Natuurkunde← TerugAlle vakken
Ioniserende straling
Planning

Ioniserende straling

Medische beeldvorming (B2); oktober; ongeveer 60 minuten

Wat je hier leert

Je leert de verschillen tussen α-, β- en γ-straling, bestraling en besmetting, en rekenen met geabsorbeerde en equivalente dosis.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Je kent het verschil tussen een atoomkern en elektronen, en je kunt rekenen met machten van tien.

Waar je naartoe werkt

Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees de beschrijving rustig door. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen oplossen. Aan het eind van deze pagina komt dezelfde vraag terug om zelf te maken.

Natuurkunde vwo 2026, tijdvak I, vraag 19 · 2 punten

Bij een lineaire versneller kan een tumor rechtstreeks met een elektronenbundel worden bestraald. Leg uit aan welke voorwaarde de tumor moet voldoen om deze methode te kunnen gebruiken.

Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en eventuele figuren staan in de pdf.

1. Eerst de kern: atomen en isotopen

Video bij deze paragraaf

WATT!? NatuurkundeOpenen op YouTube

Een atoomkern bestaat uit protonen en neutronen. Het atoomnummer Z is het aantal protonen. Het massagetal A is het totaal van protonen en neutronen. Het aantal neutronen staat er niet bij: dat reken je zelf uit met N = A − Z.

Element of isotoop?

Het aantal protonen bepaalt welk element het is. Zes protonen is altijd koolstof, zeven protonen is altijd stikstof. Bij elk atoomnummer hoort dus precies één elementnaam.

Isotopen zijn atomen van hetzelfde element: hetzelfde aantal protonen, maar een verschillend aantal neutronen. Ze hebben daardoor hetzelfde atoomnummer en een verschillend massagetal.

In de kernnotatie staat het massagetal linksboven en het atoomnummer linksonder: AZX. Zo lees je 146C als: koolstof, 6 protonen, massagetal 14, dus 14 − 6 = 8 neutronen.

kernprotonen (Z)neutronen (A − Z)massagetal (A)
126C6612
136C6713
146C6814
147N7714

De eerste drie rijen zijn isotopen van elkaar: alle drie koolstof, want alle drie 6 protonen.

De vierde rij heeft hetzelfde massagetal als 146C, maar één proton meer. Dat is dus geen isotoop van koolstof, maar een ander element: stikstof. Hetzelfde massagetal betekent niet hetzelfde element. Kijk altijd eerst naar het onderste getal.

Radioactief verval betekent dat een instabiele kern spontaan verandert en daarbij straling uitzendt.

2. α-, β- en γ-straling

Video bij deze paragraaf

Natuurkunde uitlegOpenen op YouTube

Wat is ioniseren?

Om de kern heen bewegen elektronen. Heeft straling genoeg energie, dan slaat zij zo’n elektron los. Het atoom blijft achter met een lading en heet dan een ion. Dat losmaken is ioniseren; straling die dat kan, is ioniserende straling.

Daar zit de schade. Een molecuul waaruit een elektron verdwijnt, valt vaak uiteen. Gebeurt dat in het DNA van een cel, dan kan die cel beschadigd raken. Niet de straling zelf richt de schade aan, maar de ionisaties die zij onderweg veroorzaakt.

Het ioniserend vermogen zegt hoeveel ionisaties een soort straling per afgelegde afstand veroorzaakt. Dat verklaart ook de dracht: wie veel ioniseert, raakt zijn energie snel kwijt en komt dus niet ver.

soortwat komt eruit?ioniserenddoordringend
αheliumkern: 2 protonen + 2 neutronensterkklein; buiten het lichaam snel tegengehouden
βelektron (β−) of positron (β+)middelgroter dan α
γfoton met veel energiezwakker per passagegroot; afscherming vraagt dik materiaal

Niet verwarren: sterk ioniserend betekent niet automatisch sterk doordringend. α-straling ioniseert juist sterk maar komt niet ver.

Bij uitwendige bestraling is ook de dracht van belang. Een elektronenbundel heeft in deze context een beperkt doordringend vermogen en geeft de energie vooral af over een relatief korte diepte. Rechtstreeks bestralen met elektronen past daarom bij een tumor die dicht onder de huid ligt; voor een dieper gelegen tumor gebruikt men een andere bundel.

3. Bestraling en besmetting

Video bij deze paragraaf

4BetaOpenen op YouTube

bestraling

De bron blijft buiten het lichaam. Zodra de bron weg is, stopt de bestraling.

besmetting

Radioactieve stof komt op of in het lichaam. Dan blijft de bron aanwezig totdat de stof weg is of vervalt.

4. Dosis en equivalente dosis

Video's bij deze paragraaf; kies de uitleg die bij je past

Meneer Wietsma; geabsorbeerde stralingsdosis (2025)Openen op YouTube

Meneer Wietsma; 16:36Openen op YouTube

Daarna: equivalente en effectieve dosis

Gebruik hiervoor de actuele uitleg van Meneer Wietsma. De oude YouTube-versie uit 2019 is verwijderd uit deze leeromgeving.

Open actuele uitleg

D = E / m

Geabsorbeerde dosis D in gray (Gy): geabsorbeerde stralingsenergie per kilogram.

H = wR · D

Equivalente dosis H in sievert (Sv): dosis gecorrigeerd voor het soort straling. De wegingsfactor wR krijg je uit de opgave of Binas.

Voorbeeld

Een weefselmassa van 0,40 kg neemt 8,0 × 10−4 J stralingsenergie op. Bereken D.

1

Gebruik D=E/m.

2

D=(8,0×10−4)/0,40 = 2,0×10−3 Gy.

5. Achtergrondstraling, röntgenstraling en bescherming

Video bij deze paragraaf

WATT!?; 4:45Openen op YouTube

Achtergrond; geen examenstof
Hoe word ik blootgesteld aan straling? →
Animatie van de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming, 2017. Opent op hun eigen site. Geeft context bij waar achtergrondstraling vandaan komt. De getallen in deze animatie zijn niet gecontroleerd en horen niet bij de lesstof — gebruik voor berekeningen altijd Binas of de opgave.

Je wordt altijd blootgesteld aan een kleine hoeveelheid achtergrondstraling. Een deel is natuurlijk: kosmische straling uit de ruimte, radioactieve stoffen in bodem en bouwmaterialen en radionucliden die van nature in voedsel en je lichaam voorkomen. Medische onderzoeken kunnen daar een kunstmatige bijdrage aan toevoegen.

röntgen

Röntgenstraling bestaat net als γ-straling uit hoogenergetische fotonen en is ioniserend. Het verschil zit vooral in de oorsprong: röntgenstraling wordt buiten de atoomkern opgewekt, bijvoorbeeld in een röntgenbuis; γ-straling ontstaat bij processen in of rond een aangeslagen kern.

dosimeter

Een dosimeter registreert hoeveel stralingsdosis iemand in de loop van de tijd ontvangt. Mensen die beroepsmatig met ioniserende straling werken dragen daarom vaak een persoonlijke dosimeter.

Stralingsbescherming: beperk de blootstellingstijd, vergroot waar mogelijk de afstand tot de bron en gebruik geschikte afscherming.

Bij een effectieve totale lichaamsdosis wordt gekeken naar het stralingsrisico voor het lichaam als geheel. Niet elk weefsel is even gevoelig. Op het examen moet je een gegeven of berekende dosis kunnen vergelijken met een stralingsbeschermingsnorm; leer dus vooral wat de grootheid betekent en hoe je zo'n vergelijking maakt.

Belangrijk onderscheid: gray (Gy) zegt hoeveel energie per kilogram is geabsorbeerd. Sievert (Sv) zegt iets over het biologische risico nadat met het soort straling — en bij effectieve dosis ook met het getroffen weefsel — rekening is gehouden.

Zelf proberen

1. Wat is het verschil tussen een isotoop en een element?
Uitwerking
Een element wordt bepaald door het aantal protonen. Isotopen van hetzelfde element hebben hetzelfde protonental maar een verschillend neutronental.
2. Van de kern 23592U is het massagetal 235. Hoeveel protonen en hoeveel neutronen heeft deze kern? En is 23892U een isotoop van dezelfde stof?
Uitwerking
92 protonen, want het atoomnummer Z = 92. Het aantal neutronen is N = A − Z = 235 − 92 = 143. Ja: 23892U heeft ook 92 protonen, dus het is hetzelfde element (uranium) met 146 neutronen. Twee isotopen van uranium.
3. Welke straling heeft een groot ioniserend vermogen maar een kleine dracht?
Uitwerking
α-straling.
4. Een radioactieve bron ligt naast je hand. Is dit bestraling of besmetting?
Uitwerking

Bestraling. Beslissend is of er radioactief materiaal op of in je terechtkomt, en dat gebeurt hier niet: de bron ligt ernaast en blijft daar. Haal je de bron weg, dan stopt de blootstelling.

Let op dat “de bron is buiten het lichaam” niet het criterium is. Radioactief stof op je huid zit ook buiten je lichaam, maar dat is wél besmetting — uitwendige besmetting.

5. Er komt radioactief stof in de longen. Is dit bestraling of besmetting?
Uitwerking
Inwendige besmetting: er is radioactief materiaal in het lichaam gekomen. Dat materiaal zorgt daar vervolgens ook voor bestraling, dus de twee woorden sluiten elkaar niet uit. De vraag zoekt besmetting, omdat de stof zelf naar binnen is gegaan.
6. 3,0×10−3 J wordt geabsorbeerd door 1,5 kg weefsel. Bereken D.
Uitwerking
D=Em=3,0 × 10−31,5=2,0×10−3 Gy.
7. Waarom kan een α-bron buiten het lichaam relatief eenvoudig afgeschermd worden, maar is α-besmetting in het lichaam toch gevaarlijk?
Uitwerking

α-deeltjes ioniseren sterk: zij veroorzaken veel ionisaties per afgelegde afstand. Daardoor zijn zij hun energie snel kwijt en is de dracht klein. Een vel papier of de dode buitenste huidlaag houdt ze al tegen, dus buiten het lichaam bereiken zij geen levend weefsel.

Bij besmetting zit de bron in het lichaam. Dan geven de α-deeltjes al hun energie af in levend weefsel: veel ionisaties in een klein volume, dicht bij celkernen.

Dezelfde geabsorbeerde dosis richt dan meer schade aan. Daarom is wR voor α-straling 20 en voor γ-straling 1.

8. Noem twee natuurlijke bronnen van achtergrondstraling.
Uitwerking
Bijvoorbeeld kosmische straling en radioactieve stoffen in bodem of bouwmaterialen. Ook natuurlijke radionucliden in voedsel en het lichaam tellen mee.
9. Een medewerker ontvangt volgens zijn dosimeter in een bepaalde periode 0,80 mSv. Een in de opgave gegeven grenswaarde voor die periode is 1,0 mSv. Leg uit wat je uit deze vergelijking mag concluderen.
Uitwerking
De geregistreerde dosis van 0,80 mSv ligt onder de gegeven grenswaarde van 1,0 mSv. De dosimeter maakt juist zo'n vergelijking met een beschermingsnorm mogelijk. Trek geen bredere conclusie over 'veilig' of 'onveilig' zonder de context van de norm.
10. Een bron levert bij 0,25 kg weefsel een geabsorbeerde energie van 6,0×10−5 J. Voor deze straling geldt wR = 20. Bereken D en H.
Uitwerking
D=Em=6,0 × 10−50,25=2,4×10−4 Gy. Daarna H=wRD=20·2,4×10−4=4,8×10−3 Sv = 4,8 mSv.

Voor de begeleider

Antwoorden en toelichting bij deze tien vragen, met doorvragen en veelgemaakte fouten. Bedoeld voor het nabespreken, niet als studiemateriaal: Maurits heeft de uitwerkingen al per vraag hierboven staan.

Zo ziet dit er op het examen uit

Natuurkunde vwo 2026, tijdvak I, vraag 19 · 2 punten

Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.

Wat er gevraagd wordt

Bij een lineaire versneller kan een tumor rechtstreeks met een elektronenbundel worden bestraald. Leg uit aan welke voorwaarde de tumor moet voldoen om deze methode te kunnen gebruiken.

Bekijk de aanpak en puntenverdeling

De aanpak

1

Koppel de directe bestraling aan de soort straling: de bundel bestaat uit elektronen. In deze context hebben elektronen een klein doordringend vermogen.

2

De elektronen geven hun energie dus vooral af over een korte diepte. De tumor moet daarom dicht onder de huid liggen, zodat de bundel de tumor kan bereiken.

Waar de punten zitten; totaal 2

Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.

  • 1 punt: Inzien dat het doordringend vermogen van elektronen klein is.
  • 1 punt: Daaruit concluderen dat de tumor dicht onder de huid moet liggen.

De vraag gebruikt de informatie uit de opgave en toetst de koppeling tussen doordringend vermogen en de ligging van een tumor; een vervalvergelijking of halveringstijd is niet nodig.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Gebaseerd op de officiële CvTE-syllabus Natuurkunde VWO 2027, subdomein B2.

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.

0

Klaar met dit onderwerp?

Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.

Terug naar het menu