Moderne natuurkunde; zeven vragen door elkaar; 60 minuten; 30 punten
Hoe je deze toets maakt
60 minuten. Zet een wekker. Ben je niet klaar? Zet een streep waar je was en ga door tot je klaar bent, maar noteer hoeveel langer je nodig had. Dat is informatie, geen fout.
Dit is een toets, geen oefening. Werk alles op papier uit en open de nakijksleutel pas als je helemaal klaar bent. De onderwerpen staan door elkaar en er staat niet bij welk onderwerp erbij hoort; dat uitzoeken hoort bij de vraag.
Je mag gebruiken: Binas en je rekenmachine. Schrijf bij elke berekening op welke formule je gebruikt en met welke eenheden je werkt.
Achter elke vraag staat hoeveel punten hij waard is. In totaal zijn er 30 punten te halen. Deze vragen zijn voor deze ELO gemaakt in de stijl van het centraal examen; het zijn geen officiële examenvragen.
Deze keer met een cijfer.
Dit is de eerste toets met punten en een cijfer, zoals op het examen. Het cijfer zegt hoe ver je nú bent, niet hoe het in mei gaat. Belangrijker dan het getal is het lijstje dat je na het nakijken maakt: bij elke gemiste vraag was het de methode, een rekenfout of de opschrijfwijze. Die drie vragen elk om iets anders.
Vraag 14 punten
Een ster heeft zijn stralingsmaximum bij een golflengte van 480 nm.
Bereken de oppervlaktetemperatuur van deze ster.
Vraag 24 punten
Een elektron heeft een kinetische energie van 100 eV.
Bereken de De Broglie-golflengte van dit elektron.
Vraag 34 punten
Bij een kernreactie neemt de totale massa met 3,0 · 10−29 kg af.
Bereken de vrijgekomen energie. Geef je antwoord in MeV.
Vraag 44 punten
Een onstabiel deeltje beweegt met een snelheid van 0,80c langs een detector. In zijn eigen stelsel leeft het 2,0 µs.
Bereken hoe lang het deeltje leeft volgens een waarnemer in het laboratorium.
Vraag 55 punten
Een elektron zit opgesloten in een oneindig diepe energieput met een breedte van 0,50 nm.
a. Bereken de energie van de grondtoestand in eV.
b. Bereken de golflengte van het foton dat het elektron van n = 1 naar n = 2 kan tillen.
Vraag 64 punten
Een zonnecel is gemaakt van een halfgeleider met een band gap van 1,1 eV.
Onderzoek met een berekening of licht van 700 nm en licht van 1500 nm een elektron over de band gap kunnen tillen.
Vraag 75 punten
Een scanning tunneling microscoop brengt een metaaloppervlak in beeld met een scherpe naald die het oppervlak niet aanraakt.
a. Leg uit waarop de meting berust.
b. Leg uit wat er met het meetsignaal gebeurt als de naald iets verder van het oppervlak af komt.
Totaal 30 punten.
Vraag 14 punten
Dit is de wet van Wien. De constante staat in Binas.
λmax · T = kW = 2,898 · 10−3 m·K
T = 2,898 · 10−3480 · 10−9
T = 6,0 · 10³ K
1 punt voor de wet van Wien, 1 voor de constante uit Binas, 1 voor het omrekenen van nm naar meter, 1 voor het antwoord met de juiste significantie. Vergeet de eenheid K niet.
Vraag 24 punten
Reken de energie eerst om naar joule, bepaal dan de impuls, en pas daarna λ = hp toe.
Ek = 100 × 1,602 · 10−19 = 1,602 · 10−17 J
Ek = p²2m → p = √(2mEk)
p = √(2 × 9,109 · 10−31 × 1,602 · 10−17) = 5,40 · 10−24 kg·m/s
λ = hp = 6,626 · 10−345,40 · 10−24
λ = 1,2 · 10−10 m
1 punt voor het omrekenen naar joule, 1 voor de impuls, 1 voor λ = hp, 1 voor het antwoord. Deze golflengte is ongeveer de grootte van een atoom; daarom buigen elektronen af aan een kristalrooster.
Vraag 34 punten
E = Δm · c²
E = 3,0 · 10−29 × (2,998 · 108)² = 2,70 · 10−12 J
Reken om naar MeV. Deel door de energie van 1 eV en daarna door 106.
E = 2,70 · 10−121,602 · 10−13 = 17 MeV
1 punt voor E = Δmc², 1 voor de energie in joule, 1 voor het omrekenen, 1 voor het antwoord. 1 MeV = 1,602 · 10−13 J; dat staat in Binas.
Vraag 44 punten
De 2,0 µs is de eigen tijd: die wordt gemeten in het stelsel waarin het deeltje stilstaat. In het laboratorium duurt het langer.
γ = 1√(1 − v²c²) = 1√(1 − 0,80²) = 1√0,36 = 10,60 = 1,67
Δt = γ · Δteigen = 1,67 × 2,0 = 3,3 µs
1 punt voor het herkennen van de eigen tijd, 1 voor de formule, 1 voor γ, 1 voor het antwoord. Een antwoord kleiner dan 2,0 µs kan nooit kloppen: bewegende klokken lopen langzamer, dus de labtijd is langer.
Vraag 55 punten
a. Gebruik de energieputformule uit Binas.
En = n²h²8mL² met n = 1 en L = 0,50 · 10−9 m
E1 = 2,41 · 10−19 J = 1,50 eV
b. De sprong kost het verschil tussen de twee niveaus, en E2 = 4E1.
ΔE = 4E1 − E1 = 3E1 = 3 × 1,504 = 4,51 eV (reken door met de onafgeronde E1)
λ = 12404,51 = 2,7 · 10² nm
a: 1 punt voor de formule, 1 voor het omrekenen naar eV, 1 voor het antwoord. b: 1 punt voor ΔE = 3E1, 1 voor de golflengte. De vuistregel λ = 1240E (eV) geeft nanometers; via joule rekenen mag ook.
Vraag 64 punten
Een foton kan het elektron over de band gap tillen als zijn energie minstens zo groot is als de band gap. Let op: bij een band gap geldt een ongelijkheid, geen gelijkheid.
E = 1240λ (nm) in eV
700 nm: E = 1240700 = 1,8 eV ≥ 1,1 eV → ja
1500 nm: E = 12401500 = 0,83 eV < 1,1 eV → nee
Het foton van 1500 nm gaat er ongehinderd doorheen. De overtollige 0,7 eV van het 700 nm-foton komt grotendeels als warmte vrij.
1 punt voor het criterium Ef ≥ Eg, 1 voor elke berekening, 1 voor de twee conclusies.
Vraag 75 punten
a. Tussen de naald en het oppervlak zit een spleet die voor een elektron een energiebarrière is. Klassiek komt er niets doorheen, maar de golffunctie van het elektron loopt de barrière in en is aan de andere kant niet nul. Er tunnelen dus elektronen over. De aangelegde spanning geeft die stroom een richting, en die tunnelstroom is wat gemeten wordt.
b. Een grotere afstand betekent een bredere barrière. De golffunctie dooft daarin verder uit, dus de tunnelkans wordt kleiner en de stroom neemt af. Die afname gaat heel snel, en juist daardoor levert een hoogteverschil ter grootte van één atoom al een merkbaar verschil in stroom op. Zo ontstaat de hoogtekaart.
a: 1 punt voor tunnelen, 1 voor de golffunctie die niet abrupt nul wordt, 1 voor de tunnelstroom als meetsignaal. b: 1 punt voor “bredere barrière, kleinere kans”, 1 voor de koppeling met de gevoeligheid.
Je cijfer
Tel je punten op en gebruik de formule die ook op het echte examen wordt gebruikt:
cijfer = 9 × jouw punten30 + 1
| punten | cijfer | |
|---|---|---|
| 30 | 10,0 | alles goed |
| 25 | 8,5 | |
| 20 | 7,0 | ruim voldoende |
| 17 | 6,1 | voldoende |
| 15 | 5,5 | de grens |
| 10 | 4,0 | |
| 5 | 2,5 |
Op het echte examen staat er in plaats van de 1 een normeringsterm die het CvTE pas na afloop vaststelt; die ligt meestal rond 1,0. Dit cijfer is dus een benadering, geen voorspelling.
Kwam je op 15 punten of meer? Dan staat november. Alles daaronder is geen ramp maar een aanwijzing: kijk in je lijstje welke soort fout het vaakst voorkomt.
Vooral methodefouten? Ga terug naar de lespagina van dat onderwerp en maak de uitwerkingen nog eens. Vooral rekenfouten? Werk langzamer en schrijf elke tussenstap op. Vooral opschrijffouten? Lees de examenformuleringen op de lespagina’s nog eens, met name “toon aan” en “algebraïsch”.
Leg je lijstje naast dat van de toets wiskunde van vrijdag. Komt dezelfde soort fout bij allebei terug, dan weet je waar december om vraagt.
Toets afgerond?
Dan is november klaar.