Natuurkunde← TerugAlle vakken
Onderzoek doen en conclusies trekken
Planning

Onderzoek doen en conclusies trekken

Vaardigheden; onderdeel A3; september; ongeveer 45 minuten

Wat je hier leert

Hoe een natuurkundig onderzoek in elkaar zit, en vooral: wat een geldige conclusie is. Op het examen krijg je zelden een proef te dóen, maar wél meetresultaten waar je iets uit moet halen.

Waarom dit in september staat

Omdat je het daarna het hele jaar toepast. Elke opgave met een tabel of een grafiek is in feite een klein onderzoek. En bij het mondeling is experiment een apart onderdeel: dan moet je kunnen uitleggen hoe je een proef zou opzetten.

Eerst kijken

De video gaat over het tekenen van een grafiek bij meetgegevens: welke as, de meetpunten, en de trendlijn erdoorheen. Daarna gaat deze pagina verder met de conclusie.

Meneer WietsmaOpenen op YouTube

De zes stappen

1onderzoeksvraag  —  wat wil je weten? 2hypothese  —  wat verwacht je, en waarom? 3opzet  —  wat varieer je, wat meet je, wat houd je gelijk? 4meten  —  herhalen, en netjes in een tabel 5verwerken  —  grafiek, gemiddelde, verband 6conclusie  —  antwoord op de vraag uit stap 1

Stap 6 moet terugslaan op stap 1. Een conclusie die geen antwoord is op de onderzoeksvraag, is geen conclusie.

De drie soorten variabelen

Bij elk onderzoek zijn er precies drie rollen te verdelen:

Voorbeeld 1: variabelen benoemen

Onderzoeksvraag: hoe hangt de uitrekking van een veer af van de kracht die je eraan hangt?

1

Wat verander je zelf? De kracht, door verschillende gewichtjes te hangen. onafhankelijk: de kracht F

2

Wat meet je? Hoe ver de veer uitrekt. afhankelijk: de uitrekking u

3

Wat moet gelijk blijven? Als je halverwege een andere veer pakt, is je meting waardeloos. constant: dezelfde veer, dezelfde ophanging, dezelfde temperatuur

Voorbeeld 2: meten en herhalen

Je meet vijf keer dezelfde tijd: 20,1   19,8   20,3   20,0   19,9 seconde. Wat noteer je?

1

Neem het gemiddelde. Herhalen vermindert toevallige fouten. (20,1 + 19,8 + 20,3 + 20,0 + 19,9) / 5 = 20,02 s

2

Kijk hoe ver de metingen uit elkaar liggen. Dat is je onzekerheid. laagste 19,8 en hoogste 20,3, dus ongeveer ± 0,25 s

3

Noteer het resultaat niet nauwkeuriger dan je onzekerheid toelaat. t = 20,0 ± 0,3 s

20,02 opschrijven suggereert een nauwkeurigheid van een honderdste, en die heb je niet. Twee soorten fouten: toevallige fouten spreiden rond de goede waarde en verdwijnen door te herhalen; systematische fouten zitten er altijd dezelfde kant op — een stopwatch die te laat start — en die verdwijnen niet door vaker te meten.

Voorbeeld 3: een verband uit een grafiek

Bij de veer meet je: bij F = 2,5 N is u = 0,10 m. De meetpunten liggen op een rechte lijn door de oorsprong. Wat concludeer je?

1

Een rechte lijn dóór de oorsprong betekent recht evenredig: verdubbelt de kracht, dan verdubbelt de uitrekking. F = C · u

2

De helling van die lijn is de veerconstante. C = 2,5 / 0,10 = 25 N/m

3

Controleer met een tweede punt: bij u = 0,25 m zou F dan 6,25 N moeten zijn.

Wat de vorm je vertelt

Rechte lijn door de oorsprong: recht evenredig, y = a · x

Rechte lijn niet door de oorsprong: lineair, y = a · x + b

Kromme die daalt: mogelijk omgekeerd evenredig, y = a / x

Voorbeeld 4: lineariseren

Bij een slinger meet je de trillingstijd T bij verschillende lengtes l. De grafiek van T tegen l is krom. Hoe toon je toch een verband aan?

1

Een kromme lijn zegt weinig. De truc: zet niet T uit tegen l, maar T² tegen l.

2

Reken de meetwaarden om. l = 0,25 m → T = 1,003 s → T² = 1,006
l = 0,50 m → T = 1,419 s → T² = 2,012
l = 1,00 m → T = 2,006 s → T² = 4,024

3

Verdubbelt l, dan verdubbelt T². Uitgezet in een grafiek is dat een rechte lijn door de oorsprong. T² is recht evenredig met l

4

Uit de helling volgt zelfs een natuurconstante. helling ≈ 4,02 s²/m, en dat is 4π²/g → g ≈ 9,8 m/s²

Dit is een standaardtruc: vermoed je een kwadratisch verband, zet dan het kwadraat uit. Vermoed je omgekeerd evenredig, zet dan 1/x uit. Wordt het een rechte lijn, dan klopt je vermoeden.

Wat een goede conclusie is

Een conclusie bevat drie dingen:

1een antwoord op de onderzoeksvraag, in een hele zin 2waarop je dat baseert — welk meetresultaat 3binnen welke grenzen het geldt

Het examenwoord onderzoek of vraagt precies dit. Redeneren of rekenen, en dan afsluiten met een conclusie. Die vergeten kost punten, ook als de rest klopt.

De fouten die punten kosten

De meetpunten met elkaar verbinden.

Teken de punten en leg daar een vloéiende lijn doorheen die zo goed mogelijk past. Punt-naar-punt verbinden suggereert dat elke meting exact klopt, en dat is nooit zo.

Een conclusie die geen antwoord is.

"De veer rekt uit" is geen conclusie op de vraag hóe de uitrekking van de kracht afhangt. "De uitrekking is recht evenredig met de kracht, want de grafiek is een rechte lijn door de oorsprong" wél.

Zelf proberen

Vijf opgaven. Doe er zoveel als je wilt. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.

1. Onderzoeksvraag: hangt de valtijd van een bal af van zijn massa? Benoem de drie soorten variabelen.
Laat de uitwerking zien

Onafhankelijk: de massa van de bal.

Afhankelijk: de valtijd.

Constant: de valhoogte, de vorm en grootte van de bal, en of je hem loslaat of duwt. Vooral de vorm is belangrijk, want anders meet je luchtwrijving in plaats van massa.

2. Je meet vier keer: 3,4   3,6   3,5   3,5 seconde. Wat noteer je als resultaat?
Laat de uitwerking zien

gemiddelde = 3,4 + 3,6 + 3,5 + 3,54 = 3,5 s

De metingen liggen tussen 3,4 en 3,6, dus de onzekerheid is ongeveer ± 0,1 s.

t = 3,5 ± 0,1 s

3. Je onderzoekt hoe de stroom door een lampje afhangt van de spanning. Wat zet je op welke as?
Laat de uitwerking zien

De spanning stel jij in, dus die is onafhankelijk: horizontale as.

De stroom meet je, dus die is afhankelijk: verticale as. Vergeet de eenheden bij de assen niet.

4. Bij x = 2,0 is y = 6,0 en bij x = 4,0 is y = 12,0. Is y recht evenredig met x? Hoe weet je dat zeker?
Laat de uitwerking zien

x verdubbelt en y verdubbelt ook, dus het líjkt recht evenredig. De verhouding yx is beide keren 3,0.

Maar zeker weet je het pas als de lijn ook dóór de oorsprong gaat. Meet daarom een derde punt, het liefst dicht bij nul. Bij y = 3x + 5 verdubbelt y namelijk níet als x verdubbelt — controleer dat maar.

5. Beoordeel deze conclusie: "Uit de meting blijkt dat de lamp warm wordt." De onderzoeksvraag was hoe het vermogen van de lamp afhangt van de spanning.
Laat de uitwerking zien

Geen goede conclusie. Hij geeft geen antwoord op de vraag, noemt geen meetresultaat en zegt niets over een verband.

Beter zou zijn: "Het vermogen neemt toe als de spanning stijgt. Uit de grafiek blijkt dat P evenredig is met U², want P uitgezet tegen U² geeft een rechte lijn door de oorsprong. Dit geldt voor spanningen tussen 2 en 12 V."

Antwoord, onderbouwing, en het bereik waarbinnen het geldt.

Meer oefenen

Deze vaardigheid komt terug bij elke opgave met een tabel of grafiek. Vraag je dit jaar bij elke meetopgave af: wat is hier onafhankelijk, wat is afhankelijk, en wat wordt er constant gehouden?

Voor het mondeling is er een apart onderdeel experiment. Daar wordt gevraagd hoe je een proef zóu opzetten — met dezelfde zes stappen.

Examenopgaven per onderwerp

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu