Functies en grafieken; onderdeel B5; oktober; ongeveer 40 minuten
Wat je hier leert
Bij een vergelijking zoek je losse getallen. Bij een ongelijkheid zoek je héle stukken van de getallenlijn. Je bepaalt eerst de grenzen met een vergelijking. Daarna teken je de functies en kijk je welke stukken voldoen. Als extra controle kun je vervolgens een proefgetal invullen.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Voor deze les is in de nagekeken selectie geen zelfstandige VWO-B-examenvraag gekozen die goed bij de huidige oefenroute past. Dat betekent niet dat zulke vragen niet bestaan of dat ongelijkheden geen examenstof zijn.
Op het examen kan een ongelijkheid ook schuilgaan achter een vraag wanneer een grafiek hoger ligt of welke waarden zijn toegestaan. Dan bepaal je grenswaarden, controleer je het domein en kies je de juiste intervallen.
Video's bij deze paragraaf; kies de uitleg die bij je past
Math with Menno; Ongelijkheden oplossen (VWO wiskunde B)
Math with Menno; 10:02Openen op YouTube
Wiskunde met Bob Pruiksma; Ongelijkheden oplossen
Wiskunde met Bob Pruiksma; 8:39Openen op YouTube
Onze aanpak: eerst rekenen, dan plotten en kijken
De grafieken op dit blad staan eerst dicht. Open ze met “Bekijk de grafiek” en klap ze daarna weer in met “Sluit de grafiek”. Bij Y₂ = 0 vergelijk je met de x-as. Bij een breuk kan ook een verticale asymptoot een grens zijn. Staat er “exact”? Bereken de grenswaarden zonder af te ronden. Als je de grensvergelijking niet met de gebruikelijke algebra kunt oplossen, gebruik je de snijpuntfunctie van de rekenmachine; zie opgave 13.
Het teken draait om bij vermenigvuldigen of delen met een negatief getal.
Uit −3x > 9 volgt x < −3, niet x > −3. Controleer met een getal: vul x = −4 in en er staat 12 > 9, dat klopt. Vul x = 0 in en er staat 0 > 9, dat klopt niet.
Los op: −3x + 2 > 11.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Breng de 2 naar rechts. −3x > 9
Deel door −3. Omdat dat een negatief getal is, draait het teken om. x < −3
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Controleer met een getal uit het antwoord, bijvoorbeeld −4. −3 · (−4) + 2 = 14, en 14 > 11 ✓
Antwoord: x < −3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Los op: x² − x − 6 < 0.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Los eerst de vergelijking op. Ontbinden: twee getallen met product −6 en som −1. (x − 3)(x + 2) = 0, dus de grenzen zijn x = −2 en x = 3
Alleen het middelste stuk voldoet. Er staat < en niet ≤, dus de grenzen doen niet mee. −2 < x < 3
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Die twee grenzen verdelen de getallenlijn in drie stukken. Kies in elk stuk een getal. links: x = −3 midden: x = 0 rechts: x = 4
Vul in en kijk of de uitkomst negatief is, want dat vroeg de opgave.
x = −3 geeft 6, niet negatief
x = 0 geeft −6, wél negatief
x = 4 geeft 6, niet negatief
Antwoord: −2 < x < 3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Los op: (x − 1) / (x + 2) ≥ 0.
Eerst rekenen
x = −2 is verboden: de noemer is daar 0.
Een breuk is nul als de téller nul is. Dat geeft de eerste grens. x − 1 = 0, dus x = 1
De functie bestaat niet waar de nóemer nul is. Dat is de tweede grens. x + 2 = 0, dus x = −2
De buitenste stukken voldoen. Bij x = 1 is de breuk precies nul en er staat ≥, dus die grens doet mee. Bij x = −2 bestaat de functie niet, dus die doet nooit mee. x < −2 of x ≥ 1
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Drie stukken, drie proefgetallen.
x = −3 geeft (−4)/(−1) = 4 ✓
x = 0 geeft (−1)/2 = −0,5 ✗
x = 2 geeft 1/4 = 0,25 ✓
Antwoord: x < −2 of x ≥ 1
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Video's bij deze paragraaf; kies de uitleg die bij je past
Voor deze specifieke uitleg staat hier één video. De algemene aanpak kun je hierboven ook bij Bob Pruiksma bekijken.
Math with Menno; Ongelijkheden met log
Math with Menno; 8:21Openen op YouTube
Los op: ln(x) < 1.
Eerst rekenen
Alleen x > 0 is toegestaan.
Noteer eerst het domein. Van een negatief getal of van nul bestaat geen logaritme. x > 0
Los de vergelijking op door beide kanten als e-macht te nemen. ln(x) = 1 geeft x = e
De logaritme is stijgend, dus links van e is hij kleiner dan 1. Combineer met het domein. 0 < x < e
Daarna plotten en kijken
Antwoord: 0 < x < e
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Bij een gebroken ongelijkheid vermenigvuldigen met de noemer:
uit (x − 1)/(x + 2) ≥ 0 volgt niet x − 1 ≥ 0
Je weet niet of x + 2 positief of negatief is, dus je weet ook niet of het teken omdraait. Bij ongelijkheden vermenigvuldig je niet met iets waar een letter in zit. Gebruik de drie stappen.
Zeven opgaven. Doe er zoveel als je wilt. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Wat je weet
2x − 5 ≤ 9
Wat je nodig hebt
Alleen herleiden, net als bij een gewone vergelijking.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Tel 5 op bij allebei de kanten.2x ≤ 14
Deel door 2. Dat is een positief getal, dus het teken blijft staan.x ≤ 7
Daarna plotten en kijken
Antwoord: x ≤ 7
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Hier hoef je geen tekenschema te maken. Bij een lineaire ongelijkheid kom je met herleiden alleen al rond.
Wat je weet
−4x + 1 < 13
Wat je nodig hebt
Herleiden, maar let op bij het delen.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Haal de 1 weg aan beide kanten.−4x < 12
Deel door −4. Dat is een negatief getal, dus het teken draait om.x > −3
Daarna plotten en kijken
Antwoord: x > −3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Controleer het met twee getallen. x = 0 geeft 1 < 13 ✓. x = −5 geeft 21 < 13 ✗. Het omdraaien gebeurt alleen bij vermenigvuldigen of delen door een negatief getal, nooit bij optellen of aftrekken.
Wat je weet
x² ≥ 9
Wat je nodig hebt
Het driestappenplan: los eerst de bijbehorende vergelijking op voor de grenzen, zoek daarna waar de functie niet bestaat, en kies dan per stuk een proefgetal.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Los de vergelijking op. Dat geeft de grenzen.x² = 9 geeft x = −3 en x = 3
Zijn er verboden waarden? Nee, x² bestaat overal.
Er staat ≥, dus de grenzen zelf doen mee.
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Drie stukken, drie proefgetallen.x = −4: (−4)² = 16, en 16 ≥ 9 ✓
x = 0: 0² = 0, en 0 is niet ≥ 9 ✗
x = 4: 4² = 16, en 16 ≥ 9 ✓
Antwoord: x ≤ −3 of x ≥ 3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Alleen x ≥ 3 opschrijven is de klassieke fout. De wortel van 9 is 3, maar −4 in het kwadraat is 16, en dat is ook groter dan 9. Negatieve getallen worden door het kwadrateren juist groot.
Wat je weet
x + 3x − 1 > 0
Wat je nodig hebt
Het driestappenplan: los eerst de bijbehorende vergelijking op voor de grenzen, zoek daarna waar de functie niet bestaat, en kies dan per stuk een proefgetal. Niet vermenigvuldigen met de noemer.
Eerst rekenen
x = 1 is verboden: daar wordt de noemer 0.
Wanneer is de breuk nul? Als de teller nul is.x + 3 = 0 geeft x = −3
Waar bestaat de breuk niet? Waar de noemer nul is.x − 1 = 0 geeft x = 1
Er staat >, dus de grenzen doen niet mee. En x = 1 nooit, want daar bestaat de breuk niet.
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Drie stukken, drie proefgetallen.x = −4 → (−1)/(−5) = 0,2 ✓
x = 0 → 3/(−1) = −3 ✗
x = 2 → 5/1 = 5 ✓
Antwoord: x < −3 of x > 1
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Een breuk is positief als teller en noemer hetzelfde teken hebben. Links zijn ze allebei negatief, rechts allebei positief. In het middenstuk verschillen ze, en daar is de breuk dus negatief.
Wat je weet
2x > 8
Wat je nodig hebt
Gelijk grondtal maken.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Schrijf 8 als een macht van 2.8 = 2³
Nu staat er links en rechts hetzelfde grondtal.2x > 2³
Het grondtal 2 is groter dan 1, dus de functie stijgt. Bij een stijgende functie hoort bij een grotere uitkomst ook een grotere exponent.x > 3
Daarna plotten en kijken
Antwoord: x > 3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Dat de functie stijgt is précies de reden dat het teken blijft staan. Bij een grondtal tussen 0 en 1 daalt de functie, en dan draait het teken wél om.
Wat je weet
x² − 4x − 1 ≤ 0
Wat je nodig hebt
Het driestappenplan: los eerst de bijbehorende vergelijking op voor de grenzen, zoek daarna waar de functie niet bestaat, en kies dan per stuk een proefgetal.
Eerst rekenen
x = 1 is verboden: daar wordt de noemer 0.
Teller nul.x² − 4 = 0 geeft x = −2 en x = 2
Noemer nul, dus verboden waarde.x − 1 = 0 geeft x = 1
Er staat ≤, dus de nulpunten van de téller doen mee.
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Nu zijn er drie grenzen, dus vier stukken en vier proefgetallen.x = −3 → 5/(−4) ✓
x = 0 → (−4)/(−1) = 4 ✗
x = 1,5 → (−1,75)/0,5 ✓
x = 3 → 5/2 ✗
Antwoord: x ≤ −2 of 1 < x ≤ 2
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
De grens x = 1 doet nooit mee, ook niet nu er ≤ staat. Daar bestaat de breuk niet, en wat niet bestaat kan ook niet kleiner dan nul zijn.
Wat je weet
ln(x − 1) ≥ 0
Wat je nodig hebt
Het driestappenplan: los eerst de bijbehorende vergelijking op voor de grenzen, zoek daarna waar de functie niet bestaat, en kies dan per stuk een proefgetal. En eerst het domein, want ln bestaat niet overal.
Eerst rekenen
Alleen x > 1 is toegestaan: x − 1 moet positief zijn.
Eerst het domein. Tussen de haakjes van ln moet iets positiefs staan.x − 1 > 0 geeft x > 1
Los de vergelijking op.ln(x − 1) = 0 → x − 1 = e0 = 1 → x = 2
Er staat ≥, dus x = 2 doet mee.
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Proefgetallen, maar alleen binnen het domein.x = 1,5 → ln(0,5) is negatief ✗
x = 3 → ln(2) is positief ✓
Antwoord: x ≥ 2
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
De eis x > 1 valt hier weg tegen de oplossing x ≥ 2, maar je moet hem wél opschrijven. Bij een andere ongelijkheid kan het domein wél het antwoord afsnijden.
Wat je weet
1x < 3
Wat je nodig hebt
Het driestappenplan: los eerst de bijbehorende vergelijking op voor de grenzen, zoek daarna waar de functie niet bestaat, en kies dan per stuk een proefgetal. En niet vermenigvuldigen met x.
Eerst rekenen
x = 0 is verboden: delen door 0 kan niet.
De verleiding: beide kanten keer x. Dat mag niet, want je weet niet of x positief of negatief is, dus je weet ook niet of het teken omdraait.
Los de vergelijking op.1x = 3 geeft x = 13
Waar bestaat de functie niet?x = 0
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Drie stukken, drie proefgetallen.x = −1 → −1 < 3 ✓
x = 0,2 → 5 < 3 ✗
x = 1 → 1 < 3 ✓
Antwoord: x < 0 of x > ⅓
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Wie wél met x vermenigvuldigt krijgt 1 < 3x, dus x > 1/3, en mist het hele linkerstuk. Vul x = −1 in: −1 is kleiner dan 3, dus die hoort er wel degelijk bij.
Wat je weet
f(x) = x²; g(x) = 2x + 3
Wat je nodig hebt
Zelf de ongelijkheid opschrijven, daarna het driestappenplan.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
In de vraag staat geen teken. “Op of boven” betekent f(x) ≥ g(x).x² ≥ 2x + 3
Breng alles naar één kant. Zo krijg je er een gewone ongelijkheid-met-nul van.x² − 2x − 3 ≥ 0
Ontbind om de grenzen te vinden.(x − 3)(x + 1) ≥ 0 geeft x = −1 en x = 3
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Drie proefgetallen.x = −2 → 5 ✓
x = 0 → −3 ✗
x = 4 → 5 ✓
Antwoord: x ≤ −1 of x ≥ 3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Dit is dé vorm waarin het op het examen staat: je krijgt twee functies, en je moet zelf zien dat er een ongelijkheid nodig is.
Wat je weet
√(x + 2) < x
Wat je nodig hebt
Eerst twee eisen opschrijven, daarna pas kwadrateren.
Eerst rekenen
De wortel bestaat alleen voor x ≥ −2. Voor deze ongelijkheid moet x bovendien positief zijn.
Onder de wortel mag niets negatiefs staan.x + 2 ≥ 0 geeft x ≥ −2
Een wortel is nooit negatief. Links staat dus iets wat niet negatief is, en dan moet rechts positief zijn.x > 0
Nu zijn links en rechts allebei positief, en pás dan mag je kwadrateren.x + 2 < x²
Alles naar één kant en ontbinden.x² − x − 2 > 0
(x − 2)(x + 1) > 0 geeft x < −1 of x > 2
Combineer met de eis x > 0. Alleen het rechterstuk blijft over.
Daarna plotten en kijken
Antwoord: x > 2
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Controle: x = 3 geeft √5 ≈ 2,24 < 3 ✓. En x = 1 geeft √3 ≈ 1,73, en dat is niet kleiner dan 1 ✗. Die valt dus terecht af.
Wat je weet
N(t) = 50 · 1,8t; meer dan 1000; t in uren
Wat je nodig hebt
Zelf de ongelijkheid opstellen, en ln om t uit de exponent te halen.
Eerst rekenen
t ≥ 0: de tijd begint bij 0 uur.
Schrijf op wat er gevraagd wordt.50 · 1,8t > 1000
Deel door 50. Positief getal, dus het teken blijft staan.1,8t > 20
t staat in de exponent. Neem links en rechts de ln; die haalt hem naar beneden.t · ln(1,8) > ln(20)
Deel door ln(1,8). Dat is positief, want 1,8 is groter dan 1. Dus ook nu blijft het teken staan.t > ln20ln(1,8) = 5,0966…
Daarna plotten en kijken
Antwoord: t > ln(20) / ln(1,8). De grens is ongeveer 5,1 uur.
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Controle: na 5,0 uur zijn er 945 bacteriën, na 5,1 uur 1002. Ga bij elke deling even na of het getal positief is; bij een negatief getal was het teken omgedraaid.
Wat je weet
f(x) = x³ − 3x²
Wat je nodig hebt
Zelf de ongelijkheid opschrijven, daarna differentiëren en een tekenschema.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
“Stijgt” betekent dat de helling positief is.f′(x) > 0
Differentieer en ontbind.f′(x) = 3x² − 6x = 3x(x − 2)
Grenzen zijn de nulpunten van de afgeleide.x = 0 en x = 2
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Drie proefgetallen.x = −1 → 9 ✓
x = 1 → −3 ✗
x = 3 → 9 ✓
Antwoord: Positieve helling voor x < 0 of x > 2.
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Dit komt in november terug bij stijgen, dalen en extremen. Het tekenschema dat je hier maakt is daar precies hetzelfde tekenschema.
Wat je weet
ex > 5 − x; afronden op twee decimalen
Wat je nodig hebt
De rekenmachine, want exact oplossen kan hier niet.
Eerst rekenen
Alle x-waarden zijn toegestaan.
Zet eerst = in plaats van >. Je zoekt waar de grafieken even hoog zijn.ex = 5 − x
Bij deze vergelijking kun je x niet vrijmaken met de gebruikelijke algebra. Daarom bepaal je het grenspunt straks met de snijpuntfunctie op de rekenmachine.
Daarna plotten en kijken
Gebruik dit na het plotten als je wilt controleren of je de juiste stukken hebt gekozen. Je hoeft deze extra controle niet te doen als de grafiek duidelijk is.
Proefgetal rechts van de grens.x = 2 → e² ≈ 7,39 > 3 ✓
Antwoord: x > a, met a ≈ 1,31 (grens afgerond op twee decimalen).
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Schrijf erbij dat je hebt afgerond. Het echte grenspunt is 1,3066…; op twee decimalen wordt dat 1,31.
Wiskunde B vwo 2022; tijdvak II; vraag 15; 6 punten
Dit is een echte examenvraag waarin een ongelijkheid het hele werk is. Hij hoort bij de opgave Asymptoot. In vraag 14 is de scheve asymptoot al bepaald; de functie krijg je dus mee.
Wat er gevraagd wordt
Je krijgt een functie met een absolute waarde én een breuk erin. Een deel van de grafiek ligt onder de x-as, en je moet exact berekenen voor welke x dat zo is. Maak hem op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.
Eerst rekenen
x = 2½ is verboden: 2x − 5 is daar 0.
Onder de x-as betekent f(x) < 0. Dat teken staat niet in de vraag; je schrijft het zelf op. Precies zoals bij opgave 9 en 12 hierboven.
Zoek de grens door de vergelijking f(x) = 0 op te lossen. Het snijpunt ligt rechts van het knikpunt, dus daar is de absolute waarde gewoon x − 1.
Werk de breuk weg door met de noemer te vermenigvuldigen. Dat mag hier wél, want je lost nu een vergelijking op, geen ongelijkheid. Je houdt 2x² − 6x = 0 over, en dat geeft x = 3. De oplossing x = 0 valt af, want die ligt links van het knikpunt.
Zoek waar de functie niet bestaat: de noemer 2x − 5 is nul bij x = 2½. Daar zit een verticale asymptoot. Deze verboden waarde is ook een grens bij het tekenen.
Daarna plotten en kijken
Antwoord: 2½ < x < 3
De grafiek helpt je bepalen welke stukken voldoen. Staat er “exact”? Gebruik dan de berekende grenswaarden, zonder af te ronden.
Waar de zes punten zitten. Eén voor het opstellen van de vergelijking, drie voor het herleiden en oplossen ervan, één voor de verticale asymptoot, en één voor het eindinterval. Vier van de zes punten gaan dus over de vergelijking. Dat is wat op het examen steeds gebeurt: de ongelijkheid zelf is maar het laatste zinnetje, de grenzen zoeken is het werk.
Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Let er bij elke opgave op of de grenzen wél of niet meedoen — dat is het verschil tussen < en ≤.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.