1.3 Ontwikkelingen in de stad en het landelijk gebied
Leefomgeving; subdomein E1 en A1; CE + mondeling
Lees eerst het boek
buiteNLand 5 vwo, bladzijde 20 tot en met 23. Het boek is de leerstof. Deze pagina is er náast: hier staat waarom iets zo is, hoe je de opgaven aanpakt en wat er bij het mondeling van je gevraagd wordt.
Wat je na deze paragraaf moet kunnen
- beschrijven welke sociaal-economische vraagstukken in steden spelen, en daarin een vergelijking maken met het landelijk gebied
- analyseren welke gevolgen de ontwikkeling van de kennis- en creatieve economie heeft voor de ruimtelijke inrichting van steden
- vanuit verschillende dimensies de ruimtelijke ontwikkelingen in steden evalueren, en daarin een vergelijking maken met het landelijk gebied
Dit zijn de leerdoelen van het boek, in hun eigen woorden. Die woorden gebruik je ook in je antwoorden.
De begrippen van deze paragraaf
10 stuks. Lees ze na het boek door en dek de rechterkant af om jezelf te overhoren.
De nieuwe economie
- kenniseconomie
- een economie waarin de productiefactoren arbeid en kapitaal sterk gericht zijn op de ontwikkeling en toepassing van nieuwe technologie
- belevingseconomie
- economie waarbij de uitstraling van een product of dienst meer waard is dan de inhoud
- circulaire economie
- economie waarbij grondstoffen en afval vrijwel volledig worden hergebruikt
- science park
- bedrijventerrein in de buurt van een universiteit met uitstekende digitale infrastructuur
Deze vier horen bij elkaar: ze verklaren waarom bedrijven zích ergens vestigen, en dus waar in de stad gebouwd wordt.
Hoe de stad van de toekomst heet
- creatieve stad
- een stad met veel werkgelegenheid in creatieve beroepen
- duurzame stad
- een stad waarin toekomstige generaties er goed kunnen blijven leven
- smart city
- een stad die maximaal gebruikmaakt van digitale technologie: computers en internet
- energietransitie
- overgang in het gebruik van fossiele naar hernieuwbare energie
Wat eronder lijdt
- milieuvervuiling
- aantasting van de omgeving als gevolg van menselijke activiteiten, door chemische verbindingen, geluid, licht, straling en dergelijke
- landschapsvervuiling
- aantasting van de harmonie in het landschap of het uitzicht door plaatsing van objecten
Het verschil zit in wat er wordt aangetast: bij milieuvervuiling de omgeving zelf, bij landschapsvervuiling het uitzicht of de harmonie. Een windmolen die niemand ziek maakt maar wel het uitzicht bederft, is dus landschapsvervuiling.
Waarom dit zo is
Waarom de stad er zo uitziet: de tijdlijn die je moet kennen
Het boek loopt de stad langs in vier perioden, en bijna elke examenvraag hangt aan dat verhaal.
Vanaf 1830. Aanleg van spoorwegen; haven- en industriegebieden breiden uit. Door de snelle urbanisatie ontstaat enorme schaarste op de woningmarkt en miserabele woontoestanden. Dat zijn de 19e-eeuwse arbeiderswijken: de Pijp in Amsterdam, Crooswijk in Rotterdam, de Schilderswijk in Den Haag, Lombok in Utrecht.
Tot ver na de Tweede Wereldoorlog. Woningnood: overbevolkte en slechte woningen.
Vanaf 1960. De bouwproductie gaat omhoog. Aan de rand van de stad komen naoorlogse (flat)wijken met veel ruimte en veel groen, hoogbouw afgewisseld met laagbouw. Tegelijk leidt de toenemende mobiliteit tot suburbanisatie, vooral naar groeikernen.
1975 tot 1990. Het gaat economisch slecht. Het welvarende deel van de stadsbevolking suburbaniseert. Fabrieken vertrekken naar lagelonenlanden of naar grootschaliger locaties, haven- en industriegebieden verloederen. De stad kenmerkt zich door leegloop, werkloosheid, drugsmisbruik en geringe belastinginkomsten.
Waarom de kenniseconomie de stad opnieuw heeft ingericht
Vanaf 1990 keert het. De technologie ontwikkelt zich snel en er ontstaat een kenniseconomie, gebaseerd op hersenkracht en dienstverlening, met veel werkgelegenheid in de ICT en in de juridische en adviserende dienstverlening.
Dat is niet alleen een economisch verhaal maar ook een ruimtelijk verhaal, en daar zit het tweede leerdoel. In veel steden ontstaan science parks: bedrijventerreinen met kennisintensieve bedrijven, zoals de High Tech Campus in Eindhoven. Die bedrijven werken nauw samen met de universiteit, bijvoorbeeld aan zorgrobots of nieuwe medicijnen.
Waarom juist aan de rand van de stad?
Het boek geeft twee redenen: daar is ruimte, en daar is een goede technologische infrastructuur. En omdat het om hoogopgeleide werknemers gaat, komen er sportclubs, kinderopvang en horeca omheen. Zo verandert een economische ontwikkeling in een zichtbare verandering van de stadsrand.
Dat is precies wat “gevolgen voor de ruimtelijke inrichting” betekent. Een antwoord dat alleen zegt dat er meer kenniswerk is, mist het punt.
Wat “vanuit verschillende dimensies” van je vraagt
Dit is het derde leerdoel en het is het lastigste, omdat het woord dimensie abstract klinkt. Het betekent: bekijk dezelfde ontwikkeling vanuit meer dan één invalshoek.
Neem een science park aan de rand van de stad. Economisch is het winst: werkgelegenheid en innovatie. Sociaal ligt het ingewikkelder, want het werk is vooral voor hoogopgeleiden. Ruimtelijk kost het open ruimte aan de rand van de stad. Ecologisch kan het landschapsvervuiling opleveren.
Een evaluerend antwoord noemt er minstens twee en zegt erbij voor wie het gunstig of ongunstig is. Vergelijk daarna met het landelijk gebied: daar levert dezelfde ontwikkeling juist vertrek van jongeren en druk op de voorzieningen op.
Opgaven
Maak ze op papier en open het antwoord pas daarna.
1. Noem de vier perioden uit deze paragraaf met hun jaartallen, en zeg bij elke periode in één zin wat er met de stad gebeurde.
Laat het antwoord zien
Vanaf 1830: spoorwegen en industrie, snelle urbanisatie, schaarste op de woningmarkt en de 19e-eeuwse arbeiderswijken.
Tot ver na de Tweede Wereldoorlog: woningnood, overbevolkte en slechte woningen.
Vanaf 1960: hogere bouwproductie, naoorlogse (flat)wijken aan de rand met veel groen, en suburbanisatie naar groeikernen.
1975 tot 1990: economisch slecht; leegloop, werkloosheid, drugsmisbruik en geringe belastinginkomsten.
2. Leg uit waarom steden tussen 1975 en 1990 minder belastinginkomsten hadden, en wat daarvan het gevolg was.
Laat het antwoord zien
Het welvarende deel van de stadsbevolking suburbaniseerde en fabrieken vertrokken naar lagelonenlanden of grootschaliger locaties. Daardoor woonden er minder mensen met een hoog inkomen in de stad en was er minder werkgelegenheid.
Minder inwoners met inkomen en minder bedrijven betekent minder belastinginkomsten voor de gemeente. Daardoor was er juist minder geld beschikbaar om de leegloop, werkloosheid en verloedering aan te pakken. Het probleem versterkte zichzelf.
3. Wat is een science park, en waarom liggen ze meestal aan de rand van de stad?
Laat het antwoord zien
Een science park is een bedrijventerrein in de buurt van een universiteit met uitstekende digitale infrastructuur, waar kennisintensieve bedrijven zitten. Het boek noemt de High Tech Campus in Eindhoven.
Ze liggen aan de rand omdat daar ruimte is en een goede technologische infrastructuur aanwezig is. Omdat er vooral hoogopgeleide werknemers komen, ontstaan er sportclubs, kinderopvang en horecagelegenheden omheen.
4. Leg het verschil uit tussen milieuvervuiling en landschapsvervuiling, met van allebei een voorbeeld.
Laat het antwoord zien
Milieuvervuiling is aantasting van de omgeving door menselijke activiteiten: chemische verbindingen, geluid, licht, straling. Voorbeeld: uitstoot van een fabriek of geluidsoverlast van een snelweg.
Landschapsvervuiling is aantasting van de harmonie in het landschap of van het uitzicht door het plaatsen van objecten. Voorbeeld: een rij windmolens of hoogspanningsmasten in een open polder.
Het onderscheid: bij de eerste wordt de omgeving zelf aangetast, bij de tweede het beeld ervan.
5. Beoordeel de komst van een science park aan de rand van een stad vanuit minstens twee dimensies, en vergelijk kort met het landelijk gebied.
Laat het antwoord zien
Economisch: werkgelegenheid, innovatie en samenwerking met de universiteit; gunstig voor de stad.
Sociaal: het werk is vooral voor hoogopgeleiden, dus niet iedereen in de stad profiteert evenveel.
Ruimtelijk of ecologisch: het kost open ruimte aan de stadsrand en kan landschapsvervuiling opleveren.
Vergelijking met het landelijk gebied: daar trekt dezelfde ontwikkeling juist jongeren en hoogopgeleiden weg, waardoor het draagvlak voor voorzieningen afneemt. De winst van de stad is deels het verlies van het platteland.
Noem minstens twee dimensies én voor wie iets gunstig of ongunstig is; daar zit het punt.
Voor het mondeling
Dit is een paragraaf waar de examinator makkelijk kan doorvragen, omdat er een duidelijk verhaal in zit. Zorg dat je de tijdlijn vlot kunt vertellen zonder op te sommen: van spoorwegen en arbeiderswijken, via woningnood en suburbanisatie, naar leegloop en daarna de kenniseconomie.
Reken erop dat hij vraagt wat dat voor het landelijk gebied betekende. Houd dan het woord voorzieningenniveau uit paragraaf 1.1 bij de hand: dat is de brug tussen de twee paragrafen.
Kun je dit hardop uitleggen?
Vertel de tijdlijn van 1830 tot nu in vier stappen, zonder boek. Leg daarna uit waarom een science park aan de rand van de stad ligt, en beoordeel die locatie vanuit twee verschillende dimensies.
Wat moet na deze paragraaf vanzelf gaan?
- de vier perioden met hun jaartallen noemen en per periode zeggen wat er gebeurde
- uitleggen waarom leegloop en lagere belastinginkomsten elkaar versterken
- kenniseconomie, belevingseconomie en circulaire economie uit elkaar houden
- uitleggen waar science parks liggen en waarom daar
- milieuvervuiling en landschapsvervuiling uit elkaar houden
- een ontwikkeling vanuit twee dimensies beoordelen en vergelijken met het landelijk gebied
Oefenen en opzoeken
Opdrachten bij 1.3 Blz. 20 in het boek Begrippenlijst blz. 42 Kaarten van Nederland
De begrippen en de leerdoelen op deze pagina volgen buiteNLand 5 vwo, paragraaf 1.3 en de begrippenlijst op blz. 42; de omschrijvingen zijn in eigen woorden. De tijdlijn, de wijknamen en de High Tech Campus komen uit het boek zelf. Er staat bij dit onderwerp nog geen video: ik heb er nog geen gevonden die ik zelf heb kunnen controleren.