1.4 Wijken en buurten
Leefomgeving; subdomein E1; CE + mondeling
Lees eerst het boek
buiteNLand 5 vwo, bladzijde 24 tot en met 27. Het boek is de leerstof. Deze pagina is er náast: hier staat waarom iets zo is, hoe je de opgaven aanpakt en wat er bij het mondeling van je gevraagd wordt.
Wat je na deze paragraaf moet kunnen
- beleid gericht op wijken en buurten beschrijven
- stedelijk beleid gericht op wijken en buurten evalueren
Dit zijn de leerdoelen van het boek, in hun eigen woorden. Die woorden gebruik je ook in je antwoorden.
De begrippen van deze paragraaf
13 stuks. Lees ze na het boek door en dek de rechterkant af om jezelf te overhoren.
Veiligheid: drie woorden die op elkaar lijken
- sociale (on)veiligheid
- de bedreiging van de veiligheid die van binnen de samenleving komt, zoals misdrijven en overtredingen tussen burgers onderling
- objectieve sociale (on)veiligheid
- de (on)veiligheid afgemeten aan het aantal criminele feiten dat door de politie is geteld
- subjectieve sociale (on)veiligheid
- het gevoel dat mensen in een buurt hebben over de (on)veiligheid
- sociale cohesie
- de bereidheid van burgers om een actieve rol te spelen in een buurt, elkaar te informeren en te helpen
Objectief is geteld, subjectief is gevoeld. Die twee kunnen flink uit elkaar lopen, en dat is geen meetfout maar een gegeven: het boek merkt op dat de antwoorden van ouderen en vrouwen vaak verschillen van die van jongeren en mannen.
De openbare ruimte en de drie aspecten
- openbare ruimte
- ruimte die er voor iedereen is, maar die soms van niemand lijkt te zijn
- toegankelijkheid
- ook kwetsbare mensen kunnen gebruikmaken van de openbare ruimte
- onderhoud
- mate waarin de openbare ruimte tijdig wordt opgeruimd en hersteld
- overzichtelijkheid
- een goede inrichting en indeling van de openbare ruimte
- toezicht
- aanwezigheid van een aanspreekpersoon in de openbare ruimte
Onderhoud, overzichtelijkheid en toezicht zijn de drie aspecten die het boek nummert. Leer ze als rijtje; een vraag over de openbare ruimte vraagt er vrijwel altijd om.
Wat de overheid met een wijk doet
- stadsvernieuwing
- het verbeteren van de kwaliteit van de woningen door de overheid, ongeveer tussen 1980 en 1990
- herstructurering
- het slopen van slechtere huurwoningen in combinatie met nieuwbouw van duurdere woningen
- transformatie
- aanpassingen van de bebouwing en infrastructuur in een gebied, waarbij het gebied nieuwe of meerdere functies krijgt
- gentrificatie
- het proces waarbij in een oudere wijk steeds meer woningen opgeknapt worden, waardoor er mensen met een hoger inkomen komen wonen; hierdoor stijgen de huizenprijzen en het voorzieningenniveau in de wijk
Deze vier staan in oplopende volgorde van ingrijpen: opknappen, slopen en duurder terugbouwen, de functie van het gebied veranderen, en als gevolg daarvan een andere bevolking. Gentrificatie is daarbij geen beleid maar een uitkomst.
Waarom dit zo is
Waarom objectief en subjectief uit elkaar lopen
De leefbaarheid in de woonomgeving — alles van de voorgevel tot en met de straat — wordt volgens het boek bepaald door de sociale (on)veiligheid. Die meet je op twee manieren, en die geven niet hetzelfde antwoord.
Objectief tel je de criminele feiten die de politie registreert. Subjectief vraag je in enquêtes naar het oordeel van de bewoners. Een buurt kan statistisch veilig zijn en toch eng voelen, of andersom.
Waarom dat ertoe doet voor beleid
Als je alleen op de cijfers stuurt, los je het gevoel niet op — en als je alleen op het gevoel stuurt, stop je geld in een buurt waar weinig gebeurt. Een goed antwoord op een beleidsvraag noemt daarom allebei.
Het boek geeft ook aan waar het verschil vandaan komt: anonieme straten bij winkels, en buurten die overdag uitgestorven zijn omdat iedereen werkt. Daar gebeurt vaker iets. Buurten met een grote sociale cohesie scoren juist beter.
De drie aspecten van de openbare ruimte, en waarom het er precies drie zijn
De openbare ruimte is bedoeld voor iedereen, maar lijkt soms van niemand te zijn en is in het donker vooral eng. Stadsbestuurders moeten de toegankelijkheid garanderen, ook voor kwetsbare mensen.
Onderhoud. Niet-werkende lantaarnpalen, afval op straat en dichtgespijkerde ramen geven aanleiding en gelegenheid tot verdere vernieling. Meteen opruimen en herstellen dus.
Overzichtelijkheid. Veel openbare plaatsen, zoals busstations en parkeerterreinen, zijn groot en onoverzichtelijk. Daardoor voel je je snel anoniem en onveilig.
Toezicht. De aanwezigheid van een aanspreekpersoon. Vroeger hielden personen een oogje in het zeil, nu hangen er camera’s.
Beschrijven tegenover evalueren
De twee leerdoelen lijken op elkaar maar vragen iets anders, en daar gaan punten verloren.
Beschrijven is: zeggen wát het beleid inhoudt. Stadsvernieuwing was het verbeteren van woningen door de overheid, rond 1980 tot 1990. Herstructurering is slopen en duurder terugbouwen. Transformatie geeft een gebied nieuwe of meerdere functies.
Evalueren is: zeggen wat het oplevert en voor wie. Neem herstructurering. De wijk gaat er in gemiddeld inkomen en voorzieningenniveau op vooruit, maar de oorspronkelijke bewoners met een laag inkomen kunnen er vaak niet terugkeren, want de nieuwe woningen zijn duurder.
Daar komt de vraag uit de opening van het boek vandaan. Stadsgeograaf Cody Hochstenbach vraagt: waarom bouwen we geen nieuwe betaalbare woningen in de rijke buurten? Dat is precies een evaluerende vraag — hij accepteert het doel maar betwist de verdeling.
Opgaven
Maak ze op papier en open het antwoord pas daarna.
1. Leg het verschil uit tussen objectieve en subjectieve sociale onveiligheid, en noem van allebei hoe je het meet.
Laat het antwoord zien
Objectieve sociale onveiligheid is de onveiligheid afgemeten aan het aantal criminele feiten dat door de politie is geteld. Je meet die dus met politieregistraties.
Subjectieve sociale onveiligheid is het gevoel dat mensen in een buurt hebben over de (on)veiligheid. Die meet je met enquêtes onder bewoners.
De twee kunnen uit elkaar lopen; het boek merkt op dat de antwoorden van ouderen en vrouwen vaak verschillen van die van jongeren en mannen.
2. Noem de drie aspecten van de openbare ruimte uit het boek en geef bij elk een voorbeeld.
Laat het antwoord zien
1 Onderhoud: niet-werkende lantaarnpalen, afval op straat, dichtgespijkerde ramen.
2 Overzichtelijkheid: grote, onoverzichtelijke busstations en parkeerterreinen.
3 Toezicht: de aanwezigheid van een aanspreekpersoon, tegenwoordig vaak vervangen door camera’s.
3. Waarom scoort een buurt met veel sociale cohesie meestal beter op veiligheid? Leg de redenering uit.
Laat het antwoord zien
Sociale cohesie is de bereidheid van burgers om een actieve rol in de buurt te spelen, elkaar te informeren en te helpen. In zo’n buurt kennen mensen elkaar, kijken ze naar elkaar om en spreken ze elkaar aan.
Daardoor is er minder anonimiteit en meer informeel toezicht, en wordt er sneller iets gemeld of opgelost. Het boek zet daar het omgekeerde naast: anonieme winkelstraten en buurten die overdag uitgestorven zijn omdat iedereen werkt, waar juist vaker iets gebeurt.
4. Zet stadsvernieuwing, herstructurering en transformatie op volgorde van hoe ingrijpend ze zijn, en leg je volgorde uit.
Laat het antwoord zien
Stadsvernieuwing is het minst ingrijpend: de overheid verbetert de kwaliteit van de bestaande woningen, ongeveer tussen 1980 en 1990. De wijk blijft wat hij is.
Herstructurering gaat verder: slechtere huurwoningen worden gesloopt en er komt duurdere nieuwbouw voor in de plaats. De woningvoorraad verandert, en daarmee wie er kan wonen.
Transformatie is het meest ingrijpend: de bebouwing en infrastructuur worden aangepast en het gebied krijgt nieuwe of meerdere functies. Niet alleen de woningen veranderen, maar wat het gebied ís.
5. Geef een onderbouwd oordeel over herstructurering. Voor wie pakt het goed uit en voor wie niet?
Laat het antwoord zien
Goed voor de wijk als geheel: slechte huurwoningen verdwijnen, er komt betere nieuwbouw, en met bewoners met een hoger inkomen stijgt het voorzieningenniveau. Dat sluit aan bij gentrificatie: hogere huizenprijzen en meer voorzieningen.
Minder goed voor de oorspronkelijke bewoners met een laag inkomen. Hun woningen zijn gesloopt en de nieuwe zijn duurder, dus zij kunnen vaak niet terugkeren. De wijk verbetert, maar niet per se voor dezelfde mensen.
Je kunt afsluiten met de vraag van Cody Hochstenbach uit de opening van het boek: waarom bouwen we geen nieuwe betaalbare woningen in de rijke buurten? Een antwoord dat allebei de kanten noemt, is hier het volledige antwoord.
Voor het mondeling
Reken bij deze paragraaf op een casus over een concrete wijk: een plan om te slopen en terug te bouwen, of cijfers over veiligheid. De examinator wil twee dingen zien. Ten eerste dat je het beleid kunt benoemen: is dit stadsvernieuwing, herstructurering of transformatie? Ten tweede dat je kunt evalueren: wie wordt er beter van en wie niet.
Een handige afsluiter: noem het verschil tussen de geteld en de gevoelde veiligheid, en zeg welke van de twee dit plan aanpakt. Dat laat zien dat je verder kijkt dan de maatregel zelf.
Kun je dit hardop uitleggen?
Leg zonder boek uit wat sociale cohesie is en waarom die samenhangt met veiligheid. Noem daarna de drie aspecten van de openbare ruimte, en geef een oordeel over herstructurering waarin je zegt voor wie het goed en voor wie het slecht uitpakt.
Wat moet na deze paragraaf vanzelf gaan?
- objectieve en subjectieve sociale (on)veiligheid uit elkaar houden en zeggen hoe je ze meet
- de drie aspecten van de openbare ruimte opnoemen met een voorbeeld
- uitleggen waarom sociale cohesie met veiligheid samenhangt
- stadsvernieuwing, herstructurering en transformatie beschrijven en op volgorde zetten
- gentrificatie herkennen als gevolg en niet als beleid
- een onderbouwd oordeel geven waarin je zegt voor wie iets goed of slecht uitpakt
Oefenen en opzoeken
Opdrachten bij 1.4 Blz. 24 in het boek Begrippenlijst blz. 42 Kaarten van Nederland
De begrippen en de leerdoelen op deze pagina volgen buiteNLand 5 vwo, paragraaf 1.4 en de begrippenlijst op blz. 43; de omschrijvingen zijn in eigen woorden. De drie aspecten van de openbare ruimte en de uitspraak van Cody Hochstenbach komen uit het boek zelf. In de begrippenlijst heet deze paragraaf “De woonomgeving”; op blz. 24 en in de ELO heet hij “Wijken en buurten”. Er staat bij dit onderwerp nog geen video: ik heb er nog geen gevonden die ik zelf heb kunnen controleren.