Straling en materie; onderdeel E2; november; ongeveer 55 minuten
Wat je hier leert
Uit het licht van een ster afleiden hoe heet hij is, hoeveel vermogen hij uitstraalt, hoe groot hij is en hoe snel hij van ons af beweegt. Alles wat we van sterren weten komt uit hun straling — er is geen andere bron.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Eigen oefencasus; centraal-examenstijl; geen officiële examenvraag
Dit is een oefening in examengerichte vorm. Lees hem nu alleen; dezelfde casus komt onderaan terug met een uitwerking.
Een ster met een blauwe piek
Wat je krijgt
Van een ster wordt een stralingsmaximum van 450 nm gemeten. De ster heeft een straal van 1,4 maal de zonnestraal; neem voor de zon 5800 K.
Wat er gevraagd wordt
Bereken de temperatuur van de ster en de verhouding tussen zijn stralingsvermogen en dat van de zon.
Waar het straks om gaat
Video bij deze paragraaf; voorkennis uit oktober
Wat je in dit filmpje ziet
De kern van een ster is een hete, ondoorzichtige bol die licht van alle golflengtes uitzendt: een continu spectrum. Daaromheen zit ijler gas. Dat neemt precies de golflengtes op die bij zijn eigen atomen horen. In het spectrum dat bij ons aankomt, zie je daar zwarte lijnen: absorptielijnen (fraunhoferlijnen; in de ondertiteling “vrouw en hover lijnen”).
Het opgenomen licht wordt weer uitgezonden, maar in alle richtingen. Kijk je van opzij naar het gas, dan zie je alleen die kleuren: het emissiespectrum, met precies dezelfde lijnen als de zwarte lijnen in het absorptiespectrum. Elke stof heeft zijn eigen lijnen (Binas). Zie je alle lijnen van waterstof terug in het zonnespectrum, dan zit er waterstof in de zon.
Bij veel sterren liggen de lijnen in hetzelfde patroon, maar allemaal een stukje verschoven: het dopplereffect. Beweegt de ster van ons af, dan worden de golflengtes langer (roodverschuiving); beweegt hij naar ons toe, dan korter (blauwverschuiving). De radiale snelheid is vr = Δλλ·c. Positief betekent van ons af, negatief naar ons toe. Je meet alleen de snelheid langs je kijkrichting.
Twee correcties. Hij zegt dat er volgens hem nog geen sterren zijn gevonden die naar ons toe komen. Die zijn er wel, ook in ons eigen melkwegstelsel. En bij zijn laatste voorbeeld (lijn van 590 nm verschoven naar 608 nm) noemt hij 9,5·106 m/s; uitgerekend is het 18590 · 3,00·108 = 9,2·106 m/s, van ons af.
Zijn andere voorbeeld: hoe snel moet je naar een rood stoplicht (636 nm) rijden om het groen (525 nm) te zien? v = −111636 · c = −5,2·107 m/s; het minteken betekent naar het stoplicht toe.
Natuurkunde uitlegOpenen op YouTube
Een ster zendt een doorlopend spectrum uit. In de koelere buitenlagen absorberen atomen daar bepaalde golflengtes uit weg. Wat overblijft is een spectrum met donkere strepen: absorptielijnen, bij sterren ook wel fraunhoferlijnen genoemd. Eén zo’n streepje heet een spectraallijn; in de opgaven kom je dat woord tegen.
Elk element heeft zijn eigen energieniveaus en dus zijn eigen lijnenpatroon. Herken je dat patroon, dan weet je welk element in de ster zit — hetzelfde principe als bij atoomspectra, maar nu op 150 miljoen kilometer afstand.
Dezelfde golflengtes die een koel gas wegneemt (midden), zendt datzelfde gas uit als het zelf heet is (onder). De lijnen staan op hun echte plek: natrium op 589 nm, waterstof op 434, 486 en 656 nm.
Nieuw toegevoegd; Video bij deze paragraaf
Wat je in dit filmpje ziet
De grafiek aan het begin laat zien hoeveel straling de zon uitzendt en hoeveel daarvan het aardoppervlak bereikt. Dat is minder, en er zitten gaten in, omdat deeltjes in de atmosfeer bepaalde golflengtes absorberen.
Een hetere ster zendt meer straling uit, en de piek van zijn planckkromme ligt bij een kortere golflengte. Hete sterren zien er daardoor blauwachtig uit, koele sterren roodachtig, en veel sterren wit: ze zenden alle kleuren uit, alleen niet in dezelfde verhouding. De krommen staan in Binas.
De wet van Wien: λmax·T = kW, met T in kelvin. λmax is de golflengte waarbij de ster het meest uitzendt, niet de grootste golflengte. Zijn voorbeeld is een ster van 3900 °C = 4173 K: λmax = 2,898·10−34173 = 6,94·10−7 m = 694 nm, rood. Hij zegt alleen “net iets boven de 600”; reken het zelf precies uit.
Een paar dingen kloppen niet helemaal. Een grotere ster is niet vanzelf heter: rode reuzen zijn groot en koel. Bij 6000 K ligt de piek rond 480 nm (blauwgroen), niet bij geel. Bij 5000 K ligt hij rond 580 nm (geel), niet bij rood. Lees de piek dus zelf af, of reken hem uit met de wet van Wien.
Tot slot: met c = f·λ reken je frequentie en golflengte in elkaar om, met c = 3,00·108 m/s voor licht in vacuüm.
Meneer Harks; 2026Openen op YouTube
λmax · T = kW
De kromme van een ster piekt bij één golflengte, en die verschuift naar kleinere golflengte naarmate de ster heter is. De constante van Wien staat in Binas: 2,898 · 10−3 m·K.
Daarom zijn hete sterren blauw en koele sterren rood. De kleur is dus een thermometer.
De zon straalt het sterkst bij ongeveer 500 nm. Bereken de oppervlaktetemperatuur.
Maak T vrij uit de wet van Wien. T = kWλmax
Invullen, met de golflengte in meter. T = 2,898 · 10−3500 · 10−9 = 5,8 · 10³ K
Controle: dat is de bekende waarde voor de zon, en 500 nm is groengeel licht. Klopt.
Nieuw toegevoegd; Video bij deze en de volgende paragraaf
Wat je in dit filmpje ziet
Het uitgezonden vermogen van een ster hangt af van zijn oppervlak en vooral van zijn temperatuur: de wet van Stefan-Boltzmann, P = σ·A·T4, met σ de constante van Stefan-Boltzmann (Binas), A het oppervlak van de ster en T in kelvin. Twee keer zo heet betekent 24 = 16 keer zoveel vermogen.
Hij vergelijkt de planckkrommen van 3000 K en 6000 K: de oppervlakte onder de kromme van 6000 K is 16 keer zo groot. Zijn uitleg van die oppervlakte is wat los. Precies gezegd: op de verticale as staat hoeveel vermogen per m2 er per golflengte-interval wordt uitgezonden, en de hele oppervlakte onder de kromme is het totale uitgezonden vermogen per m2.
De intensiteit is het vermogen dat per vierkante meter aankomt: I = Pbron4πr2. De straling verdeelt zich over een bol met straal r, de afstand tot de ster.
Daaruit volgt de kwadratenwet: twee keer zo ver weg geeft een vier keer zo kleine intensiteit, drie keer zo ver weg een negen keer zo kleine.
Meneer Harks; 2026Openen op YouTube
P = σ · A · T4 met A = 4πR²
Het uitgestraalde vermogen hangt af van het oppervlak én van de temperatuur tot de vierde macht. Twee keer zo heet betekent zestien keer zoveel vermogen.
σ is de constante van Stefan-Boltzmann, 5,67 · 10−8 Wm²·K4 , uit Binas.
Die vierde macht is de reden dat een kleine temperatuurfout een grote vermogensfout geeft. Reken daarom niet met afgeronde tussenwaarden.
De zon heeft een straal van 6,96 · 108 m en een temperatuur van 5,8 · 10³ K. Bereken het uitgestraalde vermogen, en de intensiteit op aarde.
Eerst het oppervlak van de bol. A = 4πR² = 4π · (6,96·108)² = 6,09 · 1018 m²
Dan het vermogen. P = 5,67·10−8 · 6,09·1018 · (5800)4 = 3,9 · 1026 W
Dat vermogen verdeelt zich over een steeds grotere bol. Op de afstand van de aarde, 1,496 · 1011 m: I = P4πr² = 3,9·10264π · (1,496·1011)² = 1,4 · 10³ W/m²
Controle: de gemeten zonneconstante is 1,36 · 10³ W/m². Onze uitkomst ligt daar vlak bij, dus de berekening klopt.
I = P4πr²
Het uitgezonden vermogen verdeelt zich over een bol die steeds groter wordt. Twee keer zo ver weg betekent vier keer zo weinig intensiteit. Andersom: meet je de intensiteit en ken je de afstand, dan kun je het vermogen van de ster berekenen.
Nieuw toegevoegd; Video bij deze paragraaf
Wat je in dit filmpje ziet
Hij legt het dopplereffect eerst uit met geluid. Komt een bron naar je toe, dan liggen de golven dichter op elkaar: kleinere golflengte, hogere frequentie, hogere toon. Gaat de bron van je af, dan wordt de golflengte groter en de toon lager. Dat het geluid harder wordt als de ambulance dichterbij komt, is een ander effect en heeft niets met doppler te maken.
Bij sterren werkt het net zo. Beweegt een ster van ons af, dan wordt alle golflengte die we ontvangen iets langer: roodverschuiving. Komt hij naar ons toe, dan iets korter: blauwverschuiving. De ster wordt daardoor niet ineens rood of blauw; het hele spectrum schuift een stukje op.
De formule: Δλλ = vrc. Wil je de nieuwe golflengte weten, reken dan eerst Δλ uit en tel die op bij λ (van ons af) of trek hem eraf (naar ons toe).
Twee kanttekeningen. De ster zendt niet zelf “meer blauw licht” uit; wij ontvangen zijn licht verschoven. En hij gebruikt de piek van de planckkromme als golflengte om te vergelijken. In de praktijk, en in opgaven, gebruik je de absorptielijnen in het spectrum: die liggen bij een stilstaande bron precies vast, en de verschuiving is daar goed te meten. Hij zegt ook een keer “planeet” waar hij ster bedoelt.
Meneer Harks; 2026Openen op YouTube
Δλλ = vrc
Beweegt een ster van ons af, dan zijn alle lijnen in zijn spectrum naar grótere golflengte verschoven: roodverschuiving. Komt hij op ons af, dan naar kleinere: blauwverschuiving.
Je meet alleen de radiale snelheid, dus de component langs de kijkrichting. Een ster die dwars op onze kijkrichting beweegt, geeft geen verschuiving.
Een waterstoflijn ligt in het laboratorium bij 656,3 nm. In het spectrum van een ster meet je hem bij 658,0 nm. Bepaal de radiale snelheid en de richting.
Bereken de verschuiving. Δλ = 658,0 − 656,3 = 1,7 nm
De golflengte is gróter geworden, dus roodverschuiving: de ster beweegt van ons af.
Vul de formule in. De nanometers vallen tegen elkaar weg, dus omrekenen hoeft niet. vr = (Δλλ) · c = (1,7656,3) · 2,998·108 = 7,8 · 105 m/s
Dat is ruim 780 km/s van ons af. Controle: de verschuiving is klein ten opzichte van de golflengte, dus de snelheid moet klein zijn ten opzichte van c. 7,8·105 gedeeld door 3·108 is 0,0026 — klopt.
Nieuw toegevoegd; Video bij deze paragraaf
Wat je in dit filmpje ziet
Hij bouwt het hertzsprung-russelldiagram (HR-diagram) uit Binas stap voor stap op. Verticaal staat log(LLzon): de lichtkracht van de ster ten opzichte van de zon. De zon zit dus op 0; 2 betekent 100 keer zo veel. Horizontaal staat log(Teff), met T in kelvin. Let op: die as loopt van rechts naar links, dus links is heter.
Schuine lijnen geven de straal ten opzichte van de zon (0,01 – 0,1 – 1 – 10 – 100). Tussen twee lijnen lees je logaritmisch af: halverwege tussen 10 en 100 is ongeveer 30, niet 55.
De gebieden: de hoofdreeks (ongeveer 90% van de sterren, de zon zit erin), reuzen en superreuzen rechtsboven (groot en koel, rood), en witte dwergen linksonder (klein en heet). Hij zegt dat hoofdreekssterren een straal tussen 1 en 5 keer die van de zon hebben; dat is te nauw, kijk zelf in het diagram.
Voorbeeld 1, een ster in het diagram zetten (Schedar): log(4,5·103) = 3,65 en log(780) = 2,9. Waar die twee lijnen kruisen, staat de ster, en dat klopt met de straal van 45 keer de zon. Twee van de drie (L, T, R) leggen de derde vast.
Voorbeeld 2, aflezen (Sirius A): log(LLzon) ≈ 1,4 geeft L = 101,4 · 3,85·1026 = 9,7·1027 W; log T = 4,0 geeft T = 1,0·104 K; R ≈ 1,7 Rzon = 1,2·109 m. Hij zegt “zwaarder dan de zon”, maar bedoelt: groter. Hij gebruikt de tabelnummers van Binas 6e editie.
Meneer WietsmaOpenen op YouTube
In een Hertzsprung-Russelldiagram staat het stralingsvermogen tegen de temperatuur uit. Let op twee dingen die tegenintuïtief zijn: de temperatuur loopt van rechts naar links, en de assen zijn logaritmisch.
Twee sterren met dezelfde temperatuur maar verschillend vermogen moeten dus verschillend groót zijn. Dat volgt rechtstreeks uit P = σAT4: gelijke T, groter P, dus groter A.
Elke stip is een ster. De meeste liggen op één diagonale band: de hoofdreeks, met de zon er middenin. Rechtsboven straalt een ster veel uit terwijl hij koél is — dat kan alleen als hij enorm groot is. Linksonder precies andersom: heet, maar zo weinig vermogen dat hij wel klein móet zijn.
In de kern van een ster smelten waterstofkernen samen tot helium. De massa van de heliumkern is kléiner dan die van de losse deeltjes waaruit hij ontstond; dat verschil is het massadefect.
E = Δm · c²
Die massa is omgezet in straling. Daarom schijnt een ster: hij verliest voortdurend massa, en dat verlies is precies het vermogen dat je met Stefan-Boltzmann uitrekent.
De straal en het oppervlak verwisselen.
In P = σAT4 staat het oppérvlak, niet de straal. Vergeet A = 4πR² niet, en let op dat R in meter staat.
De temperatuuras van het HR-diagram van links naar rechts lezen.
Die loopt omgekeerd: links heet, rechts koel. Wie dat vergeet, haalt reuzen en witte dwergen door elkaar.
Vijf vragen om zonder aantekeningen te oefenen. Klap het voorbeeldantwoord pas open na een eigen uitleg.
Elf opgaven. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Wat je weet
λmax = 290 nm. De constante van Wien staat in Binas: kW = 2,898 · 10−3 m·K.
Wat je nodig hebt
De wet van Wien, λmax · T = kW, met T vrijgemaakt.
Zet de golflengte eerst om naar meter.290 nm = 290 · 10−9 m
Maak T vrij in de wet van Wien.λmax · T = kW ⇒ T = kWλmax
Vul in en reken uit.T = 2,898 · 10−3290 · 10−9 = 1,0 · 104 K
Kijk of het getal klopt met wat je al weet.de zon piekt rond 500 nm bij 5,8 · 103 K, dus korter piekt = heter
Antwoord: T ≈ 1,0 · 104 K. Dat is bijna twee keer zo heet als de zon, en 290 nm ligt in het ultraviolet — dat past bij een blauwwitte ster.
De wet van Wien koppelt het maximum van de stralingskromme aan de temperatuur; dit is een uit de wet van Planck berekende relatieve kromme.
Wat je weet
Twee sterren met dezelfde temperatuur. PB = 100 · PA.
Wat je nodig hebt
Stefan-Boltzmann: P = σ · A · T4 met A = 4πR².
Zet de formule neer en streep weg wat voor beide sterren gelijk is.P = σ · 4πR² · T4, en T is gelijk, dus P ~ R²
Vul de gegeven verhouding in.PBPA = (RBRA)² = 100
Trek de wortel om van R² naar R te gaan.RBRA = √100 = 10
Antwoord: De straal van ster B is 10 keer zo groot.
Wat je weet
Rustgolflengte λ = 500,0 nm, gemeten 497,5 nm. De lichtsnelheid is c = 2,998 · 108 m/s.
Wat je nodig hebt
Het dopplereffect: Δλλ = vrc . Het teken van Δλ geeft de richting.
Bereken eerst de verschuiving.Δλ = 497,5 − 500,0 = −2,5 nm
Lees af wat dat teken betekent.de golflengte is kléiner geworden: blauwverschuiving, dus de ster beweegt naar ons toe
Maak vr vrij en vul in.vr = Δλλ · c = 2,5500,0 · 2,998 · 108
Reken uit.vr = 1,5 · 106 m/s
Antwoord: vr ≈ 1,5 · 106 m/s, naar ons toe (blauwverschuiving).
Twee bollen, twee formules. De kleine is de ster zelf (straal R). De grote is denkbeeldig: daar is het licht inmiddels overheen verspreid, en jij staat op de rand (straal r = de afstand). In deze opgave heb je alleen de grote nodig.
Wat je weet
I = 2,0 · 10−9 W/m² en r = 4,0 · 1017 m.
Wat je nodig hebt
Het vermogen verdeelt zich over een bol: I = P4πr² .
Maak P vrij.P = I · 4πr²
Reken eerst het oppervlak uit van de bol waarover het licht zich inmiddels verspreid heeft. Die bol heeft de ster in het midden en de aarde op de rand, dus zijn straal is de afstand r — niet de straal R van de ster.4π · (4,0 · 1017)² = 2,01 · 1036 m²
Vermenigvuldig met de intensiteit.P = 2,0 · 10−9 · 2,01 · 1036 = 4,0 · 1027 W
Controleer of het een redelijk getal is.de zon straalt 3,9 · 1026 W uit, dus dit is ongeveer tien keer de zon
Antwoord: P ≈ 4,0 · 1027 W.
Wat je weet
Een sterrenspectrum met donkere lijnen op vaste golflengtes.
Wat je nodig hebt
Elk element heeft zijn eigen energieniveaus, en dus zijn eigen golflengtes.
Bedenk wat een atoom met licht kan doen.een atoom neemt alleen fotonen op die precies passen bij een sprong tussen twee energieniveaus
Die energieniveaus liggen per element anders.elk element heeft dus een eigen vaste set golflengtes die het kan absorberen
Kijk waar dat in het spectrum zichtbaar wordt.in de koele buitenlagen worden precies die golflengtes uit het doorlopende spectrum weggehaald: donkere absorptielijnen
Vergelijk met wat je in het lab meet.het lijnenpatroon van elk element is bekend, dus je herkent het terug
Antwoord: Omdat elk element een eigen, vast patroon van absorptielijnen achterlaat — een soort vingerafdruk die je in het spectrum herkent.
Wat je weet
Ster en zon hebben dezelfde straal; de ster is twee keer zo heet.
Wat je nodig hebt
P = σ · 4πR² · T4. Bij gelijke straal blijft alleen T4 over.
Streep weg wat gelijk blijft.zelfde R dus zelfde oppervlak A, dan is P evenredig met T4
Vul de factor 2 in de vierde macht in.PsterPzon = 24
Reken uit.24 = 16
Antwoord: De ster straalt 16 keer zoveel vermogen uit.
Wat je weet
λmax = 480 nm, I = 3,5 · 10−10 W/m², r = 6,0 · 1017 m — dat is de afstand ster–aarde, niet de straal van de ster. Uit Binas: kW = 2,898 · 10−3 m·K en σ = 5,67 · 10−8 W/(m²·K4).
Wat je nodig hebt
Drie stappen achter elkaar: Wien geeft T, de intensiteit geeft P, en Stefan-Boltzmann geeft daarna R.
Eerst de temperatuur, met de wet van Wien.T = 2,898 · 10−3480 · 10−9 = 6,04 · 103 K
Dan het vermogen, uit de gemeten intensiteit.P = I · 4πr² = 3,5 · 10−10 · 4π · (6,0 · 1017)² = 1,58 · 1027 W
Maak R vrij in P = σ · 4πR² · T4.R = √(P4πσT4)
Vul in en reken uit.R = √(1,58 · 10274π · 5,67 · 10−8 · (6,04 · 103)4) = 1,3 · 109 m
Antwoord: R ≈ 1,3 · 109 m, bijna twee keer de straal van de zon (6,96 · 108 m).
Wat je weet
λmax = 650 nm. Het oppervlak van de zon is ongeveer 5800 K.
Wat je nodig hebt
Opnieuw de wet van Wien, T = kWλmax .
Zet de golflengte om naar meter.650 nm = 650 · 10−9 m
Vul in en reken uit.T = 2,898 · 10−3650 · 10−9 ≈ 4,46 · 103 K
Vergelijk met de zon.4460 K tegen 5800 K: ruim duizend kelvin koeler
Antwoord: T ≈ 4,46 · 103 K, dus duidelijk koeler dan de zon. 650 nm ligt in het rood, en dat zie je terug: dit is een roodachtige ster.
Wat je weet
Ster B is twee keer zo heet als A en heeft de halve straal. De afstand tot beide is gelijk.
Wat je nodig hebt
P = σ · 4πR² · T4, dus P is evenredig met R²T4.
Schrijf de verhouding op met alleen R en T erin.PBPA = (RBRA)² · (TBTA)4
Vul de twee gegeven factoren in.= (½)² · 24
Reken uit.= ¼ · 16 = 4
Antwoord: PBPA = 4: ster B straalt vier keer zoveel uit.
Wat je weet
λmax = 380 nm, I = 3,5 · 10−10 W/m², r = 6,0 · 1017 m — de afstand ster–aarde, niet de straal. In de vraag staat: rond pas aan het einde af.
Wat je nodig hebt
Dezelfde drie stappen als bij opgave 7, maar nu met de tussenwaarden onafgerond in je rekenmachine.
Temperatuur met Wien, nog niet afronden.T = 2,898 · 10−3380 · 10−9 = 7,6263 · 103 K
Vermogen uit de intensiteit.P = 4πr² · I = 4π · (6,0 · 1017)² · 3,5 · 10−10 = 1,5834 · 1027 W
Maak R vrij in Stefan-Boltzmann.R = √(P4πσT4)
Vul in en rond nu pas af.R = 8,10 · 108 m
Antwoord: R ≈ 8,1 · 108 m, dus iets groter dan de zon.
Wat je weet
P = 5,0 · 1026 W en I = 1,0 · 10−9 W/m².
Wat je nodig hebt
Weer I = P4πr² , maar nu met r als onbekende.
Maak r² vrij.r² = P4πI
Vul de getallen in.r² = 5,0 · 10264π · 1,0 · 10−9 = 3,98 · 1034 m²
Trek de wortel.r = √(3,98 · 1034) = 2,0 · 1017 m
Antwoord: r ≈ 2,0 · 1017 m, ongeveer 21 lichtjaar.
Een ster met een blauwe piek
Van een ster wordt een stralingsmaximum van 450 nm gemeten. De ster heeft een straal van 1,4 maal de zonnestraal; neem voor de zon 5800 K.
Jouw opdracht: Bereken de temperatuur van de ster en de verhouding tussen zijn stralingsvermogen en dat van de zon.
Eigen oefencasus, niet letterlijk uit een bestaand examen. Probeer eerst zonder hulp.
TemperatuurT = 2,898 · 10−3450 · 10−9 ≈ 6440 K.
OppervlakteverhoudingAsterAzon = (RsterRzon)² = 1,4² = 1,96.
Temperatuurverhouding(TsterTzon)⁴ = (64405800)⁴ ≈ 1,52.
VermogensverhoudingPsterPzon ≈ 1,96 · 1,52 ≈ 2,98, dus ongeveer 3,0.
Eigen oefenpunten: 1 voor Wien, 1 voor oppervlakteverhouding, 1 voor vierde macht, 1 voor conclusie.
Gebaseerd op het examenprogramma Natuurkunde vwo 2027, subdomein E2 (Elektromagnetische straling en materie). CvTE-syllabus 2027; E3 en F2 zijn aanvullend voor het college-examen.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Gemengd oefenen; november (25 vragen)
Dit onderwerp leent zich goed voor examenopgaven: er is bijna altijd een context met een ster, een spectrum of een diagram. Let er bij elke opgave op of er naar de radiále snelheid wordt gevraagd — een andere snelheid kun je uit een spectrum niet halen.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.