Uitwerkingen — Straling en materie in de astrofysica
De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.
1. Een ster piekt bij 290 nm. Bereken de oppervlaktetemperatuur.
Wat je weet λmax = 290 nm. De constante van Wien staat in Binas: kW = 2,898 · 10−3 m·K.
Wat je nodig hebt De wet van Wien, λmax · T = kW, met T vrijgemaakt.
1
Zet de golflengte eerst om naar meter.290 nm = 290 · 10−9 m
2
Maak T vrij in de wet van Wien.λmax · T = kW ⇒ T = kWλmax
3
Vul in en reken uit.T = 2,898 · 10−3290 · 10−9 = 1,0 · 104 K
4
Kijk of het getal klopt met wat je al weet.de zon piekt rond 500 nm bij 5,8 · 103 K, dus korter piekt = heter
Antwoord: T ≈ 1,0 · 104 K. Dat is bijna twee keer zo heet als de zon, en 290 nm ligt in het ultraviolet — dat past bij een blauwwitte ster.
Vergeet de factor 10−9 van nanometer naar meter niet. Doe je dat niet, dan zit je er een factor miljard naast en krijg je een temperatuur die nergens op slaat.
2. Twee sterren hebben dezelfde temperatuur, maar ster B straalt 100 keer zoveel vermogen uit als ster A. Hoeveel keer zo groot is de straal van B?
Wat je weet Twee sterren met dezelfde temperatuur. PB = 100 · PA.
Wat je nodig hebt Stefan-Boltzmann: P = σ · A · T4 met A = 4πR².
1
Zet de formule neer en streep weg wat voor beide sterren gelijk is.P = σ · 4πR² · T4, en T is gelijk, dus P ~ R²
2
Vul de gegeven verhouding in.PBPA = (RBRA)² = 100
3
Trek de wortel om van R² naar R te gaan.RBRA = √100 = 10
Antwoord: De straal van ster B is 10 keer zo groot.
Het vermogen hangt via het oppervlak van R² af. Honderd keer zoveel vermogen is dus maar tien keer zo groot in straal. In het HR-diagram liggen deze twee sterren recht boven elkaar, met B hoger.
3. Een spectraallijn van 500,0 nm wordt bij een sterrenstelsel gemeten bij 497,5 nm. Bepaal de radiale snelheid en de richting.
Wat je weet Rustgolflengte λ = 500,0 nm, gemeten 497,5 nm. De lichtsnelheid is c = 2,998 · 108 m/s.
Wat je nodig hebt Het dopplereffect: Δλλ = vrc . Het teken van Δλ geeft de richting.
1
Bereken eerst de verschuiving.Δλ = 497,5 − 500,0 = −2,5 nm
2
Lees af wat dat teken betekent.de golflengte is kléiner geworden: blauwverschuiving, dus de ster beweegt naar ons toe
3
Maak vr vrij en vul in.vr = Δλλ · c = 2,5500,0 · 2,998 · 108
4
Reken uit.vr = 1,5 · 106 m/s
Antwoord: vr ≈ 1,5 · 106 m/s, naar ons toe (blauwverschuiving).
De nanometers hoef je hier niet om te rekenen, zolang Δλ en λ maar in dezelfde eenheid staan. Let wél op het teken: kleinere golflengte is naar ons toe, grotere golflengte is van ons af.
4. Op aarde meet je van een ster een intensiteit van 2,0 · 10−9 W/m². De ster staat op 4,0 · 1017 m. Bereken zijn stralingsvermogen.
Bekijk de tekening: welke bol?
Twee bollen, twee formules. De kleine is de ster zelf (straal R). De grote is denkbeeldig: daar is het licht inmiddels overheen verspreid, en jij staat op de rand (straal r = de afstand). In deze opgave heb je alleen de grote nodig.
Wat je weet I = 2,0 · 10−9 W/m² en r = 4,0 · 1017 m.
Wat je nodig hebt Het vermogen verdeelt zich over een bol: I = P4πr² .
1
Maak P vrij.P = I · 4πr²
2
Reken eerst het oppervlak uit van de bol waarover het licht zich inmiddels verspreid heeft. Die bol heeft de ster in het midden en de aarde op de rand, dus zijn straal is de afstand r — niet de straal R van de ster.4π · (4,0 · 1017)² = 2,01 · 1036 m²
3
Vermenigvuldig met de intensiteit.P = 2,0 · 10−9 · 2,01 · 1036 = 4,0 · 1027 W
4
Controleer of het een redelijk getal is.de zon straalt 3,9 · 1026 W uit, dus dit is ongeveer tien keer de zon
Antwoord: P ≈ 4,0 · 1027 W.
Kwadrateer het héle getal, dus ook de 4,0 en niet alleen de macht van tien: (4,0 · 1017)² = 16 · 1034 = 1,6 · 1035. Wie alleen de exponent verdubbelt komt op 4,0 · 1034 uit en zit er een factor vier naast.
5. Waarom kun je uit een spectrum aflezen welke elementen er in een ster zitten?
Wat je weet Een sterrenspectrum met donkere lijnen op vaste golflengtes.
Wat je nodig hebt Elk element heeft zijn eigen energieniveaus, en dus zijn eigen golflengtes.
1
Bedenk wat een atoom met licht kan doen.een atoom neemt alleen fotonen op die precies passen bij een sprong tussen twee energieniveaus
2
Die energieniveaus liggen per element anders.elk element heeft dus een eigen vaste set golflengtes die het kan absorberen
3
Kijk waar dat in het spectrum zichtbaar wordt.in de koele buitenlagen worden precies die golflengtes uit het doorlopende spectrum weggehaald: donkere absorptielijnen
4
Vergelijk met wat je in het lab meet.het lijnenpatroon van elk element is bekend, dus je herkent het terug
Antwoord: Omdat elk element een eigen, vast patroon van absorptielijnen achterlaat — een soort vingerafdruk die je in het spectrum herkent.
Het gaat om het héle patroon van lijnen, niet om één losse lijn. Verschillende elementen kunnen lijnen hebben die dicht bij elkaar liggen.
6. Een ster is twee keer zo heet als de zon en heeft dezelfde straal. Hoeveel keer zoveel vermogen straalt hij uit?
Wat je weet Ster en zon hebben dezelfde straal; de ster is twee keer zo heet.
Wat je nodig hebt P = σ · 4πR² · T4. Bij gelijke straal blijft alleen T4 over.
1
Streep weg wat gelijk blijft.zelfde R dus zelfde oppervlak A, dan is P evenredig met T4
2
Vul de factor 2 in de vierde macht in.PsterPzon = 24
3
Reken uit.24 = 16
Antwoord: De ster straalt 16 keer zoveel vermogen uit.
Hier zie je waarom die vierde macht er zo toe doet: een bescheiden temperatuurverschil geeft een enorm verschil in vermogen. Reken altijd met de temperatuur in kelvin, niet in graden Celsius.
7. Van een ster meet je een piek bij 480 nm en een intensiteit op aarde van 3,5 · 10−10 W/m². De afstand van de ster tot de aarde is 6,0 · 1017 m. Bepaal de straal van de ster.
Wat je weet λmax = 480 nm, I = 3,5 · 10−10 W/m², r = 6,0 · 1017 m — dat is de afstand ster–aarde, niet de straal van de ster. Uit Binas: kW = 2,898 · 10−3 m·K en σ = 5,67 · 10−8 W/(m²·K4).
Wat je nodig hebt Drie stappen achter elkaar: Wien geeft T, de intensiteit geeft P, en Stefan-Boltzmann geeft daarna R.
1
Eerst de temperatuur, met de wet van Wien.T = 2,898 · 10−3480 · 10−9 = 6,04 · 103 K
2
Dan het vermogen, uit de gemeten intensiteit.P = I · 4πr² = 3,5 · 10−10 · 4π · (6,0 · 1017)² = 1,58 · 1027 W
3
Maak R vrij in P = σ · 4πR² · T4.R = √(P4πσT4)
4
Vul in en reken uit.R = √(1,58 · 10274π · 5,67 · 10−8 · (6,04 · 103)4) = 1,3 · 109 m
Antwoord: R ≈ 1,3 · 109 m, bijna twee keer de straal van de zon (6,96 · 108 m).
De volgorde is het lastigste van deze opgave: zonder T kun je R niet uitrekenen, dus begin bij Wien. Schrijf eerst op wat je achter elkaar nodig hebt.
8. Een koele ster heeft een stralingsmaximum bij 650 nm. Bereken de oppervlaktetemperatuur en vergelijk met de zon.
Wat je weet λmax = 650 nm. Het oppervlak van de zon is ongeveer 5800 K.
Wat je nodig hebt Opnieuw de wet van Wien, T = kWλmax .
1
Zet de golflengte om naar meter.650 nm = 650 · 10−9 m
2
Vul in en reken uit.T = 2,898 · 10−3650 · 10−9 ≈ 4,46 · 103 K
3
Vergelijk met de zon.4460 K tegen 5800 K: ruim duizend kelvin koeler
Antwoord: T ≈ 4,46 · 103 K, dus duidelijk koeler dan de zon. 650 nm ligt in het rood, en dat zie je terug: dit is een roodachtige ster.
Hoe lánger de piekgolflengte, hoe kóeler de ster. Wien is omgekeerd evenredig, dus groter in golflengte is kleiner in temperatuur.
9. Twee sterren hebben dezelfde afstand tot ons. Ster B is twee keer zo heet als ster A, maar heeft de halve straal. Bereken PBPA .
Wat je weet Ster B is twee keer zo heet als A en heeft de halve straal. De afstand tot beide is gelijk.
Wat je nodig hebt P = σ · 4πR² · T4, dus P is evenredig met R²T4.
1
Schrijf de verhouding op met alleen R en T erin.PBPA = (RBRA)² · (TBTA)4
2
Vul de twee gegeven factoren in.= (½)² · 24
3
Reken uit.= ¼ · 16 = 4
Antwoord:PBPA = 4: ster B straalt vier keer zoveel uit.
De straal telt kwadratisch mee, de temperatuur tot de vierde macht. Daarom wint B het ondanks zijn kleinere straal.
10. Van een verre ster meet je λmax = 380 nm en een intensiteit van 3,5 · 10−10 W/m². De afstand van de ster tot de aarde is 6,0 · 1017 m. Bereken de straal van de ster. Rond pas aan het einde af.
Wat je weet λmax = 380 nm, I = 3,5 · 10−10 W/m², r = 6,0 · 1017 m — de afstand ster–aarde, niet de straal. In de vraag staat: rond pas aan het einde af.
Wat je nodig hebt Dezelfde drie stappen als bij opgave 7, maar nu met de tussenwaarden onafgerond in je rekenmachine.
1
Temperatuur met Wien, nog niet afronden.T = 2,898 · 10−3380 · 10−9 = 7,6263 · 103 K
2
Vermogen uit de intensiteit.P = 4πr² · I = 4π · (6,0 · 1017)² · 3,5 · 10−10 = 1,5834 · 1027 W
3
Maak R vrij in Stefan-Boltzmann.R = √(P4πσT4)
4
Vul in en rond nu pas af.R = 8,10 · 108 m
Antwoord: R ≈ 8,1 · 108 m, dus iets groter dan de zon.
Rond pas aan het einde af. Rond je T alvast af op 7,6 · 103 K, dan zit je door de vierde macht al 1,4% mis in P en 0,7% in R.
11. Een ster straalt 5,0 · 1026 W uit. Op een meetpunt is de intensiteit 1,0 · 10−9 W/m². Bereken de afstand tot de ster.
Wat je weet P = 5,0 · 1026 W en I = 1,0 · 10−9 W/m².
Wat je nodig hebt Weer I = P4πr² , maar nu met r als onbekende.
1
Maak r² vrij.r² = P4πI
2
Vul de getallen in.r² = 5,0 · 10264π · 1,0 · 10−9 = 3,98 · 1034 m²
3
Trek de wortel.r = √(3,98 · 1034) = 2,0 · 1017 m
Antwoord: r ≈ 2,0 · 1017 m, ongeveer 21 lichtjaar.
Een snelle controle: onder de wortel staat W gedeeld door W/m², en dat is m². De wortel daarvan geeft meters — dus je bent goed bezig.
De lespagina en de opgaven zijn niet gewijzigd. De uitleg hierboven volgt de bestaande lesuitwerkingen, met extra tussenstappen en aandacht voor veelgemaakte fouten.