Straling en materie (E1); oktober; ongeveer 55 minuten; vooral mondeling college-examen
Wat je hier leert
Je leert eigenschappen van vaste stoffen, vloeistoffen en gassen verklaren met een deeltjesmodel. Je koppelt dat model aan temperatuur, faseovergangen, warmte, uitzetting en materiaaleigenschappen.
Voor het mondelinge college-examen: E1 hoort bij de examenstof die je mondeling moet kunnen uitleggen en toepassen. De officiële eindterm is breed; daarom ligt hier de nadruk op begrijpen, uitleggen en toepassen in een context.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Je kent de drie fasen van een stof en het verschil tussen temperatuur en toegevoerde energie.
Dit onderdeel is examenstof voor het mondelinge college-examen. Lees de casus hieronder rustig door en kijk waar het over gaat. Je hoeft de vragen nu nog niet te kunnen beantwoorden. Onderaan deze pagina komt precies dezelfde casus terug, en dan leg je hem hardop uit.
Eigen oefencasus; geen officiële examenvraag
Wat je krijgt
Een schoolkantine wil soep warm houden in een kan. Die kan heeft een metalen binnenwand, een isolerende laag daaromheen en een kunststof handvat. Tijdens het opwarmen blijft een mengsel van ijs en water eerst ongeveer even warm, terwijl er wél energie bij komt.
Wat er gevraagd wordt
Leg drie dingen uit: waarom de metalen binnenwand warmte goed doorgeeft, waarom de isolerende laag en het kunststof handvat de warmteoverdracht juist beperken, en waarom de temperatuur van het ijs-watermengsel tijdens het smelten niet stijgt.
Waar het straks om gaat
Het antwoord staat hier niet: dat komt onderaan, bij “Mondelingcasus”.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Wietsma Natuurkunde; Stoffen 6b: het deeltjesmodel, fasen en faseovergangen7:03Openen op YouTube
Dit is het hele hoofdstuk in één video. Alleen als je alles achter elkaar wilt horen.
Extrameneer Heerkens; Eigenschappen van stoffen en materialen (heel hoofdstuk)32:39Openen op YouTube
| fase | deeltjes | gevolg op macroschaal |
|---|---|---|
| vast | dicht bij elkaar; trillen rond een vaste plaats | vaste vorm en vrijwel vast volume |
| vloeibaar | dicht bij elkaar; kunnen langs elkaar bewegen | vast volume, maar geen vaste vorm |
| gas | ver uit elkaar; bewegen vrij en botsen | geen vaste vorm of volume; samendrukbaar |
Kernidee: temperatuur is op deeltjesniveau gekoppeld aan de gemiddelde bewegingsenergie van de deeltjes. Bij hogere temperatuur bewegen deeltjes gemiddeld sneller.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierWATT!? Natuurkunde; Temperatuur en druk5:04Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraThomas Goossens; Druk in een gas: het deeltjesmodel en de verbanden tussen T, p en V9:51Openen op YouTube
Gasdeeltjes botsen voortdurend tegen de wand van een vat. Bij iedere botsing oefenen ze kracht uit. Al die botsingen samen veroorzaken de gasdruk.
De deeltjes bewegen sneller. Bij gelijk volume worden botsingen heviger en neemt de druk toe.
Dezelfde hoeveelheid gas zit in minder ruimte. De wand wordt vaker geraakt en de druk neemt toe.
Gaswetten zijn een veelgebruikte invulling van dit brede SE-/mondelingdomein. Het belangrijkste is dat je de verandering kunt verklaren met het deeltjesmodel.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Wietsma Natuurkunde; Warmte 4: soortelijke warmte13:52Openen op YouTube
Bij deze paragraaf staat één video. Die is genoeg.
Q = m · c · ΔT
Q is warmte in joule, m massa in kg, c soortelijke warmte in J/(kg·K) en ΔT de temperatuurverandering.
Een stof met een grote soortelijke warmte heeft veel energie nodig voor dezelfde temperatuurstijging. Water heeft bijvoorbeeld een relatief grote soortelijke warmte.
Je verwarmt 0,50 kg water 20 K. Neem c = 4,18×103 J/(kg·K).
Gebruik Q=m·c·ΔT.
Q=0,50·4,18×103·20 = 4,18×104 J.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Wietsma Natuurkunde; Stoffen 6a: fasen en faseovergangen7:05Openen op YouTube
Bij deze paragraaf staat één video. Die is genoeg.
| van | naar | naam |
|---|---|---|
| vast | vloeibaar | smelten |
| vloeibaar | vast | stollen |
| vloeibaar | gas | verdampen |
| gas | vloeibaar | condenseren |
| vast | gas | sublimeren |
| gas | vast | rijpen |
Tijdens een faseovergang kan energie worden opgenomen of afgestaan zonder dat de temperatuur meteen verandert. De energie verandert dan vooral de onderlinge afstand/binding tussen deeltjes.
Q = m · L
Omdat de temperatuur stilstaat is ΔT = 0, en levert Q = m · c · ΔT hier niets op. Je rekent met L: het aantal joule dat één kilogram nodig heeft om van fase te veranderen. Dat heet de smeltwarmte bij smelten en stollen, en de verdampingswarmte bij verdampen en condenseren. Het getal krijg je in de opgave of zoek je op in Binas.
Die L zegt meteen iets over de volgende paragraaf: hoe sterker de krachten tussen de deeltjes, hoe meer energie het kost om ze los te maken, dus hoe groter L én hoe hoger het smeltpunt. Voor ijs is de smeltwarmte 3,34 · 105 J/kg; de verdampingswarmte van water is met 2,26 · 106 J/kg bijna zeven keer zo groot, want bij koken moeten de deeltjes niet alleen losser komen maar helemaal uit elkaar.
Verdamping: juist de snelste deeltjes kunnen aan het vloeistofoppervlak ontsnappen. Daardoor blijft gemiddeld minder bewegingsenergie achter en kan de vloeistof afkoelen.
Je doet 1,0 kg ijs van 0 °C bij 5,0 kg water van 100 °C. Welke temperatuur krijgt het mengsel? Neem c = 4,18 kJ/(kg·°C) en L = 334 kJ/kg, en ga ervan uit dat er geen warmte naar de omgeving weglekt.
Hier is in kilojoule gerekend in plaats van joule, anders krijg je getallen van zeven cijfers. 4,18 kJ/(kg·°C) is hetzelfde als 4,18 · 103 J/(kg·K), en 334 kJ/kg hetzelfde als 3,34 · 105 J/kg. Zolang je links en rechts dezelfde eenheid gebruikt, valt die tegen elkaar weg.
warmte die het hete water afgeeft = warmte die het ijs opneemt
Links: het hete water koelt af van 100 °C tot de eindtemperatuur, en die noemen we T.5,0 · 4,18 · (100 − T)
Rechts, eerste deel: het ijs moet eerst smelten. Dat kost energie terwijl de temperatuur op 0 °C blijft staan.1,0 · 334 = 334 kJ
Rechts, tweede deel: daarna heb je 1,0 kg smeltwater van 0 °C, en dat warmt op tot diezelfde T.1,0 · 4,18 · T
Zet links en rechts aan elkaar gelijk.5,0 · 4,18 · (100 − T) = 334 + 4,18 · T
Haakjes weg, en alle T naar één kant.2090 − 20,9 · T = 334 + 4,18 · T
2090 − 334 = 25,08 · T
Deel door 25,08.T = 1756 / 25,08 = 70 °C
Het mengsel wordt 70 °C. Het hete water koelt dus 30 graden af, en het smeltwater warmt 70 graden op.
Kijk eerst of al het ijs wel smelt. Het water kan bij afkoelen tot 0 °C hoogstens 5,0 · 4,18 · 100 = 2090 kJ afstaan, en het smelten kost maar 334 kJ. Dat past ruim, dus al het ijs smelt en de vergelijking hierboven klopt. Was er minder warmte beschikbaar dan nodig om alles te smelten, dan bleef er ijs over en werd de eindtemperatuur gewoon 0 °C.
De fout die het vaakst gemaakt wordt: rechts alleen het opwarmen opschrijven en het smelten vergeten. Dan komt er een veel te hoge temperatuur uit, want die 334 kJ moet érgens vandaan komen.
Bij deze paragraaf staat geen eigen video. Wat hier gebeurt, zie je in de video van paragraaf 4: tijdens een faseovergang gaat de toegevoerde energie naar de binding tussen de deeltjes en niet naar hun beweging. Daarom blijft de temperatuur staan zolang het smelten duurt.
Deeltjes trekken elkaar op korte afstand aan. Zulke intermoleculaire krachten, vaak samengevat als Van der Waalskrachten, helpen verklaren waarom stoffen verschillende smelt- en kookpunten hebben.
Een sterkere onderlinge aantrekking betekent doorgaans dat meer energie nodig is om de deeltjes uit elkaar te krijgen.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Wietsma Natuurkunde; Warmte 1: warmtetransport6:50Openen op YouTube
Bij deze paragraaf staat één video. Die is genoeg.
Bij verwarmen bewegen/trillen deeltjes sterker. Gemiddeld wordt hun onderlinge afstand iets groter, waardoor veel stoffen uitzetten.
Energie wordt via botsingen/trillingen van deeltjes doorgegeven; metalen geleiden warmte meestal goed. Waarom juist metalen, staat hieronder.
Warmte wordt meegenomen door bewegende vloeistof of gas.
Energieoverdracht door elektromagnetische straling; er is geen tussenstof nodig.
Waarom juist metalen. In een metaal zitten de buitenste elektronen niet vast aan één atoom: ze bewegen vrij door het hele rooster. Zulke vrije elektronen nemen bewegingsenergie mee van de warme kant naar de koude kant, en dat gaat veel sneller dan het doorgeven van trillingen van buur tot buur. Precies dezelfde elektronen gaan stromen zodra je er een spanning over zet — dát is elektrische stroom.
Eén oorzaak, twee gevolgen dus: een metaal geleidt warmte én stroom goed, en wel om dezelfde reden. In hout of kunststof zitten geen vrije elektronen, en die geleiden allebei slecht. Daar gaat warmte alleen via trillingen van deeltje op deeltje verder.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Wietsma Natuurkunde; Stoffen 1: stofeigenschappen9:52Openen op YouTube
Bij deze paragraaf staat één video. Die is genoeg.
Bij een materiaalkundige vraag moet je steeds dezelfde redenering kunnen maken:
opbouw/deeltjes → interactie → waarneembare eigenschap → toepassing
| eigenschap | wat betekent dat? | voorbeeld van toepassing |
|---|---|---|
| dichtheid | massa per volume | licht of zwaar constructiemateriaal |
| warmtegeleiding | hoe makkelijk warmte wordt doorgegeven | pan versus isolatiemateriaal |
| elektrische geleiding | hoe makkelijk lading kan bewegen | koper in kabels |
| sterkte / stijfheid | weerstand tegen vervormen of breken | brug, fietsframe, bouwmateriaal |
Voor het mondelinge college-examen. Daar wordt erover doorgevraagd. Oefen deze vragen daarom hárdop, in hele zinnen, met de vaktermen erin. Wat je kunt opschrijven kun je nog niet per se vertellen.
Twaalf opgaven, oplopend in moeilijkheid. Doe er zoveel als je wilt, maar klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Onder elke opgave staat de uitwerking, stap voor stap. Wil je ze allemaal achter elkaar zien, of op papier meenemen?
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Wat je weet
in een gas zitten de deeltjes ver uit elkaar, in een vloeistof dicht op elkaar
Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om de lege ruimte tussen de deeltjes.
In een gas is er veel lege ruimte tussen de deeltjes.
Samendrukken betekent die lege ruimte kleiner maken. Dat kan dus makkelijk.
In een vloeistof raken de deeltjes elkaar al bijna. Er is nauwelijks ruimte over.
In een gas zit veel lege ruimte tussen de deeltjes; in een vloeistof bijna niet.
Wat je weet
het volume blijft gelijk; de temperatuur stijgt
Wat je nodig hebt
Geen formule. De link: temperatuur is een maat voor de gemiddelde bewegingsenergie.
Hogere temperatuur betekent dat de deeltjes gemiddeld sneller bewegen.
Sneller betekent: ze botsen harder tegen de wand.
En ze botsen ook vaker, want ze leggen dezelfde afstand sneller af.
Harder en vaker botsen geeft een grotere gemiddelde kracht op de wand, dus meer druk.
De deeltjes botsen harder en vaker tegen de wand, dus de druk stijgt.
Noem bij deze vraag allebei: hárder én váker. Met maar één van de twee krijg je vaak niet alle punten.
Wat je weet
m = 0,20 kg; c = 900 J/(kg·K); ΔT = 50 K
Wat je nodig hebt
Q = m · c · ΔT
Alle drie de getallen staan er al, dus gewoon invullen.Q = 0,20 · 900 · 50
Reken uit.Q = 9,0 · 103 J
Q = 9,0 · 103 J, oftewel 9,0 kJ.
Een temperatuurverschil in K is hetzelfde als in °C. 50 K opwarmen en 50 °C opwarmen is dus precies hetzelfde.
Wat je weet
verdampen kost energie
Wat je nodig hebt
Geen formule. Denk aan wáár die energie vandaan komt.
Om los te komen uit de vloeistof heeft een deeltje veel energie nodig.
Juist de snelste deeltjes ontsnappen. Wat achterblijft is gemiddeld langzamer.
Gemiddeld langzamer betekent een lagere temperatuur.
De energie die nodig is komt deels uit je huid, en die koelt daardoor af.
De snelste deeltjes ontsnappen en de benodigde energie komt uit je huid, dus de temperatuur daalt.
Wat je weet
materiaal zet uit bij hogere temperatuur
Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om wat er gebeurt als uitzetten niet kán.
Bij hogere temperatuur trillen de deeltjes heftiger.
Daardoor wordt de gemiddelde afstand tussen de deeltjes iets groter.
Het hele stuk materiaal wordt dus langer.
Zit er geen ruimte, dan kán het niet langer worden en ontstaan er grote krachten.
Omdat het materiaal langer wordt, en zonder ruimte zouden er grote krachten of vervormingen ontstaan.
Wat je weet
allebei de lepels hebben de kamertemperatuur
Wat je nodig hebt
Geen formule. Let op wat je huid eigenlijk meet.
Je huid meet geen temperatuur, maar hoe snel er warmte uit je hand wegstroomt.
Metaal geleidt warmte veel beter dan hout.
Dus voert de metalen lepel warmte sneller uit je hand af.
Dat snelle verlies voel je als kou, terwijl de lepels even warm zijn.
Metaal geleidt warmte beter en voert dus sneller warmte uit je hand af. Dat voelt kouder.
Deze vraag komt vaak terug in de vorm “leg uit waarom het gevoel bedriegt”. Het antwoord zit altijd in de geleiding, nooit in de temperatuur.
Wat je weet
lucht geleidt warmte slecht; de lucht zit vast
Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel de drie manieren van warmtetransport: geleiding, stroming en straling.
Lucht geleidt warmte van zichzelf al slecht.
Maar bewegende lucht neemt warmte wél mee: dat is stroming.
Zit de lucht gevangen tussen glas of in vezels, dan kan die stroming niet op gang komen.
Dan valt de stroming weg en blijft vooral de slechte geleiding over.
Lucht geleidt slecht, en doordat hij niet kan stromen valt ook het warmtetransport door stroming weg. Warmtestraling kan daarnaast nog wel warmte overdragen.
Wat je weet
sterkere aantrekkingskrachten tussen de deeltjes
Wat je nodig hebt
Geen formule. Koken is: deeltjes helemaal losmaken van elkaar.
In de gasfase zitten de deeltjes los van elkaar.
Om ze los te krijgen moet je de aantrekkingskracht overwinnen.
Sterkere aantrekking betekent dat daar meer energie voor nodig is.
Meer energie per deeltje betekent een hogere temperatuur.
Omdat er meer energie nodig is om de deeltjes los te maken, en dat lukt pas bij een hogere temperatuur.
Wat je weet
m = 0,50 kg; c = 4,18 · 103; van 20 naar 80 °C
Wat je nodig hebt
Q = m · c · ΔT. Let op: ΔT is het vérschil, niet de eindtemperatuur.
Bereken eerst het temperatuurverschil.ΔT = 80 − 20 = 60 K
Vul alles in.Q = 0,50 · 4,18·103 · 60
Reken uit.Q = 1,254 · 105 J
Rond af op twee cijfers, net als de gegevens.Q = 1,3 · 105 J
Q = 1,3 · 105 J.
Vul nooit 80 in voor ΔT. Dat is de meest gemaakte fout bij deze formule.
Wat je weet
m = 0,20 kg; smeltwarmte L = 3,34 · 105 J/kg; het ijs is al 0 °C
Wat je nodig hebt
Een ándere formule dan bij opgave 9: Q = m · L. Hier zit géén ΔT in.
De temperatuur verandert niet tijdens het smelten, dus Q = m·c·ΔT geeft nul. Die formule klopt hier niet.
Bij een faseovergang gebruik je de smeltwarmte.Q = m · L
Vul in.Q = 0,20 · 3,34·105
Reken uit.Q = 6,7 · 104 J
Q = 6,7 · 104 J.
Tijdens het smelten blijft de temperatuur op 0 °C staan. Alle toegevoerde energie gaat naar het losmaken van de structuur, niet naar opwarmen. Dat is precies de vraag uit de mondelingcasus.
Wat je weet
Q = 5,0 · 103 J; m = 0,30 kg; c = 3,9 · 102
Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 3 en 9, maar omgedraaid: nu zoek je ΔT.
Schrijf de formule op.Q = m · c · ΔT
Werk om naar ΔT door links en rechts te delen door m·c.ΔT = Qm · c
Vul in.ΔT = 5,0·1030,30 · 3,9·102
Reken uit en rond af op twee cijfers.ΔT = 43 K
De temperatuur stijgt met 43 K (of 43 °C).
Koper heeft een kleine soortelijke warmte, dus het wordt snel warm. Water heeft er juist een hele grote; daarom kost het zoveel energie om water te koken.
Wat je weet
in een metaal zitten vrije elektronen
Wat je nodig hebt
Geen formule. Eén oorzaak, twee gevolgen.
In een metaal zijn de buitenste elektronen niet aan één atoom gebonden. Ze kunnen vrij bewegen.
Bij stroom worden die vrije elektronen door een spanning in beweging gezet. Dat ís de stroom.
Bij warmte nemen diezelfde elektronen bewegingsenergie mee van warm naar koud.
Daarnaast dragen ook de trillingen van het rooster warmte over.
Door de vrije elektronen: die vervoeren zowel lading als bewegingsenergie.
Dit verband is precies waarom je bij de mondelingcasus de metalen binnenwand kunt uitleggen. Stoffen zonder vrije elektronen, zoals kunststof, geleiden allebei slecht.
Eigen oefencasus; geen officiële examenvraag of officiële puntenverdeling.
Een schoolkantine wil soep warm houden in een kan. De kan heeft een metalen binnenwand, een isolerende laag eromheen en een kunststof handvat. Tijdens het opwarmen blijft een mengsel van ijs en water eerst ongeveer op dezelfde temperatuur, hoewel er energie wordt toegevoerd.
Gebaseerd op de officiële staatsexamen-vakinformatie Natuurkunde VWO 2027 (E1) en de SLO-handreiking voor dit verplichte SE-/mondelingdomein. De SLO-voorbeelden zijn suggesties; de officiële eindterm zelf is breder geformuleerd.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.