Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen eigenschappen van stoffen en materialen
Planning

Uitwerkingen eigenschappen van stoffen en materialen

Alle twaalf opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.

Terug naar het hoofdstuk

Wat de letters betekenen

Q
De warmte die je toevoert of afvoert, in joule.
m
De massa, in kilogram.
c
De soortelijke warmte: hoeveel joule één kilogram nodig heeft om 1 K warmer te worden. Staat in Binas en verschilt per stof.
ΔT
Het temperatuurverschil, dus eind min begin. Niet de eindtemperatuur.
L
De smeltwarmte of verdampingswarmte: hoeveel joule één kilogram nodig heeft om van fase te veranderen.
T
De temperatuur. Een verschil in K is hetzelfde als een verschil in °C.
p
De druk.
V
Het volume.
Temperatuur is een maat voor de gemiddelde bewegingsenergie van de deeltjes. Dat ene zinnetje zit achter bijna elke uitlegvraag op deze pagina.

Wat de formules zeggen

Q = m · c · ΔT

Opwarmen of afkoelen. Zolang de stof in dezelfde fase blijft en alleen van temperatuur verandert.

Vul bij ΔT het vérschil in, niet de eindtemperatuur. Dat is hier de meest gemaakte fout.

Q = m · L

Smelten of verdampen. Tijdens een faseovergang. Hier zit géén ΔT in, want de temperatuur verandert niet.

Dit is waarom een ijs-watermengsel op 0 °C blijft staan terwijl je het verwarmt: alle energie gaat naar het losmaken van de structuur.

Druk in een gas. Geen invulformule, maar een redenering: warmer → deeltjes bewegen sneller → ze botsen hárder én váker tegen de wand → meer druk.

Noem allebei: harder én vaker. Met maar één van de twee krijg je vaak niet alle punten.

Warmtetransport. Drie manieren: geleiding (deeltje geeft door aan buurdeeltje), stroming (warme lucht of vloeistof verplaatst zich) en straling (gaat ook door vacuüm).

In metaal doen vrije elektronen het werk. Daarom geleidt metaal zowel warmte als stroom goed, en kunststof allebei slecht.

De opgaven

1. Waarom is een gas veel beter samendrukbaar dan een vloeistof?

Wat je weet
in een gas zitten de deeltjes ver uit elkaar, in een vloeistof dicht op elkaar

Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om de lege ruimte tussen de deeltjes.

1

In een gas is er veel lege ruimte tussen de deeltjes.

2

Samendrukken betekent die lege ruimte kleiner maken. Dat kan dus makkelijk.

3

In een vloeistof raken de deeltjes elkaar al bijna. Er is nauwelijks ruimte over.

Antwoord: In een gas zit veel lege ruimte tussen de deeltjes; in een vloeistof bijna niet.

2. Een afgesloten gas wordt verwarmd terwijl het volume gelijk blijft. Waarom stijgt de druk?

Wat je weet
het volume blijft gelijk; de temperatuur stijgt

Wat je nodig hebt
Geen formule. De link: temperatuur is een maat voor de gemiddelde bewegingsenergie.

1

Hogere temperatuur betekent dat de deeltjes gemiddeld sneller bewegen.

2

Sneller betekent: ze botsen harder tegen de wand.

3

En ze botsen ook vaker, want ze leggen dezelfde afstand sneller af.

4

Harder en vaker botsen geeft een grotere gemiddelde kracht op de wand, dus meer druk.

Antwoord: De deeltjes botsen harder en vaker tegen de wand, dus de druk stijgt.

Noem bij deze vraag allebei: hárder én váker. Met maar één van de twee krijg je vaak niet alle punten.

3. Bereken de warmte die nodig is om 0,20 kg aluminium 50 K op te warmen. Neem c = 900 J/(kg·K).

Wat je weet
m = 0,20 kg; c = 900 J/(kg·K); ΔT = 50 K

Wat je nodig hebt
Q = m · c · ΔT

1

Alle drie de getallen staan er al, dus gewoon invullen.Q = 0,20 · 900 · 50

2

Reken uit.Q = 9,0 · 103 J

Antwoord: Q = 9,0 · 103 J, oftewel 9,0 kJ.

Een temperatuurverschil in K is hetzelfde als in °C. 50 K opwarmen en 50 °C opwarmen is dus precies hetzelfde.

4. Waarom koelt je huid af als water erop verdampt?

Wat je weet
verdampen kost energie

Wat je nodig hebt
Geen formule. Denk aan wáár die energie vandaan komt.

1

Om los te komen uit de vloeistof heeft een deeltje veel energie nodig.

2

Juist de snelste deeltjes ontsnappen. Wat achterblijft is gemiddeld langzamer.

3

Gemiddeld langzamer betekent een lagere temperatuur.

4

De energie die nodig is komt deels uit je huid, en die koelt daardoor af.

Antwoord: De snelste deeltjes ontsnappen en de benodigde energie komt uit je huid, dus de temperatuur daalt.

5. Waarom wordt bij spoorrails en bruggen ruimte gelaten voor uitzetting?

Wat je weet
materiaal zet uit bij hogere temperatuur

Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om wat er gebeurt als uitzetten niet kán.

1

Bij hogere temperatuur trillen de deeltjes heftiger.

2

Daardoor wordt de gemiddelde afstand tussen de deeltjes iets groter.

3

Het hele stuk materiaal wordt dus langer.

4

Zit er geen ruimte, dan kán het niet langer worden en ontstaan er grote krachten.

Antwoord: Omdat het materiaal langer wordt, en zonder ruimte zouden er grote krachten of vervormingen ontstaan.

6. Een metalen lepel en een houten lepel liggen in dezelfde kamer. Waarom voelt de metalen lepel kouder, terwijl beide dezelfde temperatuur hebben?

Wat je weet
allebei de lepels hebben de kamertemperatuur

Wat je nodig hebt
Geen formule. Let op wat je huid eigenlijk meet.

1

Je huid meet geen temperatuur, maar hoe snel er warmte uit je hand wegstroomt.

2

Metaal geleidt warmte veel beter dan hout.

3

Dus voert de metalen lepel warmte sneller uit je hand af.

4

Dat snelle verlies voel je als kou, terwijl de lepels even warm zijn.

Antwoord: Metaal geleidt warmte beter en voert dus sneller warmte uit je hand af. Dat voelt kouder.

Deze vraag komt vaak terug in de vorm “leg uit waarom het gevoel bedriegt”. Het antwoord zit altijd in de geleiding, nooit in de temperatuur.

7. Waarom is stilstaande lucht een goede isolator in dubbel glas of een winterjas?

Wat je weet
lucht geleidt warmte slecht; de lucht zit vast

Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel de drie manieren van warmtetransport: geleiding, stroming en straling.

1

Lucht geleidt warmte van zichzelf al slecht.

2

Maar bewegende lucht neemt warmte wél mee: dat is stroming.

3

Zit de lucht gevangen tussen glas of in vezels, dan kan die stroming niet op gang komen.

4

Dan valt de stroming weg en blijft vooral de slechte geleiding over.

Antwoord: Lucht geleidt slecht, en doordat hij niet kan stromen valt ook het warmtetransport door stroming weg. Warmtestraling kan daarnaast nog wel warmte overdragen.

8. Leg uit waarom een stof met sterkere aantrekkingskrachten tussen deeltjes vaak een hoger kookpunt heeft.

Wat je weet
sterkere aantrekkingskrachten tussen de deeltjes

Wat je nodig hebt
Geen formule. Koken is: deeltjes helemaal losmaken van elkaar.

1

In de gasfase zitten de deeltjes los van elkaar.

2

Om ze los te krijgen moet je de aantrekkingskracht overwinnen.

3

Sterkere aantrekking betekent dat daar meer energie voor nodig is.

4

Meer energie per deeltje betekent een hogere temperatuur.

Antwoord: Omdat er meer energie nodig is om de deeltjes los te maken, en dat lukt pas bij een hogere temperatuur.

9. Bereken de warmte die nodig is om 0,50 kg water van 20 °C naar 80 °C te verwarmen. Neem c = 4,18 · 103 J/(kg·K).

Wat je weet
m = 0,50 kg; c = 4,18 · 103; van 20 naar 80 °C

Wat je nodig hebt
Q = m · c · ΔT. Let op: ΔT is het vérschil, niet de eindtemperatuur.

1

Bereken eerst het temperatuurverschil.ΔT = 80 − 20 = 60 K

2

Vul alles in.Q = 0,50 · 4,18·103 · 60

3

Reken uit.Q = 1,254 · 105 J

4

Rond af op twee cijfers, net als de gegevens.Q = 1,3 · 105 J

Antwoord: Q = 1,3 · 105 J.

Vul nooit 80 in voor ΔT. Dat is de meest gemaakte fout bij deze formule.

10. Hoeveel energie is nodig om 0,20 kg ijs van 0 °C te laten smelten? De smeltwarmte van ijs is 3,34 · 105 J/kg.

Wat je weet
m = 0,20 kg; smeltwarmte L = 3,34 · 105 J/kg; het ijs is al 0 °C

Wat je nodig hebt
Een ándere formule dan bij opgave 9: Q = m · L. Hier zit géén ΔT in.

1

De temperatuur verandert niet tijdens het smelten, dus Q = m·c·ΔT geeft nul. Die formule klopt hier niet.

2

Bij een faseovergang gebruik je de smeltwarmte.Q = m · L

3

Vul in.Q = 0,20 · 3,34·105

4

Reken uit.Q = 6,7 · 104 J

Antwoord: Q = 6,7 · 104 J.

Tijdens het smelten blijft de temperatuur op 0 °C staan. Alle toegevoerde energie gaat naar het losmaken van de structuur, niet naar opwarmen. Dat is precies de vraag uit de mondelingcasus.

11. Je voert 5,0 · 103 J toe aan 0,30 kg koper. Met hoeveel graden stijgt de temperatuur? Neem c = 3,9 · 102 J/(kg·K).

Wat je weet
Q = 5,0 · 103 J; m = 0,30 kg; c = 3,9 · 102

Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 3 en 9, maar omgedraaid: nu zoek je ΔT.

1

Schrijf de formule op.Q = m · c · ΔT

2

Werk om naar ΔT door links en rechts te delen door m·c.ΔT = Qm · c

3

Vul in.ΔT = 5,0·1030,30 · 3,9·102

4

Reken uit en rond af op twee cijfers.ΔT = 43 K

Antwoord: De temperatuur stijgt met 43 K (of 43 °C).

Koper heeft een kleine soortelijke warmte, dus het wordt snel warm. Water heeft er juist een hele grote; daarom kost het zoveel energie om water te koken.

12. Leg uit waarom metalen zowel warmte als elektrische stroom goed geleiden.

Wat je weet
in een metaal zitten vrije elektronen

Wat je nodig hebt
Geen formule. Eén oorzaak, twee gevolgen.

1

In een metaal zijn de buitenste elektronen niet aan één atoom gebonden. Ze kunnen vrij bewegen.

2

Bij stroom worden die vrije elektronen door een spanning in beweging gezet. Dat ís de stroom.

3

Bij warmte nemen diezelfde elektronen bewegingsenergie mee van warm naar koud.

4

Daarnaast dragen ook de trillingen van het rooster warmte over.

Antwoord: Door de vrije elektronen: die vervoeren zowel lading als bewegingsenergie.

Dit verband is precies waarom je bij de mondelingcasus de metalen binnenwand kunt uitleggen. Stoffen zonder vrije elektronen, zoals kunststof, geleiden allebei slecht.

Deze uitwerkingen horen bij de twaalf opgaven onder Zelf proberen op de pagina Eigenschappen van stoffen en materialen. Alle uitkomsten zijn nagerekend.