Natuurkunde← TerugAlle vakken
Formuleoverzicht — oktober
Planning

Formuleoverzicht — oktober

Straling, radioactief verval, spectra en warmte.

Terug naar NatuurkundeAlle formules

Dosis

Geabsorbeerde dosis
D = Em

D in Gy, E in J, m in kg.

Equivalente dosis
H = wᴿ·D

H in Sv; wᴿ is de wegingsfactor.

Uitgezonden vermogen
P = A · Everval

A in Bq, E in joule per verval. Reken MeV eerst om naar joule.

Opgenomen energie
E = P · t

Geldt bij constant vermogen; verandert het, reken dan met het gemiddelde. t in seconden.

Effectieve lichaamsdosis

Geen formule om in te vullen. D is energie per kilogram. H weegt mee hoe schadelijk de stralingssoort is. De effectieve dosis weegt daarnaast mee wélke organen bestraald zijn, want niet elk weefsel is even gevoelig. Die wordt meestal gegeven; jij vergelijkt hem met een norm.

Radioactief verval

Activiteit
A = −dNdt

Aantal vervallen kernen per seconde.

Activiteit en aantal kernen
A = ln 2t½·N

t½ in seconden als A in Bq moet uitkomen.

Aantal kernen
N = N₀·(½)t/t½

Exponentiële afname.

Activiteit in de tijd
A = A₀·(½)t/t½

Zelfde vorm als voor N.

Halveringsdikte
I = I₀·(½)d/d½

Voor verzwakking door materiaal/weefsel.

Medische beeldvorming

Diepte bij echo
diepte = ½ · v · t

Het geluid gaat heen én terug, dus de halve weg. Staat de snelheid in de opgave, gebruik die.

Annihilatie bij PET
E = m·c²

Elektron en positron verdwijnen samen. Hun rustenergie is 0,511 MeV elk, samen 1,022 MeV. Dat wordt twee γ-fotonen van 511 keV, in tegengestelde richting — anders klopt de impuls niet.

Halveringsdikte
I = I₀·(½)d/d½

Staat hierboven ook bij radioactief verval. Bij medische beeldvorming gebruik je hem voor röntgenstraling door weefsel.

Atoomspectra

Fotonenergie
Ef = h·f

h is de constante van Planck.

Licht
c = f·λ

c in m/s, λ in meter.

Overgang
|ΔE| = h·f = h·cλ

Energieverschil tussen niveaus.

Elektronvolt
1 eV = 1,602·10⁻¹⁹ J

Omrekenen vóór gebruik met h in J·s.

Energie uit golflengte
Ef = h·cλ

Korter licht is energierijker; λ in meter.

Energieverschil
ΔE = Ehoog − Elaag

Zo aftrekken; bij emissie positief.

Waterstofniveaus
En = −13,609n² (eV)

Binas 21A. Let op het minteken.

De vuistregel
λ (nm) = 1240E (eV)

1240 is h·c in eV·nm. Scheelt het omrekenen naar joule en terug naar nanometer. Andersom: E = 1240λ. Noteer 1240 eV·nm = h·c erbij als je hem op het examen gebruikt.

Wel in de video, niet op het examen
Ek = h·f − Wu

Foto-elektrisch effect; Wu is de uittree-energie. Staat niet in de syllabus 2027: niet leren.

Warmte

Opwarmen/afkoelen
Q = m·c·ΔT

Q in J, m in kg, c in J/(kg·K).

Smelten en stollen
Q = m·L

L is de smeltwarmte in J/kg (ijs: 3,34·10⁵). Tijdens het smelten verandert de temperatuur niet, dus Q = m·c·ΔT geeft hier nul.

Verdampen en condenseren
Q = m·L

Zelfde formule, maar L is nu de verdampingswarmte (water: 2,26·10⁶ J/kg).

De dosisketen, helemaal doorlopen

Hier geeft een examenvraag de punten voor: niet voor de uitkomst, maar voor elke schakel. Twee dingen gaan vaak mis — welke energie je per verval meerekent, en welk deel daarvan in dít weefsel terechtkomt.

Een bron van 2,0 · 108 Bq zit 120 s bij weefsel van 0,25 kg. Per verval komt 0,80 MeV vrij, waarvan 60% in dit weefsel wordt geabsorbeerd. Het is γ-straling, dus wR = 1.

  1. Energie per verval naar joule: 0,80 · 106 · 1,602 · 10−19 = 1,28 · 10−13 J
  2. Uitgezonden vermogen: P = A · E = 2,56 · 10−5 W
  3. Welk deel wordt opgenomen? Niet alles — hier 60%: 1,54 · 10−5 W
  4. Energie in 120 s: E = P · t = 1,85 · 10−3 J
  5. Dosis: D = Em = 1,85 · 10−30,25 = 7,4 mGy
  6. Equivalente dosis: H = wR · D = 7,4 mSv

Bij α-straling met wR = 20 was het 1,5 · 102 mSv geweest — bij dezelfde opgenomen energie. En E = P · t mag alleen bij constant vermogen; neemt de activiteit merkbaar af, reken dan met het gemiddelde.

Wat moet ik ermee kunnen?

Mini-oefeningen

0,40 kg weefsel neemt 8,0×10⁻⁴ J op. Bereken D.
D=Em=2,0×10⁻³ Gy.
A₀=800 Bq, t½=3,0 d. Bereken A na 7,5 d.
A=800·(½)2,5 ≈ 1,4×10² Bq.
Een foton heeft f=5,0×10¹⁴ Hz. Bereken Ef.
Ef=h·f; vul h uit Binas in.
A = 1,0×10⁸ Bq, 1,0 MeV per verval, alles opgenomen in 0,50 kg, 60 s. Bereken D.
Everval=1,60×10⁻¹³ J → P=A·E=1,60×10⁻⁵ W → E=P·t=9,6×10⁻⁴ J → D=Em=1,9×10⁻³ Gy.
Een echo komt na 130 μs terug; v=1540 m/s. Bepaal de diepte.
diepte=½·v·t=½·1540·130×10⁻⁶=0,100 m. Zonder de factor ½ kom je op 20 cm.

Gebaseerd op de formules en rekenregels die daadwerkelijk op de huidige natuurkundepagina’s van oktober staan. Er zijn geen ontbrekende hoofdstukken stilzwijgend aangevuld.