Formuleoverzicht — oktober
Straling, radioactief verval, spectra en warmte.
Dosis
D in Gy, E in J, m in kg.
H in Sv; wᴿ is de wegingsfactor.
A in Bq, E in joule per verval. Reken MeV eerst om naar joule.
Geldt bij constant vermogen; verandert het, reken dan met het gemiddelde. t in seconden.
Geen formule om in te vullen. D is energie per kilogram. H weegt mee hoe schadelijk de stralingssoort is. De effectieve dosis weegt daarnaast mee wélke organen bestraald zijn, want niet elk weefsel is even gevoelig. Die wordt meestal gegeven; jij vergelijkt hem met een norm.
Radioactief verval
Aantal vervallen kernen per seconde.
t½ in seconden als A in Bq moet uitkomen.
Exponentiële afname.
Zelfde vorm als voor N.
Voor verzwakking door materiaal/weefsel.
Medische beeldvorming
Het geluid gaat heen én terug, dus de halve weg. Staat de snelheid in de opgave, gebruik die.
Elektron en positron verdwijnen samen. Hun rustenergie is 0,511 MeV elk, samen 1,022 MeV. Dat wordt twee γ-fotonen van 511 keV, in tegengestelde richting — anders klopt de impuls niet.
Staat hierboven ook bij radioactief verval. Bij medische beeldvorming gebruik je hem voor röntgenstraling door weefsel.
Atoomspectra
h is de constante van Planck.
c in m/s, λ in meter.
Energieverschil tussen niveaus.
Omrekenen vóór gebruik met h in J·s.
Korter licht is energierijker; λ in meter.
Zo aftrekken; bij emissie positief.
Binas 21A. Let op het minteken.
1240 is h·c in eV·nm. Scheelt het omrekenen naar joule en terug naar nanometer. Andersom: E = 1240λ. Noteer 1240 eV·nm = h·c erbij als je hem op het examen gebruikt.
Foto-elektrisch effect; Wu is de uittree-energie. Staat niet in de syllabus 2027: niet leren.
Warmte
Q in J, m in kg, c in J/(kg·K).
L is de smeltwarmte in J/kg (ijs: 3,34·10⁵). Tijdens het smelten verandert de temperatuur niet, dus Q = m·c·ΔT geeft hier nul.
Zelfde formule, maar L is nu de verdampingswarmte (water: 2,26·10⁶ J/kg).
De dosisketen, helemaal doorlopen
Hier geeft een examenvraag de punten voor: niet voor de uitkomst, maar voor elke schakel. Twee dingen gaan vaak mis — welke energie je per verval meerekent, en welk deel daarvan in dít weefsel terechtkomt.
Een bron van 2,0 · 108 Bq zit 120 s bij weefsel van 0,25 kg. Per verval komt 0,80 MeV vrij, waarvan 60% in dit weefsel wordt geabsorbeerd. Het is γ-straling, dus wR = 1.
- Energie per verval naar joule: 0,80 · 106 · 1,602 · 10−19 = 1,28 · 10−13 J
- Uitgezonden vermogen: P = A · E = 2,56 · 10−5 W
- Welk deel wordt opgenomen? Niet alles — hier 60%: 1,54 · 10−5 W
- Energie in 120 s: E = P · t = 1,85 · 10−3 J
- Dosis: D = Em = 1,85 · 10−30,25 = 7,4 mGy
- Equivalente dosis: H = wR · D = 7,4 mSv
Bij α-straling met wR = 20 was het 1,5 · 102 mSv geweest — bij dezelfde opgenomen energie. En E = P · t mag alleen bij constant vermogen; neemt de activiteit merkbaar af, reken dan met het gemiddelde.
Wat moet ik ermee kunnen?
- dosis en equivalente dosis uit elkaar houden
- rekenen met niet-gehele aantallen halveringstijden
- een fotonenergie koppelen aan frequentie en golflengte
- warmte berekenen met soortelijke warmte
- de keten activiteit → vermogen → energie → dosis → equivalente dosis doorlopen
- bij een echo onthouden dat het geluid heen én terug gaat
Mini-oefeningen
0,40 kg weefsel neemt 8,0×10⁻⁴ J op. Bereken D.
A₀=800 Bq, t½=3,0 d. Bereken A na 7,5 d.
Een foton heeft f=5,0×10¹⁴ Hz. Bereken Ef.
A = 1,0×10⁸ Bq, 1,0 MeV per verval, alles opgenomen in 0,50 kg, 60 s. Bereken D.
Een echo komt na 130 μs terug; v=1540 m/s. Bepaal de diepte.
Gebaseerd op de formules en rekenregels die daadwerkelijk op de huidige natuurkundepagina’s van oktober staan. Er zijn geen ontbrekende hoofdstukken stilzwijgend aangevuld.