Quantumwereld en relativiteit; onderdeel F1; november; ongeveer 55 minuten
Wat je hier leert
Licht gedraagt zich soms als golf en soms als deeltje, en materie ook. Je leert wanneer welk model past, en hoe je met beide rekent: interferentie via een tralie, en de golflengte van een deeltje via De Broglie.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Eigen oefencasus; centraal-examenstijl; geen officiële examenvraag
Dit is een oefening in examengerichte vorm. Lees hem nu alleen; dezelfde casus komt onderaan terug met een uitwerking.
Een spectrometer met een tralie
Wat je krijgt
Een spectrometer heeft een tralie met 500 lijnen per millimeter. Monochromatisch licht met een golflengte van 600 nm valt loodrecht op het tralie.
Wat er gevraagd wordt
Bepaal de tralieafstand, bereken de hoek van het eerste maximum en controleer welke hoogste orde nog mogelijk is.
Waar het straks om gaat
Licht laat zich niet in één plaatje vangen. Welk model je nodig hebt, hangt af van wat je waarneemt.
Beide modellen zijn nodig en geen van beide is "het echte". Ze beschrijven verschillende aspecten van hetzelfde verschijnsel.
Nieuw toegevoegd; Video bij deze paragraaf
Wat je in dit filmpje ziet
Hij begint met watergolven: een golf die door een opening gaat, buigt om de randen heen. Die buiging is het sterkst als de opening ongeveer even groot is als de golflengte. Licht door een heel klein gaatje geeft een grote vlek op het scherm: ook licht buigt, dus licht gedraagt zich als een golf.
Bij twee spleten lopen de golven door elkaar heen: interferentie. Lopen ze gelijk op (faseverschil 0), dan versterken ze elkaar: constructieve interferentie. Valt een top precies op een dal (faseverschil ½), dan doven ze elkaar uit: destructieve interferentie. Zo ontstaat een patroon van lichte en donkere strepen.
Met elektronen verwachtte men twee strepen, achter elke spleet één. Er kwam een interferentiepatroon. Elektronen gedragen zich dus ook als golven: de golf-deeltjedualiteit.
Zelfs als je de elektronen één voor één afschiet, ontstaat na lange tijd hetzelfde patroon: elk elektron interfereert met zichzelf, alsof het door beide spleten tegelijk gaat. Bij fotonen gebeurt hetzelfde.
Zet je een detector bij de spleten om te zien waar het deeltje doorheen gaat, dan verdwijnt het interferentiepatroon en gedraagt het zich weer als deeltje. Ook natuurkundigen vinden dat vreemd. Hij sluit af met een vooruitblik op de debroglie-golflengte (in de ondertiteling “golflengte van boy”), die je in het volgende filmpje kunt uitrekenen.
Meneer WietsmaOpenen op YouTube
Gaat licht door een smalle spleet, dan buigt het eromheen. Zijn er twee spleten, dan komen de twee golven elkaar tegen en tellen ze op of heffen ze elkaar op.
Constructief — de golven versterken elkaar. Dat gebeurt als het weglengteverschil een heel aantal golflengtes is.
Destructief — de golven doven elkaar uit. Dat gebeurt bij een halve golflengte extra, of anderhalve, of tweeënhalve.
Het patroon van lichte en donkere strepen op het scherm is het bewijs dat licht zich als golf gedraagt. Met losse deeltjes die rechtdoor gaan valt het niet te verklaren.
Video 1 — Basisuitleg: bekijk van 7:29 tot 9:24. Stop daarna. De video is ingesteld om bij 9:24 te eindigen.
Wat je in dit filmpje ziet
Dit fragment (7:29 tot 9:24) gaat over het tralie: niet twee, maar heel veel spleten naast elkaar. Daarvoor zegt hij nog kort dat de debroglie-golflengte λ = hm·v is.
Schijn je een laser op een tralie, dan versterkt het licht elkaar alleen in een paar richtingen: daar is het wegverschil een heel aantal golflengtes. Daartussen dooft het licht uit. Op het scherm zie je felle stippen: de ordes, met de nulde orde in het midden en daarnaast de eerste, tweede en derde orde.
De hoek tussen de nulde orde en orde n heet αn. De tralieformule is d·sin(αn) = n·λ, met λ de golflengte van het licht en d de afstand tussen twee openingen.
Let op: hij zegt dat d “oftewel het aantal lijnen per millimeter” is. Dat klopt niet: d is de afstand tussen twee lijnen, dus het omgekeerde van het aantal lijnen per lengte. Een tralie met 600 lijnen per mm heeft d = 1600 mm.
Tot slot: de atomen in een kristal staan ook in een regelmatig patroon en werken daardoor als een tralie. Volgens hem een geliefd examenonderwerp.
Scala Physics; fragment 7:29–9:24Openen op YouTube (stop zelf bij 9:24)
Video 2 — Extra uitleg (optioneel): bekijk deze video als je na video 1 de tralieformule of de berekeningen nog lastig vindt.
Wat je in dit filmpje ziet
Je zou verwachten dat laserlicht door een tralie een patroon van kleine vlekjes geeft, net als de openingen. Dat gebeurt niet: je krijgt een felle vlek in het midden (de nulde orde) en daarnaast vlekken van de eerste, tweede en derde orde, steeds verder naar buiten.
Waarom: elke opening werkt als een nieuwe lichtbron, en alle openingen beginnen in dezelfde fase. Gaat het licht schuin, dan legt de straal uit de ene opening een iets langere weg af dan die uit de volgende. Is dat wegverschil precies 1, 2, 3, … golflengtes, dan versterken ze elkaar (maximum). Is het een halve golflengte, dan doven ze uit.
Met een rechthoekige driehoek leidt hij de formule af: sin α = λd, en voor orde n: d·sin(αn) = n·λ. Hier is d de tralieconstante: de afstand tussen twee openingen. Bij 500 openingen per mm is d = 1,0·10−3500 = 2,00·10−6 m.
Zijn voorbeeld: rood licht van 660 nm, 500 openingen per mm, tweede orde. Hij komt uit op 41,5°, maar sin α = 2 · 660·10−92,00·10−6 = 0,660 geeft α = 41,3°. Zet je rekenmachine op graden (deg).
Redeneren met de formule: blauw licht (kleinere λ) geeft kleinere hoeken; meer openingen per mm (kleinere d) geeft grotere hoeken. Tot slot twee vragen uit het examen van 2019 (tijdvak 2) over elektronen die terugkaatsen op een kristalrooster. Daar is het wegverschil twee keer zo groot, en geldt 2d·sin α = n·λ. Een kleinere roosterafstand geeft een grotere ring. Hij noemt Binas-tabellen uit de 6e editie; zoek de formules zelf op in jouw Binas.
Extra uitleg bij het tralieOpenen op YouTube
d · sin(αn) = n · λ
Een tralie is een plaatje met heel veel evenwijdige spleten. De afstand tussen twee spleten heet d. Bij bepaalde hoeken versterken alle spleten elkaar; dat zijn de maxima, genummerd met n = 0, 1, 2 en verder.
Staat het aantal lijnen per millimeter gegeven, dan is d de omgekeerde daarvan. Let op de omrekening naar meter.
Een tralie heeft 600 lijnen per millimeter. Er valt laserlicht van 632,8 nm op. Bereken de hoek van het eerste en het tweede maximum.
Bereken eerst d. Zeshonderd lijnen per millimeter betekent dat de afstand tussen twee lijnen een zeshonderdste millimeter is. d = 1·10−3600 = 1,667 · 10−6 m
Eerste maximum: n = 1. sin(α) = nλd = 632,8·10−91,667·10−6 = 0,3797
Neem de arcsinus. α1 = 22,3°
Tweede maximum: n = 2, dus sin(α) is twee keer zo groot. sin(α2) = 0,7594 → α2 = 49,4°
Controle: de hoeken lopen niet evenredig op, want de sinus is niet lineair. En sin(α) kan nooit groter dan 1 worden — dat begrenst het aantal maxima dat je kunt zien.
Stuur je het licht zo zwak dat er steeds maar één foton onderweg is, dan komt elk foton als losse punt aan op het scherm. Dat is deeltjesgedrag.
Maar laat je dat lang genoeg doorgaan, dan bouwt zich uit al die losse punten tóch het interferentiepatroon op. De plek van één foton is niet te voorspellen, alleen de kans erop — en die kansverdeling is precies het golfpatroon.
Meet je vervolgens dóór welke spleet elk foton ging, dan verdwijnt het interferentiepatroon. Zodra je weet welke weg is gevolgd, is er geen interferentie meer.
Je kunt golf- en deeltjesgedrag dus niet tegelijk als klassieke eigenschappen behandelen. Welk gedrag je ziet, hangt af van wat je meet.
Nieuw toegevoegd; Video bij deze paragraaf
Wat je in dit filmpje ziet
Een korte herhaling van het tweespletenexperiment: kanonskogels door twee spleten geven twee plekken op de muur, maar elektronen geven een interferentiepatroon, zelfs als je ze één voor één afschiet. Kleine deeltjes gedragen zich dus ook als golf.
De golflengte van een deeltje is de debroglie-golflengte: λ = hm·v, met h de constante van Planck (Binas). Hoe kleiner de massa en de snelheid, hoe groter de golflengte.
Zijn voorbeelden: een voetbal van 450 g met 30 m/s heeft λ ≈ 5·10−35 m, veel te klein om ooit iets van te merken. Een elektron (bij een snelheid van ongeveer 1·106 m/s, die noemt hij niet) heeft λ ≈ 7,3·10−10 m.
Drie kanttekeningen. Een voetbal is ongeveer 0,2 m, niet 0,2 cm. De “breedte van een elektron” die hij noemt, kun je beter vergeten. En zijn vuistregel (golfgedrag als λ groter is dan het deeltje zelf) is te simpel: je ziet golfgedrag als λ in de buurt komt van de afmeting van de spleet of de afstand tussen de spleten waar het deeltje doorheen gaat.
Meneer Harks; 2025Openen op YouTube
λ = hp en niet-relativistisch λ = hm · v
Niet alleen licht heeft twee gezichten — materie ook. Elk deeltje met impuls p hoort bij een golflengte. Bij grote voorwerpen is die zo klein dat je er niets van merkt.
Dat elektronen echt golven zijn, blijkt uit elektrondiffractie: stuur je elektronen door een dunne kristallaag, dan krijg je hetzelfde soort buigingspatroon als met licht.
Als je de energie krijgt in plaats van de snelheid
In een opgave staat lang niet altijd de snelheid. Krijg je de kinetische energie, reken dan eerst de impuls uit en pas daarna de golflengte.
Ek = ½ · m · v² en p = m · v
Ek = p²2m → p = √(2m · Ek)
Daarna gewoon λ = hp. Let op wat er gelijk is in de vraag: bij dezelfde snelheid vergelijk je anders dan bij dezelfde energie. Bij dezelfde energie heeft het zwaardere deeltje de grótere impuls, en dus de kléinere golflengte.
Optioneel; opfrissen hoe je Ek berekent
Wat je in dit filmpje ziet
Kinetische energie (bewegingsenergie) heeft een voorwerp dat een massa én een snelheid heeft: Ek = ½·m·v2, met m in kg, v in m/s en Ek in joule. Omdat v in het kwadraat staat, heeft de snelheid de grootste invloed. Reken km/h om naar m/s door te delen door 3,6.
Voorbeeld 1: een fietser van 85 kg met 25,2 km/h = 7,0 m/s heeft Ek = ½ · 85 · 7,02 = 2,1·103 J. Voorbeeld 2 rekent terug van energie naar snelheid: deel door ½m en neem daarna de wortel.
Voorbeeld 3 is de valkuil: een auto van 750 kg gaat van 28 naar 36 m/s. Je moet Ek aan het eind min Ek aan het begin doen: ½ · 750 · (362 − 282) = 1,92·105 J. Het snelheidsverschil kwadrateren geeft een fout antwoord.
Let op: hij zegt dat het verschil 12 m/s is, maar 36 − 28 = 8 m/s. Zijn conclusie klopt wel: met het verschil rekenen (½ · 750 · 82 = 24 000 J) is fout.
Op deze pagina heb je Ek nodig om de snelheid van een deeltje te vinden, en daarmee de debroglie-golflengte.
Meneer Wietsma; 8:08Openen op YouTube
Bereken de De Broglie-golflengte van een elektron dat met 1,0 · 106 m/s beweegt. Vergelijk met een tennisbal van 57 g bij 30 m/s.
Zoek de massa van het elektron op in Binas: 9,109 · 10−31 kg. λ = hm · v
Invullen. λ = 6,626·10−349,109·10−31 · 1,0·106 = 7,3 · 10−10 m
Dat is 0,73 nm — ongeveer de afstand tussen atomen in een kristal. Daarom werkt elektrondiffractie.
Nu de tennisbal. λ = 6,626·10−340,057 · 30 = 3,9 · 10−34 m
Twintig ordes van grootte kleiner dan een atoomkern. Volstrekt onmeetbaar — en dat is precies waarom we golfgedrag bij gewone voorwerpen nooit zien.
d verwarren met het aantal lijnen.
Zeshonderd lijnen per millimeter betekent d = 1600 mm, niet 600. En reken om naar meter voordat je invult.
Denken dat licht "eigenlijk" een deeltje is, of "eigenlijk" een golf.
Beide modellen zijn nodig. Welk gedrag je waarneemt, hangt af van de proef die je doet. Dat is geen tekortkoming van de modellen maar een eigenschap van de natuur.
Zeven opgaven. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Wat je weet
300 lijnen per millimeter; 1 mm = 10−3 m.
Wat je nodig hebt
De spleetafstand is één millimeter gedeeld door het aantal lijnen per millimeter.
Zet één millimeter om naar meter.1 mm = 1,0 · 10−3 m
Verdeel die millimeter in 300 gelijke spleetafstanden.d = 1,0 · 10−3 m300
Reken de afstand uit en schrijf in wetenschappelijke notatie.d = 3,33 · 10−6 m
Antwoord: d = 3,33 · 10−6 m.
Het maximum van orde 1 ontstaat onder de hoek α₁. De tekening gebruikt de berekende hoek.
Wat je weet
d = 3,33 · 10−6 m (uit vraag 1), λ = 550 nm, orde n = 1.
Wat je nodig hebt
De tralieformule d · sin(α) = n · λ en de inverse sinus.
Zet de golflengte om naar meter.550 nm = 550 · 10−9 m
Vul in voor het maximum van de eerste orde (n = 1).sin(α) = n · λd = 1 · 550 · 10−93,33 · 10−6 ≈ 0,165
Bereken de hoek met de inverse sinus, in graden.α = arcsin(0,165) ≈ 9,5°
Antwoord: α ≈ 9,5° voor de eerste orde.
Wat je weet
Elektron: m = 9,109 · 10−31 kg en v = 2,0 · 106 m/s.
Wat je nodig hebt
De Broglie: λ = hp , en bij deze snelheid is p = m · v.
Noteer de constante van Planck en de impulsformule.h = 6,626 · 10−34 J·s p = m · v
Bereken eerst de impuls van het elektron.p = 9,109 · 10−31 · 2,0 · 106 = 1,82 · 10−24 kg·m/s
Deel h door die impuls.λ = hp = 6,626 · 10−341,82 · 10−24
Rond af op twee significante cijfers.λ ≈ 3,6 · 10−10 m
Antwoord: λ ≈ 3,6 · 10−10 m.
Wat je weet
Een foton met λ = 500 nm.
Wat je nodig hebt
Ook een foton heeft impuls: p = hλ .
Zet de golflengte om naar meter.λ = 500 · 10−9 m = 5,00 · 10−7 m
Werk de De Broglie-relatie om naar de impuls.λ = hp ⇒ p = hλ
Vul de waarden in en reken uit.p = 6,626 · 10−345,00 · 10−7 = 1,3252 · 10−27 kg·m/s
Rond af op drie significante cijfers, net als de gegeven 500 nm (5,00 · 10−7 m).p ≈ 1,33 · 10−27 kg·m/s
Antwoord: p ≈ 1,33 · 10−27 kg·m/s.
Wat je weet
d = 2,0 · 10−6 m en λ = 650 nm.
Wat je nodig hebt
Bij elk maximum moet |sin(α)| ≤ 1 gelden. Tel ook de negatieve orden en n = 0 mee.
Zo kun je het zien
Op het scherm staat een rij lichte vlekjes naast elkaar. Het middelste gaat recht door het tralie heen: dat is n = 0, en die telt gewoon mee. Links en rechts daarvan ligt er één schuin (n = 1), daarbuiten weer een paar die nóg schuiner liggen (n = 2), enzovoort. Elke volgende ligt verder opzij.
En daar houdt het een keer op: verder dan opzij kan niet. Voor dit tralie en deze kleur licht:
19,0° opzij
40,5° opzij
77,2° opzij, dus al bijna plat langs het tralie
zou een sinus van 1,3 vragen, en verder dan 1 gaat een sinus niet. Deze bestaat niet.
Waarom lopen die hoeken zo ongelijk op? Omdat niet de hóek met gelijke stappen omhoog gaat, maar de sinus ervan. Twee buurspleten versterken elkaar als de ene bundel precies een heel aantal golflengtes verder heeft gelopen, en dat extra stukje is d · sin(α). Dus sin(α) = n · λd = n · 0,325 : netjes 0,325 → 0,650 → 0,975. De bijbehorende hoeken springen juist steeds verder: eerst 21,5° erbij, daarna 36,7°.
Denk aan een ladder tegen een muur. Staat hij rechtop en duw je de voet 19° weg, dan schuift de bovenkant meteen een flink eind opzij. Ligt hij al bijna plat, dan kun je hem nog tientallen graden verder duwen terwijl de top nauwelijks verder komt. De sinus zegt hoe ver opzij je bent, en verder dan hélemaal opzij — dat is 1 — bestaat niet.
Dat getal hoef je niet één voor één op te zoeken: dλ ≈ 3,08 zegt het in één keer. Lees het als "er passen 3,08 golflengtes in één spleetafstand", en alleen hele passen tellen — dus 3 per kant.
Zet de golflengte om naar meter.λ = 650 · 10−9 m
Gebruik de eis dat de sinus niet groter dan 1 kan zijn.|n| · λd ≤ 1 ⇒ |n| ≤ dλ
Bereken de grootste hele orde die nog kan.dλ = 2,0 · 10−6650 · 10−9 ≈ 3,08 ⇒ |n|max = 3
Tel de orden −3, −2, −1, 0, 1, 2 en 3.3 links + 1 in het midden + 3 rechts = 7
Antwoord: In totaal 7 maxima, van n = −3 tot en met n = +3.
Zeven richtingen: recht door plus drie naar elke kant. Een vierde zou plat langs het tralie of nog verder moeten lopen, en dat kan niet.
Wat je weet
Een elektron en een proton met dezelfde (niet-relativistische) kinetische energie.
Wat je nodig hebt
Ek = p²2m en λ = hp , zodat je kunt vergelijken zonder getallen.
Welke is de zware?
Het proton, met afstand. Een elektron weegt 9,109 · 10−31 kg, een proton 1,673 · 10−27 kg: ruim 1836 keer zo zwaar.
Daarom zit vrijwel alle massa van een atoom in de kern, en tellen de elektronen eromheen nauwelijks mee. Bij waterstof is het elektron goed voor ongeveer een achttienhonderdste van de massa, zo’n 0,05%. Het elektron is hier dus het lichte deeltje — en daarmee het deeltje met de grootste golflengte.
Schrijf de impuls in massa en kinetische energie.Ek = p²2m ⇒ p = √(2m · Ek)
Bij dezelfde Ek geeft een grotere massa dus een grotere impuls.mproton > melektron ⇒ pproton > pelektron
En de golflengte is omgekeerd evenredig met de impuls.λ = hp ⇒ λproton < λelektron
Antwoord: Het elektron heeft de grootste De Broglie-golflengte, want het is het lichtste.
Wat je weet
Elektronen met v = 1,0 · 107 m/s en m = 9,109 · 10−31 kg; zichtbaar licht heeft een golflengte van ongeveer 400 tot 700 nm.
Wat je nodig hebt
Reken eerst de golflengte van die elektronen uit en vergelijk die daarna met licht.
Gebruik De Broglie voor een niet-relativistisch elektron.λ = hm · v
Vul de waarden in.λ = 6,626 · 10−349,109 · 10−31 · 1,0 · 107
Reken om van meter naar nanometer.λ ≈ 7,3 · 10−11 m = 0,073 nm
Vergelijk met zichtbaar licht.0,073 nm is ruim duizend keer kleiner dan 400–700 nm
Leg het verband met wat je nog kunt onderscheiden.kleinere golflengte ⇒ kleinere details zichtbaar
Antwoord: Die elektronen hebben een veel kleinere golflengte dan zichtbaar licht, en daarom kan een elektronenmicroscoop veel kleinere details onderscheiden.
Een spectrometer met een tralie
Een spectrometer heeft een tralie met 500 lijnen per millimeter. Monochromatisch licht met een golflengte van 600 nm valt loodrecht op het tralie.
Jouw opdracht: Bepaal de tralieafstand, bereken de hoek van het eerste maximum en controleer welke hoogste orde nog mogelijk is.
Eigen oefencasus, niet letterlijk uit een bestaand examen. Probeer eerst zonder hulp.
Tralieafstandd = 10−3500 = 2,00 · 10⁻⁶ m.
Eerste ordesin(α₁) = 1 · 600 · 10−92,00 · 10−6 = 0,300.
Hoekα₁ = arcsin(0,300) ≈ 17,5°.
Hoogste orden ≤ dλ = 3,33, dus nₘₐₓ = 3 (aan beide kanten).
Eigen oefenpunten: 1 voor d, 1 voor formule, 1 voor hoek, 1 voor maximaal n.
Gebaseerd op het examenprogramma Natuurkunde vwo 2027, subdomein F1 (De quantumwereld). CvTE-syllabus 2027; E3 en F2 zijn aanvullend voor het college-examen.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Gemengd oefenen; november (25 vragen)
Let er bij elke opgave op welk model gevraagd wordt. Gaat het over hoeken, maxima of patronen, dan reken je met golven. Gaat het over energie per foton of over losse deeltjes, dan met het deeltjesmodel.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.