Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen golf-deeltje-dualiteit
Planning

Uitwerkingen golf-deeltje-dualiteit

Alle zeven rekenopgaven uit deze les, met tussenstappen en valkuilen. Maak eerst een eigen poging en vergelijk daarna de aanpak.

Terug naar de les

Formules die je bij deze opgaven gebruikt

Tralieafstandd = 10−3N

Bij N lijnen per millimeter; resultaat d in meter.

Tralieformuled·sin(α) = n·λ

n is een geheel getal: 0, ±1, ±2, …

Maximale orde|n| ≤ dλ

Omdat |sin(α)| maximaal 1 kan zijn.

De Broglieλ = hp

Voor golflengte λ en impuls p; ook voor fotonen.

Impuls van traag deeltjep = m·v

Niet-relativistische benadering voor elektronen.

Kinetische energieEk = p²2m

Voor niet-relativistische beweging.

Constante van Planckh = 6,626·10−34 J·s

Gebruik λ in meter als je in SI rekent.

De opgaven en antwoorden

1. Een tralie heeft 300 lijnen per millimeter. Bereken d in meter.

Wat je weet
300 lijnen per millimeter; 1 mm = 10⁻³ m.

Wat je nodig hebt
De spleetafstand is 1 mm gedeeld door het aantal lijnen per mm.

1

Zet één millimeter om naar meter.1 mm = 1,0·10−3 m

2

Verdeel die millimeter in 300 gelijke spleetafstanden.d = 1,0·10−3 m300

3

Reken de afstand uit en schrijf in wetenschappelijke notatie.d = 3,33·10−6 m

Antwoord: d = 3,33·10−6 m.

Verwar lijnen per millimeter niet met de afstand tussen de lijnen. Meer lijnen per mm betekent juist een kleinere d.
2. Bij datzelfde tralie valt licht van 550 nm. Bereken de hoek van het eerste maximum.

Wat je weet
d = 3,33·10⁻⁶ m (uit vraag 1), λ = 550 nm, orde n = 1.

Wat je nodig hebt
Tralieformule d·sin(α) = n·λ en de inverse sinus.

1

Zet de golflengte om naar meter.550 nm = 550·10−9 m

2

Vul in voor het maximum van de eerste orde (n = 1).sin(α) = nλd = 1·550·10−93,33·10−6 ≈ 0,165

3

Bereken de hoek met de inverse sinus, in graden.α = arcsin(0,165) ≈ 9,5°

Antwoord: α ≈ 9,5° (eerste orde).

De uitkomst 0,165 is de sinus van de hoek, niet de hoek zelf. Vergeet de inverse sinus niet.
3. Bereken de De Broglie-golflengte van een elektron bij 2,0 · 106 m/s.

Wat je weet
Elektron: m = 9,109·10⁻³¹ kg; v = 2,0·10⁶ m/s.

Wat je nodig hebt
De Broglie: λ = hp en bij deze snelheid p ≈ mv.

1

Noteer de constante van Planck en de impulsformule.h = 6,626·10−34 J·s; p = mv

2

Bereken de impuls van het elektron.p = 9,109·10−31·2,0·106 = 1,82·10−24 kg·m/s

3

Deel h door de impuls.λ = hp = 6,626·10−341,82·10−24

4

Rond af op twee significante cijfers.λ ≈ 3,6·10−10 m

Antwoord: λ ≈ 3,6·10−10 m.

Gebruik de elektronenmassa in kilogram en de snelheid in m/s. Als v verdubbelt, halveert de golflengte.
4. Wat is de impuls van een foton met een golflengte van 500 nm?

Wat je weet
Foton met λ = 500 nm.

Wat je nodig hebt
Ook een foton heeft impuls: p = hλ .

1

Zet de golflengte om naar meter.λ = 500·10−9 m = 5,00·10−7 m

2

Werk de De Broglie-relatie om naar de impuls.λ = hp ⇒ p = hλ

3

Vul de waarden in en reken uit.p = 6,626·10−345,00·10−7 = 1,3252·10−27 kg·m/s

4

Rond af op drie significante cijfers, net als de gegeven 500 nm (5,00·10−7 m).p ≈ 1,33·10−27 kg·m/s

Antwoord: p ≈ 1,33·10−27 kg·m/s.

Voor een foton gebruik je níet p = mv: het heeft geen rustmassa. p = hλ werkt wel.
5. Bij een tralie met d = 2,0 · 10−6 m en licht van 650 nm: hoeveel maxima kun je in totaal waarnemen?

Wat je weet
d = 2,0·10⁻⁶ m, λ = 650 nm.

Wat je nodig hebt
Bij elk maximum moet |sin(α)| ≤ 1 gelden; tel ook de negatieve orden en n = 0.

1

Zet de golflengte om naar meter.λ = 650·10−9 m

2

Gebruik de eis dat sin(α) niet groter dan 1 kan zijn.|n|·λd ≤ 1 ⇒ |n| ≤ dλ

3

Bereken de maximale hele orde.dλ = 2,0·10−6650·10−9 ≈ 3,08 ⇒ |n|max = 3

4

Tel de orden −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3.3 links + 1 midden + 3 rechts = 7

Antwoord: In totaal 7 maxima.

De orde n = 0 telt ook mee. Rond 3,08 niet omhoog af: n moet een geheel getal zijn.
6. Twee deeltjes hebben dezelfde kinetische energie: het ene is een elektron, het andere een proton. Welk deeltje heeft de grootste De Broglie-golflengte? Licht toe zonder uit te rekenen.

Wat je weet
Een elektron en een proton hebben dezelfde niet-relativistische kinetische energie.

Wat je nodig hebt
Gebruik Ek = p²2m en λ = hp om zonder getallen te vergelijken.

1

Schrijf de impuls uit in termen van massa en kinetische energie.Ek = p²2m ⇒ p = √(2mEk)

2

Bij gelijke Eₖ geeft een grotere massa een grotere impuls.mproton > melektron ⇒ pproton > pelektron

3

De golflengte is omgekeerd evenredig met de impuls.λ = hp ⇒ λproton < λelektron

Antwoord: Het elektron heeft de grootste De Broglie-golflengte.

Bij gelijke snelheid zou je anders vergelijken dan bij gelijke kinetische energie. Lees de gegeven voorwaarde.
7. Een elektronenmicroscoop werkt met elektronen van 1,0 · 107 m/s. Leg uit waarom je daarmee kleinere details ziet dan met een lichtmicroscoop.

Wat je weet
Elektron: v = 1,0·10⁷ m/s; zichtbaar licht: ongeveer 400–700 nm.

Wat je nodig hebt
Bereken eerst de elektrongolflengte; vergelijk dan de golflengtes.

1

Gebruik de De Broglie-relatie voor een niet-relativistisch elektron.λ = hmv

2

Vul de waarden in.λ = 6,626·10−349,109·10−31·1,0·107

3

Reken om van meter naar nanometer.λ ≈ 7,3·10−11 m = 0,073 nm

4

Vergelijk: zichtbaar licht heeft golflengtes van honderden nm.0,073 nm ≪ 400–700 nm

5

Leg het verband met het onderscheidend vermogen uit.Kleinere golflengte ⇒ in principe kleinere details onderscheiden

Antwoord: Elektronen kunnen een veel kleinere golflengte hebben dan zichtbaar licht, waardoor een elektronenmicroscoop veel kleinere details kan onderscheiden.

Een kleine golflengte maakt hoge resolutie mogelijk, maar werkelijke resolutie hangt ook van de kwaliteit en instelling van het apparaat af.

Deze uitwerkingen horen bij de zeven genummerde rekenopgaven van Golf-deeltje-dualiteit. De drie losse hardop-vragen staan op de lespagina en zijn bewust geen onderdeel van deze rekenuitwerkingen.