Natuurkunde← TerugAlle vakken
Radioactief verval en reactievergelijkingen
Planning

Radioactief verval en reactievergelijkingen

Medische beeldvorming (B2); oktober; ongeveer 75 minuten

Wat je hier leert

Je leert activiteit, halveringstijd, halveringsdikte en het kloppend maken van eenvoudige kernreactievergelijkingen.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Je kent isotopen en stralingssoorten, kunt een verhouding berekenen en kunt een formule omwerken.

Waar je naartoe werkt

Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees de beschrijving rustig door. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen oplossen. Aan het eind van deze pagina komt dezelfde vraag terug om zelf te maken.

Natuurkunde vwo 2025, tijdvak I, vraag 20 · 3 punten

Na toediening van een stikstof-13-tracer neemt de activiteit af. Je moet bepalen hoeveel tijd tussen de injectie en de PET-opname is verstreken, uit de activiteit op beide momenten.

Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en eventuele figuren staan in de pdf.

1. Activiteit

Video bij deze paragraaf

Natuurkunde uitlegOpenen op YouTube

De activiteit A is het aantal kernvervallen per seconde. De eenheid is becquerel: 1 Bq = 1 verval per seconde.

A = −dN/dt

Activiteit is de snelheid waarmee het aantal nog niet vervallen kernen afneemt.

A = (ln 2 / t1/2) · N

2. Halveringstijd

Video bij deze paragraaf

Natuurkunde uitlegOpenen op YouTube

Na elke halveringstijd is nog de helft over. Dat geldt zowel voor het aantal kernen als voor de activiteit.

N = N0(1/2)t/t₁/₂

A = A0(1/2)t/t₁/₂

Voorbeeld: drie halveringstijden

Een bron heeft aanvankelijk 800 kBq. De halveringstijd is 6,0 uur. Na 18 uur zijn drie halveringstijden voorbij.

0 h

800 kBq

6 h

400 kBq

12 h

200 kBq

18 h

100 kBq

3. Halveringsdikte

Nieuw toegevoegd; Video bij halveringsdikte en halveringskromme

Meneer Wietsma; 2025Openen op YouTube

Bij absorberend materiaal kan de intensiteit na elke halveringsdikte halveren.

I = I0(1/2)d/d₁/₂

4. Kernreactievergelijkingen

Video bij deze paragraaf

Natuurkunde uitlegOpenen op YouTube

Bij een kernreactievergelijking moeten het totale massagetal en het totale ladingsgetal links en rechts kloppen.

α

Massagetal −4, atoomnummer −2.

β−

Massagetal blijft gelijk, atoomnummer +1. Er ontstaat een elektron en ook een antineutrino.

β+

Massagetal blijft gelijk, atoomnummer −1. Er ontstaat een positron en ook een neutrino.

γ

De kern verliest energie; massagetal en atoomnummer veranderen niet.

K-vangst

Een proton in de kern vangt een elektron uit de binnenste elektronenschil: het proton wordt een neutron. Massagetal blijft gelijk, atoomnummer −1.

K-vangst bij het staatsexamen

Voor het VWO-staatsexamen moet je ook een reactievergelijking met K-vangst kunnen opstellen. Bijvoorbeeld:

74Be + 0−1e → 73Li + νe

Let op de letter A. In een vervalformule betekent A vaak activiteit. Bij kernnotatie wordt A ook gebruikt voor het massagetal. De context bepaalt wat bedoeld wordt.

5. Rekenen met de vervalformule

Video bij deze paragraaf

Natuurkunde uitlegOpenen op YouTube

Halveren in stapjes werkt alleen bij héle halveringstijden. Voor alle andere gevallen gebruik je de formule:

N = N0 · (½)t / t½    en    A = A0 · (½)t / t½

Het aantal kernen en de activiteit nemen op precies dezelfde manier af, dus je mag met allebei rekenen.

En het verband tussen aantal kernen en activiteit:

A = ln(2) / t½ · N

Let op de eenheid: t½ moet in seconden, anders komt er geen becquerel uit. Een halveringstijd van 8,0 dagen is 8,0 · 24 · 3600 = 6,912 · 105 s.

Voorbeeld: een niet-geheel aantal halveringstijden

Een bron heeft 800 Bq en een halveringstijd van 3,0 dagen. Hoe groot is de activiteit na 7,5 dagen?

1

7,5 gedeeld door 3,0 is 2,5 — geen heel getal, dus stapjes werken niet. Gebruik de formule. A = 800 · (½)2,5

2

Reken de macht uit. (½)2,5 = 0,1768

3

Vermenigvuldigen, twee significante cijfers. A = 141 → 1,4 · 10² Bq

4

Controle: na 2 halveringstijden zou 200 Bq over zijn, na 3 halveringstijden 100 Bq. Je antwoord ligt daartussen.

Voorbeeld: de tijd terugrekenen

Een bron zakt van 1000 Bq naar 300 Bq. De halveringstijd is 5,0 jaar. Hoeveel tijd is verstreken?

1

Nu staat de onbekende in de exponent. Dan heb je een logaritme nodig. 300 = 1000 · (½)t / 5,0

2

Deel door 1000 zodat de macht alleen staat. 0,300 = (½)t / 5,0

3

Neem van beide kanten de logaritme; de exponent mag dan naar voren. ln(0,300) = (t / 5,0) · ln(½)

4

Los t op. t = 5,0 · ln(0,300) / ln(0,5) = 8,7 jaar

5

Controle: 8,7 jaar is bijna twee halveringstijden, en dan zou 250 Bq over zijn. Past bij 300 Bq.

6. Vervalkromme en doorlaatkromme lezen

Een vervalkromme is een grafiek van het aantal nog niet vervallen kernen N tegen de tijd t. De kromme daalt exponentieel. De halveringstijd lees je af als de horizontale afstand die nodig is om van N naar N/2 te gaan.

N₀½N₀¼N₀0 t½2t½3t½ Nt

Activiteit uit een (N,t)-diagram: de activiteit is de grootte van de helling van de raaklijn aan de vervalkromme: A = −dN/dt. Kies twee zo ver mogelijk uit elkaar liggende punten op de raaklijn, bereken ΔN/Δt en zet de tijd zo nodig om naar seconden. Het minteken zorgt ervoor dat A positief is.

Doorlaatkromme: dezelfde exponentiële vorm, maar nu staat intensiteit I tegen materiaaldikte d. De halveringsdikte is de dikte waarbij I halveert.

Zelf proberen

Onder elke opgave staat de uitwerking, stap voor stap. Wil je ze allemaal achter elkaar zien, of op papier meenemen?
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen

1. Een bron heeft 960 Bq en een halveringstijd van 4,0 uur. Hoe groot is de activiteit na 8,0 uur?
Uitwerking

Wat je weet
A0 = 960 Bq; t½ = 4,0 uur; t = 8,0 uur

Wat je nodig hebt
Geen formule. 8,0 ÷ 4,0 = 2 is een heel getal, dus je kunt halveren in stapjes. Met A = A0 · (½)t/t½ mag ook.

1

Hoe vaak is er gehalveerd? Deel de tijd door de halveringstijd.8,0 ÷ 4,0 = 2 keer

2

Halveer twee keer. Elke keer pak je de helft van wat er dán nog staat.960 → 480 → 240

Antwoord: 240 Bq

Omdat 2 een heel getal is, kun je gewoon tellen. De formule heb je hier niet nodig.

2. Na drie halveringstijden: welk deel van N₀ is nog over?
Uitwerking

Wat je weet
aantal halveringstijden = 3

Wat je nodig hebt
N = N0 · (½)t/t½, met 3 in de exponent.

1

Drie keer halveren is drie keer “keer ½”.½ · ½ · ½

2

Dat schrijf je korter op als een macht.(½)3 = 18

Antwoord: 18 van N0

Je trekt de helften niet van elkaar af. Elke halvering pakt de helft van wat er nog over is, niet van het begin. Daarom vermenigvuldig je.

3. De halveringsdikte is 2,0 cm. Welke fractie van I₀ blijft na 6,0 cm over?
Uitwerking

Wat je weet
d½ = 2,0 cm; d = 6,0 cm

Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½

1

Hoe vaak past 2,0 cm in 6,0 cm?6,0 ÷ 2,0 = 3 keer

2

Dus drie keer de helft eraf.(½)3 = 18

Antwoord: 18 van I0

Dit is dezelfde som als opgave 2. Alleen gaat het hier over centimeters in plaats van over tijd.

4. Bij α-verval heeft de moederkern massagetal 226 en atoomnummer 88. Welke getallen heeft de dochterkern?
Uitwerking

Wat je weet
massagetal 226; atoomnummer 88; het verval is α

Wat je nodig hebt
Geen formule, maar de regel: boven en onder de pijl moet links gelijk zijn aan rechts. En je moet weten dat een α-deeltje 42He is.

1

Een α-deeltje is een heliumkern: 2 protonen en 2 neutronen, dus 4 deeltjes bij elkaar.

2

Die 4 deeltjes gaan weg. Het massagetal telt álle deeltjes.226 − 4 = 222

3

Er gaan 2 protonen weg. Het atoomnummer telt alleen de protonen.88 − 2 = 86

Antwoord: massagetal 222, atoomnummer 86

5. Wat gebeurt er met het atoomnummer bij β−-verval?
Uitwerking

Wat je weet
het verval is β−

Wat je nodig hebt
Dezelfde regel als bij opgave 4. En je moet weten dat een β−-deeltje 0−1e is.

1

Bij β−-verval verandert een neutron in een proton. Het elektron dat daarbij vrijkomt vliegt weg.

2

Er komt dus een proton bij, en het atoomnummer telt de protonen.atoomnummer + 1

3

Maar het totale aantal deeltjes blijft gelijk: er gaat een neutron weg en er komt een proton voor in de plaats.massagetal blijft gelijk

Antwoord: het atoomnummer wordt 1 groter, het massagetal blijft hetzelfde

6. Waarom is een vervalkromme geen rechte lijn?
Uitwerking

Wat je weet
geen getallen; het gaat om de vorm van de grafiek

Wat je nodig hebt
N = N0 · (½)t/t½. Let op het verschil tussen élke keer hetzelfde aantal en élke keer hetzelfde deel.

1

Bij een rechte lijn gaat er elke keer hetzelfde aantal af. Bijvoorbeeld steeds 100 kernen per uur.

2

Hier gaat er elke keer hetzelfde deel af: de helft van wat er nog staat.

3

De helft van 800 is 400, maar de helft van 400 is nog maar 200. Er gaan dus elke keer mínder kernen af.800 → 400 → 200 → 100

Antwoord: er verdwijnt steeds dezelfde fractie, niet hetzelfde aantal. Daarom wordt de lijn steeds flauwer in plaats van recht.

7. Een bron van 800 Bq heeft een halveringstijd van 3,0 dagen. Bereken de activiteit na 7,5 dagen.
Uitwerking

Wat je weet
A0 = 800 Bq; t½ = 3,0 dagen; t = 7,5 dagen

Wat je nodig hebt
A = A0 · (½)t/t½

1

Hoe vaak is er gehalveerd?7,5 ÷ 3,0 = 2,5 keer

2

2,5 is geen heel getal, dus tellen in stapjes kan niet. Nu heb je de formule nodig.A = 800 · (½)2,5

3

Reken de macht uit met je rekenmachine.(½)2,5 = 0,1768

4

Vermenigvuldig.800 · 0,1768 = 141

Antwoord: 1,4 · 10² Bq

Zo herken je het: komt er uit stap 1 een heel getal, dan kun je tellen. Komt er geen heel getal uit, dan pak je de formule.

8. Van een bron is de activiteit na 5,0 uur nog 120 Bq. De halveringstijd is 2,0 uur. Bereken de beginactiviteit.
Uitwerking

Wat je weet
A = 120 Bq; t½ = 2,0 uur; t = 5,0 uur; gevraagd: A0

Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 7, maar omgedraaid: nu zoek je de beginwaarde in plaats van de eindwaarde.

1

Hoe vaak is er gehalveerd?5,0 ÷ 2,0 = 2,5 keer

2

Nu moet je terug in de tijd. Vooruit is 2,5 keer “keer ½”, dus terug is 2,5 keer “keer 2”.A0 = 120 · 22,5

3

Reken uit.22,5 = 5,657  en  120 · 5,657 = 679

4

Controleer het: ga met 679 weer vooruit en kijk of je op 120 uitkomt.679 · (½)2,5 = 120 ✓

Antwoord: 6,8 · 10² Bq

Terugrekenen is altijd het omgekeerde doen. Delen door ½ is hetzelfde als keer 2.

9. Een bron zakt van 1000 Bq naar 300 Bq bij een halveringstijd van 5,0 jaar. Hoeveel tijd is verstreken?
Uitwerking

Wat je weet
A0 = 1000 Bq; A = 300 Bq; t½ = 5,0 jaar; gevraagd: t

Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 7, plus de ln-knop om de t uit de exponent te halen.

1

Welk deel is er nog over?300 ÷ 1000 = 0,300

2

Zet dat in de formule. De tijd die je zoekt zit in de exponent.0,300 = (½)t / 5,0

3

Het getal dat je zoekt staat hoog en klein. Dan pak je de ln-knop; die haalt het naar beneden.t = 5,0 · ln0,300ln(0,5)

4

Reken uit.t = 8,7 jaar

Antwoord: 8,7 jaar

Klopt dit ongeveer? Na 5,0 jaar is de helft over, dus 500 Bq. 300 is mínder dan de helft, dus het moet lánger dan 5 jaar zijn. 8,7 jaar past.

10. Een preparaat bevat 2,5 · 1018 radioactieve kernen met een halveringstijd van 8,0 dagen. Bereken de activiteit.
Uitwerking

Wat je weet
N = 2,5 · 1018 kernen; t½ = 8,0 dagen

Wat je nodig hebt
A = (ln 2t½) · N, met t½ in seconden.

1

De uitkomst moet in becquerel, en dat is pér seconde. Dus eerst de dagen omrekenen.8,0 · 24 · 3600 = 6,912 · 105 s

2

Pak de formule die van aantal kernen naar activiteit gaat.A = (ln 2t½) · N

3

Vul in. ln 2 is 0,6931.A = 0,69316,912 · 105 · 2,5 · 1018

Antwoord: 2,5 · 1012 Bq

Vergeet stap 1 niet. Dit is de fout die het vaakst gemaakt wordt: dagen in de formule stoppen in plaats van seconden.

11. Lood heeft voor deze straling een halveringsdikte van 1,5 cm. Welk deel komt door 5,0 cm lood?
Uitwerking

Wat je weet
d½ = 1,5 cm; d = 5,0 cm

Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½

1

Hoe vaak past 1,5 cm in 5,0 cm?5,0 ÷ 1,5 = 3,33

2

Geen heel getal, dus de formule.II0 = (½)3,33 = 0,099

Antwoord: ongeveer 0,099, dus ongeveer 9,9 procent komt erdoor

Vergelijk met opgave 7. Daar ging het over tijd en halveringstíjd, hier over dikte en halveringsdíkte. Zelfde formule, andere grootheid.

12. In een (N,t)-diagram is bij t = 4,0 h een raaklijn getekend. Op die raaklijn liggen de punten (2,0 h; 6,2×1012) en (6,0 h; 3,9×1012). Bepaal de activiteit bij t = 4,0 h.
Uitwerking

Wat je weet
twee punten op de raaklijn: (2,0 h; 6,2 · 1012) en (6,0 h; 3,9 · 1012)

Wat je nodig hebt
A = −ΔNΔt, met Δt in seconden.

1

Activiteit is hoe snel N daalt. Dat lees je af aan de steilheid van de raaklijn.A = −ΔNΔt

2

Hoeveel kernen zijn er tussen die twee punten verdwenen?ΔN = 3,9 · 1012 − 6,2 · 1012 = −2,3 · 1012

3

Hoeveel tijd zit ertussen? Reken meteen om naar seconden.Δt = 6,0 − 2,0 = 4,0 h = 1,44 · 104 s

4

Deel, en zet het minteken ervoor.A = −−2,3 · 10121,44 · 104

Antwoord: 1,6 · 108 Bq

ΔN is negatief, want er gaan kernen weg. Het minteken in de formule maakt het antwoord weer positief. Dat moet ook: een activiteit kan niet negatief zijn.

13. Vul de K-vangst aan: 74Be + 0−1e → ? + νe.
Uitwerking

Wat je weet
74Be + 0−1e → ? + νe

Wat je nodig hebt
Geen formule, maar de regel: tel de bovenste getallen op en de onderste getallen op; links moet gelijk zijn aan rechts. En Binas om het element bij een atoomnummer te vinden.

1

Links en rechts van de pijl moeten de bovenste getallen even groot zijn. Dat zijn de massagetallen.7 + 0 = 7

2

Hetzelfde geldt voor de onderste getallen. Dat zijn de ladingen.4 + (−1) = 3

3

Zoek in Binas welk element nummer 3 heeft. Dat is lithium.

Antwoord: 73Li

Bij elke kernreactie doe je dit trucje: boven optellen, onder optellen, en links moet gelijk zijn aan rechts. Het neutrino νe telt niet mee, want dat heeft boven én onder een 0.

Zo ziet dit er op het examen uit

Natuurkunde vwo 2025, tijdvak I, vraag 20 · 3 punten

Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.

Wat er gevraagd wordt

Na toediening van een stikstof-13-tracer neemt de activiteit af. Je moet bepalen hoeveel tijd tussen de injectie en de PET-opname is verstreken, uit de activiteit op beide momenten.

Bekijk de aanpak en puntenverdeling

De aanpak

1

Zoek de halveringstijd van stikstof-13 op: 9,97 min. Gebruik A(t) = A₀ · (½)t/t½. De tijdseenheid van t moet dezelfde zijn als die van de halveringstijd.

2

Vul de twee activiteiten uit de opgave in: 5,6 · 108 = 7,4 · 108 · (½)t/9,97. De beginactiviteit is de hoogste waarde. Delen door 7,4 · 108 geeft 5,67,4 = (½)t/9,97.

3

Neem aan beide kanten een logaritme: t = 9,97 · ln5,67,4ln(½) ≈ 4,0 min. Beide logaritmen zijn negatief, zodat de tijd positief is.

4

De opname is dus ongeveer 4,0 minuten na de injectie gemaakt. De activiteit is nog ruim meer dan de helft van de beginwaarde; een uitkomst kleiner dan één halveringstijd past daarbij.

Waar de punten zitten; totaal 3

Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.

  • 1 punt: De vervalformule voor activiteit gebruiken met passende ingevulde gegevens.
  • 1 punt: De halveringstijd van stikstof-13 opzoeken.
  • 1 punt: De berekening afronden tot 4,0 min met de juiste eenheid.

De aanvulling van 2025-I wijzigt vragen 4, 8 en 14; vraag 20 blijft ongewijzigd.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Gebaseerd op de officiële CvTE-syllabus Natuurkunde VWO 2027, subdomein B2. K-vangst is toegevoegd vanwege de aanvullende DUO-vakinformatie voor het VWO-staatsexamen.

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal: 13 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.

0

Klaar met dit onderwerp?

Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.

Terug naar het menu