Uitwerkingen radioactief verval
Alle dertien opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.
Wat de letters betekenen
- A
- Activiteit. Hoeveel kernen er elke seconde kapotgaan. Je meet het in becquerel (Bq). 1 Bq betekent: elke seconde gaat er 1 kern kapot.
- A0
- Dezelfde activiteit, maar aan het begin. Het kleine nulletje betekent altijd: bij de start, als er nog geen tijd voorbij is.
- N
- Aantal kernen. Hoeveel kernen er nog zijn die nog niet kapot zijn gegaan.
- N0
- Hoeveel kernen er aan het begin waren.
- t
- De tijd die voorbij is.
- t½
- Halveringstijd. De tijd waarin de helft kapotgaat. Het ½‑teken hoort bij “de helft”.
- I
- Intensiteit. Hoeveel straling er aan de andere kant uit komt.
- I0
- Hoeveel straling er op het materiaal af komt, voordat er iets is tegengehouden.
- d
- De dikte van het materiaal waar de straling doorheen gaat.
- d½
- Halveringsdikte. De dikte die de helft tegenhoudt.
- ln
- Een knop op je rekenmachine. Je hebt hem nodig als het getal dat je zoekt in de exponent staat, dus hoog en klein.
- Δ
- De Griekse letter delta. Betekent “het verschil in”. ΔN is het verschil tussen twee aantallen, Δt het verschil tussen twee tijden.
Wat de formules zeggen
A = (ln 2t½) · N
Van aantal kernen naar activiteit. Je weet hoeveel kernen er zijn, en je wilt weten hoeveel er per seconde kapotgaan.
N = N0 · (½)t / t½
Hoeveel kernen er na een tijdje nog over zijn.
Lees de exponent als een vraag: hoe vaak past de halveringstijd in de tijd die voorbij is? Dat getal zegt hoe vaak er gehalveerd is.
A = A0 · (½)t / t½
Precies dezelfde som, maar dan met activiteit. Het aantal kernen en de activiteit nemen op dezelfde manier af, dus je mag met allebei rekenen. Kies wat er in de vraag staat.
I = I0 · (½)d / d½
Weer dezelfde som, nu voor straling door materiaal. In plaats van tijd staat er dikte. Verder is er niets anders.
A = −ΔNΔt
De activiteit uit een grafiek halen. Je kijkt hoe steil de lijn naar beneden loopt.
Het minteken staat er omdat N kleiner wordt. ΔN is dus negatief, en min een negatief getal is positief. Activiteit is altijd positief.
Zie je het patroon? Drie van de vijf formules zijn dezelfde som:
beginwaarde · (½)hoe vaak gehalveerd
Alleen het woord erbij verschilt: kernen, activiteit of straling. Als je er één snapt, snap je ze alle drie.
De opgaven
1. Een bron heeft 960 Bq en een halveringstijd van 4,0 uur. Hoe groot is de activiteit na 8,0 uur?
Wat je weet
A0 = 960 Bq; t½ = 4,0 uur; t = 8,0 uur
Wat je nodig hebt
Geen formule. 8,0 ÷ 4,0 = 2 is een heel getal, dus je kunt halveren in stapjes. Met A = A0 · (½)t/t½ mag ook.
Hoe vaak is er gehalveerd? Deel de tijd door de halveringstijd.8,0 ÷ 4,0 = 2 keer
Halveer twee keer. Elke keer pak je de helft van wat er dan nog staat.960 → 480 → 240
Antwoord: 240 Bq
2. Na drie halveringstijden: welk deel van N0 is nog over?
Wat je weet
aantal halveringstijden = 3
Wat je nodig hebt
N = N0 · (½)t/t½, met 3 in de exponent.
Drie keer halveren is drie keer “keer ½”.½ · ½ · ½
Dat schrijf je korter op als (½)3, en dat is 1 gedeeld door 8.
Antwoord: 18 van N0
3. De halveringsdikte is 2,0 cm. Welke fractie van I0 blijft na 6,0 cm over?
Wat je weet
d½ = 2,0 cm; d = 6,0 cm
Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½
Hoe vaak past 2,0 cm in 6,0 cm?6,0 ÷ 2,0 = 3 keer
Dus drie keer de helft eraf.(½)3 = 18
Antwoord: 18 van I0
4. Bij α-verval heeft de moederkern massagetal 226 en atoomnummer 88. Welke getallen heeft de dochterkern?
Wat je weet
massagetal 226; atoomnummer 88; het verval is α
Wat je nodig hebt
Geen formule, maar de regel: boven en onder de pijl moet links gelijk zijn aan rechts. En je moet weten dat een α-deeltje 42He is.
Een α-deeltje is een heliumkern. Daar zitten 2 protonen en 2 neutronen in, dus 4 deeltjes bij elkaar.
Die 4 deeltjes gaan weg uit de kern. Het massagetal telt alle deeltjes.226 − 4 = 222
Er gaan 2 protonen weg. Het atoomnummer telt alleen de protonen.88 − 2 = 86
Antwoord: massagetal 222, atoomnummer 86
5. Wat gebeurt er met het atoomnummer bij β−-verval?
Wat je weet
het verval is β−
Wat je nodig hebt
Dezelfde regel als bij opgave 4. En je moet weten dat een β−-deeltje 0−1e is.
Bij β−-verval verandert een neutron in een proton. Het elektron dat daarbij vrijkomt vliegt weg.
Er komt dus een proton bij. Het atoomnummer gaat één omhoog.
Maar het totale aantal deeltjes blijft gelijk: er gaat een neutron weg en er komt een proton voor in de plaats.
Antwoord: het atoomnummer wordt 1 groter, het massagetal blijft hetzelfde
6. Waarom is een vervalkromme geen rechte lijn?
Wat je weet
geen getallen; het gaat om de vorm van de grafiek
Wat je nodig hebt
N = N0 · (½)t/t½. Let op het verschil tussen élke keer hetzelfde aantal en élke keer hetzelfde deel.
Bij een rechte lijn gaat er elke keer hetzelfde aantal af. Bijvoorbeeld steeds 100 kernen per uur.
Hier gaat er elke keer hetzelfde deel af: de helft van wat er nog staat.
De helft van 800 is 400, maar de helft van 400 is nog maar 200. Er gaan dus elke keer mínder kernen af.
Antwoord: er verdwijnt steeds dezelfde fractie, niet hetzelfde aantal. Daarom wordt de lijn steeds flauwer in plaats van recht.
7. Een bron van 800 Bq heeft een halveringstijd van 3,0 dagen. Bereken de activiteit na 7,5 dagen.
Wat je weet
A0 = 800 Bq; t½ = 3,0 dagen; t = 7,5 dagen
Wat je nodig hebt
A = A0 · (½)t/t½
Hoe vaak is er gehalveerd?7,5 ÷ 3,0 = 2,5 keer
2,5 is geen heel getal, dus tellen in stapjes kan niet. Nu heb je de formule nodig.A = 800 · (½)2,5
Reken (½)2,5 uit met je rekenmachine.(½)2,5 = 0,1768
Vermenigvuldig.800 · 0,1768 = 141
Antwoord: 1,4 · 102 Bq
8. Van een bron is de activiteit na 5,0 uur nog 120 Bq. De halveringstijd is 2,0 uur. Bereken de beginactiviteit.
Wat je weet
A = 120 Bq; t½ = 2,0 uur; t = 5,0 uur; gevraagd: A0
Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 7, maar omgedraaid: nu zoek je de beginwaarde in plaats van de eindwaarde.
Hoe vaak is er gehalveerd?5,0 ÷ 2,0 = 2,5 keer
Nu moet je terug in de tijd. Vooruit is 2,5 keer “keer ½”, dus terug is 2,5 keer “keer 2”.A0 = 120 · 22,5
Reken uit.22,5 = 5,657 en 120 · 5,657 = 679
Controleer het. Ga met 679 weer vooruit en kijk of je op 120 uitkomt.679 · (½)2,5 = 120 ✓
Antwoord: 6,8 · 102 Bq
9. Een bron zakt van 1000 Bq naar 300 Bq bij een halveringstijd van 5,0 jaar. Hoeveel tijd is verstreken?
Wat je weet
A0 = 1000 Bq; A = 300 Bq; t½ = 5,0 jaar; gevraagd: t
Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 7, plus de ln-knop om de t uit de exponent te halen.
Welk deel is er nog over?300 ÷ 1000 = 0,300
Zet dat in de formule. De tijd die je zoekt zit in de exponent.0,300 = (½)t / 5,0
Het getal dat je zoekt staat hoog en klein. Dan pak je de ln-knop; die haalt het naar beneden.t = 5,0 · ln0,300ln(0,5)
Reken uit.t = 8,7 jaar
Antwoord: 8,7 jaar
10. Een preparaat bevat 2,5 · 1018 radioactieve kernen met een halveringstijd van 8,0 dagen. Bereken de activiteit.
Wat je weet
N = 2,5 · 1018 kernen; t½ = 8,0 dagen
Wat je nodig hebt
A = (ln 2t½) · N, met t½ in seconden.
De uitkomst moet in becquerel, en dat is per seconde. Dus eerst de dagen omrekenen naar seconden.8,0 · 24 · 3600 = 6,912 · 105 s
Pak de formule die van kernen naar activiteit gaat.A = (ln 2t½) · N
Vul in. ln 2 is 0,6931.A = 0,69316,912 · 105 · 2,5 · 1018
Antwoord: 2,5 · 1012 Bq
11. Lood heeft voor deze straling een halveringsdikte van 1,5 cm. Welk deel komt door 5,0 cm lood?
Wat je weet
d½ = 1,5 cm; d = 5,0 cm
Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½
Hoe vaak past 1,5 cm in 5,0 cm?5,0 ÷ 1,5 = 3,33
Geen heel getal, dus de formule.II0 = (½)3,33 = 0,099
Antwoord: ongeveer 0,099, dus ongeveer 9,9 procent komt erdoor
12. In een (N,t)-diagram is bij t = 4,0 h een raaklijn getekend. Op die raaklijn liggen de punten (2,0 h; 6,2 · 1012) en (6,0 h; 3,9 · 1012). Bepaal de activiteit bij t = 4,0 h.
Wat je weet
twee punten op de raaklijn: (2,0 h; 6,2 · 1012) en (6,0 h; 3,9 · 1012)
Wat je nodig hebt
A = −ΔNΔt, met Δt in seconden.
Activiteit is hoe snel N daalt. Dat lees je af aan de steilheid van de raaklijn.A = −ΔNΔt
Hoeveel kernen zijn er tussen die twee punten verdwenen?ΔN = 3,9 · 1012 − 6,2 · 1012 = −2,3 · 1012
Hoeveel tijd zit ertussen? Reken meteen om naar seconden.Δt = 6,0 − 2,0 = 4,0 h = 4,0 · 3600 = 1,44 · 104 s
Deel, en zet het minteken ervoor.A = −−2,3 · 10121,44 · 104
Antwoord: 1,6 · 108 Bq
13. Vul de K-vangst aan: 74Be + 0−1e → ? + νe
Wat je weet
74Be + 0−1e → ? + νe
Wat je nodig hebt
Geen formule, maar de regel: tel de bovenste getallen op en de onderste getallen op; links moet gelijk zijn aan rechts. En Binas om het element bij een atoomnummer te vinden.
Links en rechts van de pijl moeten de bovenste getallen even groot zijn. Dat zijn de massagetallen.7 + 0 = 7
Hetzelfde geldt voor de onderste getallen. Dat zijn de ladingen.4 + (−1) = 3
Zoek in Binas welk element nummer 3 heeft. Dat is lithium.
Antwoord: 73Li
Deze uitwerkingen horen bij de dertien opgaven onder Zelf proberen op de pagina Radioactief verval en reactievergelijkingen. Alle uitkomsten zijn nagerekend.