Natuurkunde← TerugAlle vakken
Relativiteitstheorie
Planning

Relativiteitstheorie

Quantumwereld en relativiteit; onderdeel F2; november; ongeveer 55 minuten

Voor het mondelinge college-examen. Dit onderwerp hoort bij je examenstof. Je moet het kunnen uitleggen en vragen erover beantwoorden. Het staat niet in een gewone methode; er is een apart katern voor.

Wat je hier leert

Waarom bewegende klokken langzamer lopen en bewegende voorwerpen korter zijn, en hoe je dat uitrekent. De sleutel is steeds dezelfde vraag: wie meet, en beweegt die mee of niet?

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Eigen oefencasus; mondeling college-examen; geen officiële examenvraag

Dit is een oefening in examengerichte vorm. Lees hem nu alleen; dezelfde casus komt onderaan terug met een uitwerking.

Een muon dat de aarde haalt

Wat je krijgt
Een muon ontstaat hoog boven de aarde, beweegt met 0,80c en heeft in zijn eigen stelsel een karakteristieke tijd van 2,0 µs.

Wat er gevraagd wordt
Leg uit wat de eigen tijd is. Bereken de tijd volgens de aarde en leg uit waarom het muon volgens de aarde verder kan reizen dan zonder tijdrek.

Waar het straks om gaat

1. De twee postulaten

Video bij deze paragraaf

Meneer Boon NatuurkundeOpenen op YouTube

Wat er in dit filmpje wordt uitgelegd

1:00

Wat relativiteit is. De speciale gaat over constante snelheden, de algemene over versnellen en zwaartekracht. Zonder deze theorie wijst gps je binnen enkele minuten de verkeerde plek aan.

3:00

Het referentiestelsel. Gooi je een bal uit een rijdende auto, dan meet iemand langs de weg 10 km/h, maar telt de auto zijn eigen 40 km/h erbij op: 50 km/h. En laat je op een rijdende truck een bal vallen, dan valt hij voor jou recht naar beneden en beschrijft hij voor iemand ernaast een parabool. Er is geen stelsel dat écht stilstaat.

Nog 4 momenten uit dit filmpje
6:40

Maxwell: licht is een elektromagnetische golf met een vaste snelheid. Maar een golf wáárin? Water golft in water, geluid in lucht. Men verzon een stof die overal zou zitten: de ether.

8:20

Het dopplereffect, uitgelegd met een ambulance: komt hij naar je toe, dan klinkt de toon hoger; rijdt hij weg, dan lager. Zo zou je ook de beweging door de ether moeten kunnen horen.

9:30

Michelson en Morley meten de lichtsnelheid als de aarde naar de zon toe draait, en nog eens als ze ervan weg draait. Verwacht werd een verschil. Gemeten werd geen enkel verschil.

10:40

Pas hier komen de twee postulaten. Ze zijn dus geen aanname vooraf, maar de enige verklaring die overbleef.

De postulaten hieronder zijn het slot van dit filmpje. Alles ervoor is het verhaal waarom ze nodig waren.

1De natuurwetten zijn in elk eenparig bewegend referentiestelsel hetzelfde. Er is geen stelsel dat "echt stilstaat". 2De lichtsnelheid in vacuüm is voor elke waarnemer even groot, ongeacht hoe die beweegt.

Het tweede is de vreemde. Rijd je met 0,5c achter een lichtstraal aan, dan meet je hem nog steeds met c — niet met 0,5c. Alles wat volgt is een gevolg daarvan: als de snelheid van licht voor iedereen gelijk moet zijn, dan móeten tijd en lengte wel verschillen per waarnemer.

2. Eigen tijd en eigen lengte

Dit is het lastigste van het onderwerp, en tegelijk de sleutel tot elke opgave.

Eigen tijd (t0) is de tijd gemeten door een klok die meebeweegt met de gebeurtenis. Denk aan een muon dat zijn eigen levensduur meet, of een astronaut met een horloge om.

Eigen lengte (L0) is de lengte gemeten door iemand die stilstaat ten opzichte van het voorwerp. De lengte van een raket, gemeten door de bouwer in de fabriek.

Vraag jezelf bij elke opgave eerst af: wie meet er, en beweegt die mee met wat er gemeten wordt? Dat bepaalt of je moet vermenigvuldigen of delen.

3. De lorentzfactor

Video bij deze paragraaf

Natuurkunde van HeldenOpenen op YouTube

Wat er in dit filmpje wordt uitgelegd

0:00

Een balletje stuitert op de grond en komt terug: twee seconden. Doe nu hetzelfde in een rijdende trein. Van buitenaf gezien legt dat balletje een schuine, lángere weg af.

1:50

Doe het nu met licht in plaats van een balletje. De lichtsnelheid is voor allebei even groot, dus hoort bij die langere weg wel een langere tijd: binnen twee seconden, buiten drie. Dat verschil is tijdrek, hier een factor 1,5.

Nog 4 momenten uit dit filmpje
3:30

De gammafactor, met een rekentruc: vul vc in als fractie. Heb je 90% van de lichtsnelheid, vul dan 0,9² in en niet die grote getallen.

4:50

Zijn tabel: 0,1c geeft vrijwel 1 · 0,6c geeft 1,25 · 0,87c geeft 2,0 · 0,99c geeft 7,1. Diezelfde snelheden staan hieronder in de tabel. In de deeltjesversneller bij Genève halen ze ongeveer 7000.

6:00

Lengtekrimp werkt andersom: daar deel je de eigen lengte door gamma.

6:30

Het voetbalveld. Een veld van 100 m, en een vliegtuig dat er met 0,87c overheen vliegt — gamma is dan 2, wat lekker rekent. De piloot meet het veld als 50 m. Omgekeerd ziet iemand op het veld dat 50 m lange vliegtuig als 25 m. En de wedstrijd van 90 minuten duurt voor de piloot 180 minuten.

Dit filmpje behandelt ook de lengtekrimp van paragraaf 4. Je kunt het dus in één keer kijken.

Eerst dit: wat is β?

In plaats van de snelheid in meters per seconde werk je hier met de snelheid gedééld door de lichtsnelheid. Dat getal heet bèta, met het symbool β. Gaat iets met 0,60c, dan is β = 0,60.

Er zit geen eenheid aan: meter per seconde staat boven én onder de streep, dus die valt weg. Je houdt een kaal getal over, en dat is precies wat je nodig hebt, want in de formule hieronder moet het gekwadrateerd worden. β ligt altijd tussen 0 en 1.

In het filmpje hierboven komt het symbool β niet voor: Van Helden schrijft overal vc voluit. Het is hetzelfde getal, alleen korter opgeschreven. In de opgaven op deze pagina staat β, dus het is handig om allebei te herkennen.

β = vc     γ = 1√(1 − β²)

γ is altijd groter dan of gelijk aan 1. Bij lage snelheden is hij vrijwel precies 1, en merk je van relativiteit niets.

0,10cγ = 1,005 — nauwelijks verschil 0,60cγ = 1,25 — de waarde uit het filmpje en uit opgave 1 0,80cγ = 1,67 — komt in bijna elke opgave terug 0,87cγ = 2,03 — het voetbalveld uit het filmpje; hij rondt af op 2 0,99cγ = 7,09

Hoe dichter bij c, hoe sneller γ oploopt. Daarom zie je de effecten pas bij snelheden van tientallen procenten van de lichtsnelheid.

De rekentruc uit het filmpje: vul die fractie in, niet de snelheid in m/s. Bij 90% van de lichtsnelheid reken je dus met 0,90² = 0,81, en niet met (2,7·108)². De c valt in de breuk vc weg; daar is die vorm voor bedoeld. Dat getal is β.

4. Tijdrek en lengtekrimp

Video bij deze paragraaf

Meneer Boon NatuurkundeOpenen op YouTube

Wat er in dit filmpje wordt uitgelegd

2:00

Gelijktijdigheid. Een glazen trein met een lamp precies in het midden. Wie meerijdt, ziet beide lichtstralen tegelijk de uiteinden bereiken. Wie buiten staat niet: de achterkant komt de straal tegemoet, de voorkant beweegt ervoor weg. Of twee dingen tegelijk gebeuren, hangt dus af van wie er kijkt.

6:30

De lichtklok. In een glazen raket kaatst licht tussen twee platen. Wie meereist meet t = 2dc. Wie buiten staat ziet het licht een schuine, langere weg afleggen, dus duurt het voor hem langer. Daar komt tijdrek vandaan — niet uit een formule, maar uit die ene tekening.

Nog 4 momenten uit dit filmpje
10:00

Het is geen gezichtsbedrog maar meetbaar, en precies wat er bij gps-satellieten gebeurt.

11:00

Waarom je er op de fiets niets van merkt: bij 120 km/h is gamma praktisch 1.

13:00

Wanneer meet je de eigen tijd? Als beide gebeurtenissen op dezelfde plek in jouw stelsel plaatsvinden. Gebeuren ze op twee plekken, dan meet je de opgerekte tijd.

15:00

Een voorbeeldopgave in het Engels, waarin proper time de eigen tijd is. Uitkomst: v = 0,997c. Met de waarschuwing die hieronder bij de valkuilen staat.

Let op: dit filmpje gaat alléén over tijdrek. De lengtekrimp van deze paragraaf behandelt hij in zijn volgende video, die hier niet staat — die vind je wel in het filmpje bij paragraaf 3.

Eerst: wat “tegelijk” betekent

Dit is het eerste wat in het filmpje hierboven langskomt, en het is de reden dat alles daarna volgt. Een glazen treinwagon rijdt voorbij. Precies in het midden hangt een lamp. Die gaat één keer aan.

Voor wie meerijdt is de afstand naar de achterwand en naar de voorwand even groot, en het licht gaat beide kanten op even snel. De twee wanden lichten dus op hetzelfde moment op.

Voor wie buiten staat schuift de wagon ondertussen op. De achterwand komt de lichtstraal tegemóet, de voorwand beweegt ervoor weg. Het licht is dus eerder achter dan voor. En hij kan niet zeggen dat het licht naar achteren sneller ging, want de lichtsnelheid is voor hem ook c.

Allebei hebben ze gelijk. Of twee gebeurtenissen tegelijk zijn, hangt dus af van wie er kijkt. Daarmee is er geen enkele klok meer die voor iedereen “de tijd” aangeeft — en dat is precies wat de twee formules hieronder in getallen uitdrukken.

wie meerijdt allebei tegelijk lamp precies in het midden wie buiten staat ? achterwand eerder de wagon schuift op

En dan: waar de formule vandaan komt

In het filmpje komt de tijdrek niet uit een formule maar uit één tekening: de lichtklok. In een glazen raket kaatst een lichtstraal op en neer tussen twee spiegels op afstand d. Één heen-en-weer is één tik.

1

Voor wie meereist gaat het licht recht op en neer. De weg is 2d, en de tijd volgt uit de lichtsnelheid.t0 = 2dc

2

Voor wie buiten staat schuift de raket ondertussen op. Het licht gaat dan niet recht omhoog maar schuin, en legt dus een lángere weg af. Twee schuine zijden van een driehoek in plaats van twee rechte.

3

Hier grijpt het tweede postulaat in. Hij mag niet zeggen dat dat licht sneller ging om de langere weg goed te maken: de lichtsnelheid is ook voor hem c. Langere weg bij dezelfde snelheid betekent méér tijd.

4

Reken je die schuine weg uit met Pythagoras, dan komt er precies de lorentzfactor uit.t = γ · t0

De formule hieronder is dus geen regel die je moet aannemen, maar de uitkomst van die tekening. Kun je de tekening navertellen, dan kun je de formule afleiden — en dat is precies wat bij een mondeling wordt gevraagd.

wie meereist d weg = 2d dit is de eigen tijd t₀ wie buiten staat schuine weg, dus lánger de raket schuift op met v

t = γ · t0     L = L0γ

Tijd wordt gróter voor de waarnemer die niet meebeweegt: die ziet de bewegende klok langzamer lopen. Vermenigvuldigen dus.

Lengte wordt kléiner voor diezelfde waarnemer: het bewegende voorwerp is in de bewegingsrichting ingekort. Delen dus.

Onthoud het aan het teken: tijd rekt uit, lengte krimpt in. En allebei ten opzichte van de eigen waarde, die altijd de "gewone" waarde is.

Voorbeeld 1: tijdrek bij een ruimteschip

Een ruimteschip vliegt met 0,80c. Aan boord duurt een experiment 1,0 s. Hoe lang duurt het volgens een waarnemer op aarde?

1

Wie meet de eigen tijd? De klok aan boord beweegt mee met het experiment. t0 = 1,0 s

2

Bereken γ. β = 0,80  →  γ = 1√(1 − 0,64) = 10,60 = 1,67

3

De aardse waarnemer beweegt niet mee, dus voor hem duurt het lánger. t = 1,67 · 1,0 = 1,7 s

4

Controle: het antwoord moet gróter zijn dan de eigen tijd. Krijg je iets kleiners, dan heb je gedeeld in plaats van vermenigvuldigd.

Voorbeeld 2: lengtekrimp

Een raket is 100 m lang volgens de bouwer. Hoe lang is hij volgens een waarnemer waarlangs hij met 0,80c scheert?

1

De bouwer staat stil ten opzichte van de raket, dus die meet de eigen lengte. L0 = 100 m

2

γ is weer 1,67. De waarnemer op de grond ziet de raket ingekort. L = 1001,67 = 60 m

3

Alleen in de bewegingsrichting. De raket wordt niet dunner, alleen korter.

Voorbeeld 3: het muon uit de atmosfeer

Muonen ontstaan hoog in de atmosfeer en hebben een eigen halveringstijd van 1,56 μs. Toch bereiken ze het aardoppervlak, terwijl ze in die tijd niet ver genoeg zouden komen. Verklaar dat, en reken het door voor v = 0,98c.

1

De 1,56 μs is de eigen halveringstijd: gemeten door een klok die met het muon meereist.

2

Bereken γ bij 0,98c. γ = 1√(1 − 0,9604) = 10,199 = 5,03

3

Vanaf de aarde gezien leeft het muon langer. t = 5,03 · 1,56 = 7,8 μs

4

Vijf keer zo lang betekent ook vijf keer zo ver per halveringstijd. 0,98 · 3,00·108 · 7,8·10−6 ≈ 2,3 km, in plaats van 0,46 km Over ongeveer 10 km atmosfeer zijn dat ruim 4 halveringstijden in plaats van bijna 22. Dan komt ongeveer 5% van de muonen beneden aan, in plaats van minder dan één op de miljoen. Vanuit het muon zelf gezien klopt het ook, maar dan anders: vóór het muon is de afstand tot de aarde juist gekrompen met dezelfde factor. Beide beschrijvingen geven hetzelfde antwoord.

Dit is het standaardvoorbeeld, en tegelijk het bewijs: zonder relativiteit zouden we deze muonen op zeeniveau niet moeten meten. We meten ze wél.

5. Relativistische energie

E = γ · m0 · c²

Bij snelheid nul is γ = 1 en houd je de rustenergie m0c² over. Alles daarboven is bewegingsenergie.

Hoe dichter v bij c komt, hoe groter γ en dus hoe meer energie nodig is. Bij v = c zou γ oneindig worden: daarom kan een deeltje met massa de lichtsnelheid nooit bereiken.

De fouten die punten kosten

De eigen tijd verwisselen met de gemeten tijd.

Vraag altijd eerst: welke klok beweegt méé met wat er gemeten wordt? Die geeft t0. Verwissel je ze, dan deel je waar je moest vermenigvuldigen en zit je er met een factor γ² naast.

Denken dat het een illusie is.

De lichtsnelheid invullen als 3,0 · 108.

Staat er 0,80c, vul dan 0,80 in en laat de c staan. In 1 − v²c² vallen de c’s tegen elkaar weg, dus je houdt 1 − 0,80² over. Ga je met 2,4 · 108 en 3,0 · 108 aan de slag, dan klopt het antwoord wel maar maak je het jezelf onnodig zwaar — en bij een mondeling raak je de draad kwijt. Beide docenten in de filmpjes hierboven waarschuwen hiervoor.

Het is geen meetfout en geen gezichtsbedrog. De klokken lópen werkelijk verschillend; de muonen bereiken werkelijk de grond. Beide waarnemers hebben gelijk binnen hun eigen stelsel.

Kun je dit hardop uitleggen?

Dit komt op het mondelinge college-examen. Oefen hárdop, en begin je antwoord steeds met wie er meet en in welk stelsel.

Wat bedoelen we met een referentiestelsel, en waarom is dat hier zo belangrijk?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Een referentiestelsel is het standpunt van waaruit je meet: waar je staat en hoe je beweegt. Bij relativiteit is dat cruciaal, omdat tijd en lengte geen absolute grootheden zijn maar afhangen van wie ze meet. Het eerste postulaat zegt dat geen enkel stelsel bevoorrecht is: er is geen plek die "echt stilstaat". Daarom is de vraag nooit hoe lang iets duurt, maar hoe lang het duurt voor wie.
Leg uit waarom een bewegende klok langzamer loopt.
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Omdat de lichtsnelheid voor iedere waarnemer even groot moet zijn. Stel je een lichtklok voor: licht dat op en neer kaatst tussen twee spiegels. Beweegt die klok langs me heen, dan legt het licht voor mij een schuine, dus langere weg af. Maar de snelheid van dat licht is voor mij hetzelfde. Langere weg bij gelijke snelheid betekent meer tijd per tik. Dus die klok tikt voor mij langzamer dan voor iemand die ermee meebeweegt.
Wat is eigen tijd, en hoe herken je hem in een opgave?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Eigen tijd is de tijd gemeten door een klok die meebeweegt met de gebeurtenis, dus die op dezelfde plek blijft in het meebewegende stelsel. In een opgave herken ik hem doordat de tijd hóort bij het bewegende object zelf: de levensduur van een muon, het horloge van de astronaut, de klok aan boord. Die waarde is altijd de kleinste; elke andere waarnemer meet een langere tijd.
Waarom bereiken muonen de aarde terwijl hun halveringstijd dat eigenlijk niet toelaat?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Vanaf de aarde gezien leven de muonen langer dan hun eigen halveringstijd, omdat hun klok voor ons langzamer loopt. Bij 0,98c is de lorentzfactor ongeveer 5, dus wij meten een halveringstijd van bijna 8 microseconden in plaats van 1,56. In die tijd halen ze de grond wel. Vanuit het muon zelf klopt het ook, maar dan met lengtekrimp: voor het muon is de afstand tot de aarde juist vijf keer korter geworden. Twee beschrijvingen, hetzelfde resultaat.
Waarom kan een deeltje met massa de lichtsnelheid niet bereiken?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Omdat de energie volgens E = γm0c² met de lorentzfactor meegroeit. Als v naar c gaat, gaat γ naar oneindig, en dus ook de benodigde energie. Je zou oneindig veel energie nodig hebben om precies c te halen, en die is er niet. Deeltjes zonder massa, zoals fotonen, bewegen juist altijd met c.

Zelf proberen

Zes opgaven. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.

1. Bereken de lorentzfactor bij v = 0,60c.
Uitwerking
1

Schrijf eerst β op. Dat is de snelheid als fractie van c, dus de c valt weg.β = 0,60

2

Kwadrateer en haal van 1 af.1 − 0,60² = 1 − 0,36 = 0,64

3

Wortel trekken. Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen.√0,64 = 0,80

4

En dan 1 gedeeld door dat getal.γ = 10,80 = 1,25

Antwoord: γ = 1,25

Waarom komt er altijd iets boven de 1 uit?

Omdat je 1 deelt door een getal dat kleiner is dan 1. En dat getal is altijd kleiner dan 1, want je haalt er iets positiefs van af. Hoe dichter v bij c komt, hoe kleiner de noemer en hoe groter γ.

Komt er iets kleiner dan 1 uit, dan heb je ergens een fout gemaakt. Dat is je eigen controle.

γ = 1,25 betekent concreet: wat aan boord 1 seconde duurt, duurt voor ons 1,25 seconde.

Bekijk de tekening
eigen stelselaardse waarnemert₀tvbewegend lichtpad langer → tijdrek

Schematische lichtklok: een lichtsignaal legt voor een waarnemer buiten het bewegende stelsel een langere weg af.

2. Een deeltje leeft volgens zijn eigen klok 2,0 μs en beweegt met 0,60c. Hoe lang leeft het volgens ons?
Uitwerking
1

Vraag eerst: welke klok beweegt méé met het deeltje? Die van het deeltje zelf. Dus dat is de eigen tijd.t0 = 2,0 μs

2

γ bij 0,60c ken je al uit opgave 1.γ = 1,25

3

Wij bewegen niet mee, dus voor ons duurt het lánger: vermenigvuldigen.t = 1,25 · 2,0 = 2,5 μs

Antwoord: 2,5 μs

Waarom vermenigvuldigen en niet delen?

De eigen tijd is altijd de kortste. Een klok die meereist tikt het minst aantal keren tussen twee gebeurtenissen; iedereen die eraan voorbij ziet komen, meet méér tijd. Dus moet er een getal groter dan 1 bij, en dat is γ.

Krijg je iets kleiner dan 2,0 μs, dan heb je gedeeld waar je moest vermenigvuldigen.

Het deeltje zelf merkt hier niets van. Zijn eigen klok loopt gewoon. Dit is precies waarom muonen uit de atmosfeer de grond halen: vanaf de aarde gezien leven ze langer dan hun eigen halveringstijd toelaat.

3. Een staaf is 12 m lang in rust. Hoe lang is hij bij 0,80c, gemeten door een stilstaande waarnemer?
Uitwerking
1

Wie meet de eigen lengte? Wie stilstaat ten opzichte van de staaf. “In rust” is de aanwijzing.L0 = 12 m

2

γ bij 0,80c.γ = 1√(1 − 0,64) = 10,60 = 1,67

3

De lengte krímpt voor wie stilstaat, dus delen.L = 121,67 = 7,2 m

Antwoord: 7,2 m

Waarom hier delen, terwijl je bij tijd vermenigvuldigt?

Omdat de eigen waarde bij lengte juist de gróotste is, en bij tijd de kleinste. Een bewegend voorwerp is nooit lánger dan in rust, en een bewegende klok tikt nooit sneller dan zijn eigen klok.

Dus: tijd rekt uit, lengte krimpt in — allebei ten opzichte van de eigen waarde. Als je dat ene zinnetje onthoudt, hoef je nooit te raden of je moet delen of vermenigvuldigen.

En alleen in de bewegingsrichting. De staaf wordt korter, niet dunner.

4. Een klok aan boord van een raket loopt volgens de aarde 3,0 keer zo langzaam. Hoe snel gaat de raket?
Uitwerking
1

Hier is γ gegeven en de snelheid gevraagd. Je werkt de formule dus terug.γ = 3,0

2

Draai de breuk om: de wortel is 1 gedeeld door γ.√(1 − β²) = 13,0 = 0,333

3

Kwadrateer beide kanten om van de wortel af te komen.1 − β² = 0,333² = 0,111

4

Breng β² naar de andere kant en trek de wortel.β² = 0,889  →  β = 0,943

Antwoord: v = 0,94c

Waarom hoort bij γ = 3 al 94% van de lichtsnelheid?

Omdat γ pas vlak bij c hard oploopt. Bij 0,60c zit je op 1,25, bij 0,80c op 1,67, maar bij 0,94c ineens op 3. De laatste procenten kosten dus bijna alles.

Daarom zie je in opgaven zelden ronde snelheden als 0,5c: de effecten worden pas interessant boven de 80%.

Controle achteraf: vul 0,943 terug in de formule en kijk of je weer op 3,0 uitkomt. Dat kost tien seconden en vangt een rekenfout.

5. Een elektron heeft een rustenergie van 0,511 MeV en beweegt met 0,80c. Bereken zijn totale energie.
Uitwerking
1

De rustenergie is al in MeV gegeven. Je hoeft de massa in kilogram dus niet op te zoeken.m0c² = 0,511 MeV

2

γ bij 0,80c is 1,67, net als in opgave 3.γ = 1,67

3

De totale energie is γ keer de rustenergie.E = 1,67 · 0,511 = 0,85 MeV

4

De bewegingsenergie is wat er bovenop de rustenergie zit.Ek = 0,85 − 0,511 = 0,34 MeV

Antwoord: E = 0,85 MeV, waarvan 0,34 MeV bewegingsenergie

Waarom tel je de rustenergie mee?

Omdat massa zelf een vorm van energie is. Een elektron dat stilstaat heeft al 0,511 MeV in zich; dat is niet nul te maken. E = γm0c² geeft het totaal, en wat erboven zit is beweging.

Zet je v op nul, dan is γ = 1 en houd je precies de rustenergie over. Dat is de controle of de formule klopt.

Bij lage snelheden komt die bewegingsenergie neer op het vertrouwde ½mv². Vlak bij c niet meer: dan loopt hij naar oneindig, en dáárom kan een deeltje met massa de lichtsnelheid niet halen.

6. Twee waarnemers meten dezelfde gebeurtenis en krijgen een verschillende tijdsduur. Wie heeft gelijk? Licht toe.
Uitwerking
1

Dit is geen rekenvraag. Begin met het antwoord, niet met een uitleg.Allebei.

2

Zeg waarom er geen scheidsrechter is: er bestaat geen stelsel dat écht stilstaat. Geen van beide metingen is dus “de echte”.

3

Zeg wat ze wél delen: de lichtsnelheid, en de eigen tijd van de gebeurtenis. Daarmee kan elk van beiden de meting van de ander exact uitrekenen.

4

Sluit af met wat het niet is: geen meetfout en geen gezichtsbedrog, maar een eigenschap van ruimte en tijd zelf.

Antwoord: allebei, want elke waarnemer meet correct binnen zijn eigen stelsel.

Waarom is dit de kernvraag van het hele onderwerp?

Omdat hier de verleiding het grootst is om te zeggen dat één van de twee zich vergist. Dat is precies wat de theorie ontkent. Het eerste postulaat zegt dat de natuurwetten in elk eenparig bewegend stelsel hetzelfde zijn; dan kan geen enkel stelsel bevoorrecht zijn.

Bij een mondeling wordt hier doorgevraagd. Een antwoord dat alleen “allebei” zegt is te kort; je moet erbij kunnen vertellen waarom er geen bevoorrecht stelsel bestaat.

Mondeling oefenen: de casus van het begin

Een muon dat de aarde haalt

Een muon ontstaat hoog boven de aarde, beweegt met 0,80c en heeft in zijn eigen stelsel een karakteristieke tijd van 2,0 µs.

Jouw opdracht: Leg uit wat de eigen tijd is. Bereken de tijd volgens de aarde en leg uit waarom het muon volgens de aarde verder kan reizen dan zonder tijdrek.

Eigen oefencasus, niet letterlijk uit een bestaand examen. Probeer eerst zonder hulp.

Bekijk het mondelinge modelantwoord
1

Eigen tijdHet muon meet 2,0 µs op de klok die met het muon meebeweegt.

2

Lorentzfactorγ = 1√(1 − 0,80²) = 10,60 = 1,667.

3

Aardse tijdt = γ·t₀ = 1,667·2,0 ≈ 3,3 µs.

4

BetekenisVanaf de aarde gezien heeft het muon langer de tijd om afstand af te leggen. Dit is een tijdsduur, geen garantie dat ieder muon overleeft.

Mondelinge feedback: laat de kandidaat ook uitleggen waarom vanuit het muon de afstand door lengtekrimp kleiner is.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Gebaseerd op het examenprogramma Natuurkunde vwo 2027, subdomein F2 (Relativiteitstheorie). CvTE-syllabus 2027; E3 en F2 zijn aanvullend voor het college-examen.

Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen

Meer oefenen

Gemengd oefenen; november (25 vragen)

Deze stof zit in een apart keuzekatern, niet in het gewone boek. Oefen vooral het benoemen van de eigen tijd en de eigen lengte — als dat goed gaat, is de rest invullen.

Examenopgaven per onderwerp

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.

0

Klaar met dit onderwerp?

Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.

Terug naar het menu