Quantumwereld en relativiteit; onderdeel F2; november; ongeveer 55 minuten
Voor het mondelinge college-examen. Dit onderwerp hoort bij je examenstof. Je moet het kunnen uitleggen en vragen erover beantwoorden. Het staat niet in een gewone methode; er is een apart katern voor.
Wat je hier leert
Waarom bewegende klokken langzamer lopen en bewegende voorwerpen korter zijn, en hoe je dat uitrekent. De sleutel is steeds dezelfde vraag: wie meet, en beweegt die mee of niet?
Wat je hiervoor al moet kunnen
Eigen oefencasus; mondeling college-examen; geen officiële examenvraag
Dit is een oefening in examengerichte vorm. Lees hem nu alleen; dezelfde casus komt onderaan terug met een uitwerking.
Een muon dat de aarde haalt
Wat je krijgt
Een muon ontstaat hoog boven de aarde, beweegt met 0,80c en heeft in zijn eigen stelsel een karakteristieke tijd van 2,0 µs.
Wat er gevraagd wordt
Leg uit wat de eigen tijd is. Bereken de tijd volgens de aarde en leg uit waarom het muon volgens de aarde verder kan reizen dan zonder tijdrek.
Waar het straks om gaat
Video bij deze paragraaf
Meneer Boon NatuurkundeOpenen op YouTube
Wat er in dit filmpje wordt uitgelegd
Wat relativiteit is. De speciale gaat over constante snelheden, de algemene over versnellen en zwaartekracht. Zonder deze theorie wijst gps je binnen enkele minuten de verkeerde plek aan.
3:00Het referentiestelsel. Gooi je een bal uit een rijdende auto, dan meet iemand langs de weg 10 km/h, maar telt de auto zijn eigen 40 km/h erbij op: 50 km/h. En laat je op een rijdende truck een bal vallen, dan valt hij voor jou recht naar beneden en beschrijft hij voor iemand ernaast een parabool. Er is geen stelsel dat écht stilstaat.
Maxwell: licht is een elektromagnetische golf met een vaste snelheid. Maar een golf wáárin? Water golft in water, geluid in lucht. Men verzon een stof die overal zou zitten: de ether.
8:20Het dopplereffect, uitgelegd met een ambulance: komt hij naar je toe, dan klinkt de toon hoger; rijdt hij weg, dan lager. Zo zou je ook de beweging door de ether moeten kunnen horen.
9:30Michelson en Morley meten de lichtsnelheid als de aarde naar de zon toe draait, en nog eens als ze ervan weg draait. Verwacht werd een verschil. Gemeten werd geen enkel verschil.
10:40Pas hier komen de twee postulaten. Ze zijn dus geen aanname vooraf, maar de enige verklaring die overbleef.
De postulaten hieronder zijn het slot van dit filmpje. Alles ervoor is het verhaal waarom ze nodig waren.
Het tweede is de vreemde. Rijd je met 0,5c achter een lichtstraal aan, dan meet je hem nog steeds met c — niet met 0,5c. Alles wat volgt is een gevolg daarvan: als de snelheid van licht voor iedereen gelijk moet zijn, dan móeten tijd en lengte wel verschillen per waarnemer.
Dit is het lastigste van het onderwerp, en tegelijk de sleutel tot elke opgave.
Eigen tijd (t0) is de tijd gemeten door een klok die meebeweegt met de gebeurtenis. Denk aan een muon dat zijn eigen levensduur meet, of een astronaut met een horloge om.
Eigen lengte (L0) is de lengte gemeten door iemand die stilstaat ten opzichte van het voorwerp. De lengte van een raket, gemeten door de bouwer in de fabriek.
Vraag jezelf bij elke opgave eerst af: wie meet er, en beweegt die mee met wat er gemeten wordt? Dat bepaalt of je moet vermenigvuldigen of delen.
Video bij deze paragraaf
Natuurkunde van HeldenOpenen op YouTube
Wat er in dit filmpje wordt uitgelegd
Een balletje stuitert op de grond en komt terug: twee seconden. Doe nu hetzelfde in een rijdende trein. Van buitenaf gezien legt dat balletje een schuine, lángere weg af.
1:50Doe het nu met licht in plaats van een balletje. De lichtsnelheid is voor allebei even groot, dus hoort bij die langere weg wel een langere tijd: binnen twee seconden, buiten drie. Dat verschil is tijdrek, hier een factor 1,5.
De gammafactor, met een rekentruc: vul vc in als fractie. Heb je 90% van de lichtsnelheid, vul dan 0,9² in en niet die grote getallen.
4:50Zijn tabel: 0,1c geeft vrijwel 1 · 0,6c geeft 1,25 · 0,87c geeft 2,0 · 0,99c geeft 7,1. Diezelfde snelheden staan hieronder in de tabel. In de deeltjesversneller bij Genève halen ze ongeveer 7000.
6:00Lengtekrimp werkt andersom: daar deel je de eigen lengte door gamma.
6:30Het voetbalveld. Een veld van 100 m, en een vliegtuig dat er met 0,87c overheen vliegt — gamma is dan 2, wat lekker rekent. De piloot meet het veld als 50 m. Omgekeerd ziet iemand op het veld dat 50 m lange vliegtuig als 25 m. En de wedstrijd van 90 minuten duurt voor de piloot 180 minuten.
Dit filmpje behandelt ook de lengtekrimp van paragraaf 4. Je kunt het dus in één keer kijken.
Eerst dit: wat is β?
In plaats van de snelheid in meters per seconde werk je hier met de snelheid gedééld door de lichtsnelheid. Dat getal heet bèta, met het symbool β. Gaat iets met 0,60c, dan is β = 0,60.
Er zit geen eenheid aan: meter per seconde staat boven én onder de streep, dus die valt weg. Je houdt een kaal getal over, en dat is precies wat je nodig hebt, want in de formule hieronder moet het gekwadrateerd worden. β ligt altijd tussen 0 en 1.
In het filmpje hierboven komt het symbool β niet voor: Van Helden schrijft overal vc voluit. Het is hetzelfde getal, alleen korter opgeschreven. In de opgaven op deze pagina staat β, dus het is handig om allebei te herkennen.
β = vc γ = 1√(1 − β²)
γ is altijd groter dan of gelijk aan 1. Bij lage snelheden is hij vrijwel precies 1, en merk je van relativiteit niets.
Hoe dichter bij c, hoe sneller γ oploopt. Daarom zie je de effecten pas bij snelheden van tientallen procenten van de lichtsnelheid.
De rekentruc uit het filmpje: vul die fractie in, niet de snelheid in m/s. Bij 90% van de lichtsnelheid reken je dus met 0,90² = 0,81, en niet met (2,7·108)². De c valt in de breuk vc weg; daar is die vorm voor bedoeld. Dat getal is β.
Video bij deze paragraaf
Meneer Boon NatuurkundeOpenen op YouTube
Wat er in dit filmpje wordt uitgelegd
Gelijktijdigheid. Een glazen trein met een lamp precies in het midden. Wie meerijdt, ziet beide lichtstralen tegelijk de uiteinden bereiken. Wie buiten staat niet: de achterkant komt de straal tegemoet, de voorkant beweegt ervoor weg. Of twee dingen tegelijk gebeuren, hangt dus af van wie er kijkt.
6:30De lichtklok. In een glazen raket kaatst licht tussen twee platen. Wie meereist meet t = 2dc. Wie buiten staat ziet het licht een schuine, langere weg afleggen, dus duurt het voor hem langer. Daar komt tijdrek vandaan — niet uit een formule, maar uit die ene tekening.
Het is geen gezichtsbedrog maar meetbaar, en precies wat er bij gps-satellieten gebeurt.
11:00Waarom je er op de fiets niets van merkt: bij 120 km/h is gamma praktisch 1.
13:00Wanneer meet je de eigen tijd? Als beide gebeurtenissen op dezelfde plek in jouw stelsel plaatsvinden. Gebeuren ze op twee plekken, dan meet je de opgerekte tijd.
15:00Een voorbeeldopgave in het Engels, waarin proper time de eigen tijd is. Uitkomst: v = 0,997c. Met de waarschuwing die hieronder bij de valkuilen staat.
Let op: dit filmpje gaat alléén over tijdrek. De lengtekrimp van deze paragraaf behandelt hij in zijn volgende video, die hier niet staat — die vind je wel in het filmpje bij paragraaf 3.
Eerst: wat “tegelijk” betekent
Dit is het eerste wat in het filmpje hierboven langskomt, en het is de reden dat alles daarna volgt. Een glazen treinwagon rijdt voorbij. Precies in het midden hangt een lamp. Die gaat één keer aan.
Voor wie meerijdt is de afstand naar de achterwand en naar de voorwand even groot, en het licht gaat beide kanten op even snel. De twee wanden lichten dus op hetzelfde moment op.
Voor wie buiten staat schuift de wagon ondertussen op. De achterwand komt de lichtstraal tegemóet, de voorwand beweegt ervoor weg. Het licht is dus eerder achter dan voor. En hij kan niet zeggen dat het licht naar achteren sneller ging, want de lichtsnelheid is voor hem ook c.
Allebei hebben ze gelijk. Of twee gebeurtenissen tegelijk zijn, hangt dus af van wie er kijkt. Daarmee is er geen enkele klok meer die voor iedereen “de tijd” aangeeft — en dat is precies wat de twee formules hieronder in getallen uitdrukken.
En dan: waar de formule vandaan komt
In het filmpje komt de tijdrek niet uit een formule maar uit één tekening: de lichtklok. In een glazen raket kaatst een lichtstraal op en neer tussen twee spiegels op afstand d. Één heen-en-weer is één tik.
Voor wie meereist gaat het licht recht op en neer. De weg is 2d, en de tijd volgt uit de lichtsnelheid.t0 = 2dc
Voor wie buiten staat schuift de raket ondertussen op. Het licht gaat dan niet recht omhoog maar schuin, en legt dus een lángere weg af. Twee schuine zijden van een driehoek in plaats van twee rechte.
Hier grijpt het tweede postulaat in. Hij mag niet zeggen dat dat licht sneller ging om de langere weg goed te maken: de lichtsnelheid is ook voor hem c. Langere weg bij dezelfde snelheid betekent méér tijd.
Reken je die schuine weg uit met Pythagoras, dan komt er precies de lorentzfactor uit.t = γ · t0
De formule hieronder is dus geen regel die je moet aannemen, maar de uitkomst van die tekening. Kun je de tekening navertellen, dan kun je de formule afleiden — en dat is precies wat bij een mondeling wordt gevraagd.
t = γ · t0 L = L0γ
Tijd wordt gróter voor de waarnemer die niet meebeweegt: die ziet de bewegende klok langzamer lopen. Vermenigvuldigen dus.
Lengte wordt kléiner voor diezelfde waarnemer: het bewegende voorwerp is in de bewegingsrichting ingekort. Delen dus.
Onthoud het aan het teken: tijd rekt uit, lengte krimpt in. En allebei ten opzichte van de eigen waarde, die altijd de "gewone" waarde is.
Een ruimteschip vliegt met 0,80c. Aan boord duurt een experiment 1,0 s. Hoe lang duurt het volgens een waarnemer op aarde?
Wie meet de eigen tijd? De klok aan boord beweegt mee met het experiment. t0 = 1,0 s
Bereken γ. β = 0,80 → γ = 1√(1 − 0,64) = 10,60 = 1,67
De aardse waarnemer beweegt niet mee, dus voor hem duurt het lánger. t = 1,67 · 1,0 = 1,7 s
Controle: het antwoord moet gróter zijn dan de eigen tijd. Krijg je iets kleiners, dan heb je gedeeld in plaats van vermenigvuldigd.
Een raket is 100 m lang volgens de bouwer. Hoe lang is hij volgens een waarnemer waarlangs hij met 0,80c scheert?
De bouwer staat stil ten opzichte van de raket, dus die meet de eigen lengte. L0 = 100 m
γ is weer 1,67. De waarnemer op de grond ziet de raket ingekort. L = 1001,67 = 60 m
Alleen in de bewegingsrichting. De raket wordt niet dunner, alleen korter.
Muonen ontstaan hoog in de atmosfeer en hebben een eigen halveringstijd van 1,56 μs. Toch bereiken ze het aardoppervlak, terwijl ze in die tijd niet ver genoeg zouden komen. Verklaar dat, en reken het door voor v = 0,98c.
De 1,56 μs is de eigen halveringstijd: gemeten door een klok die met het muon meereist.
Bereken γ bij 0,98c. γ = 1√(1 − 0,9604) = 10,199 = 5,03
Vanaf de aarde gezien leeft het muon langer. t = 5,03 · 1,56 = 7,8 μs
Vijf keer zo lang betekent ook vijf keer zo ver per halveringstijd. 0,98 · 3,00·108 · 7,8·10−6 ≈ 2,3 km, in plaats van 0,46 km Over ongeveer 10 km atmosfeer zijn dat ruim 4 halveringstijden in plaats van bijna 22. Dan komt ongeveer 5% van de muonen beneden aan, in plaats van minder dan één op de miljoen. Vanuit het muon zelf gezien klopt het ook, maar dan anders: vóór het muon is de afstand tot de aarde juist gekrompen met dezelfde factor. Beide beschrijvingen geven hetzelfde antwoord.
Dit is het standaardvoorbeeld, en tegelijk het bewijs: zonder relativiteit zouden we deze muonen op zeeniveau niet moeten meten. We meten ze wél.
E = γ · m0 · c²
Bij snelheid nul is γ = 1 en houd je de rustenergie m0c² over. Alles daarboven is bewegingsenergie.
Hoe dichter v bij c komt, hoe groter γ en dus hoe meer energie nodig is. Bij v = c zou γ oneindig worden: daarom kan een deeltje met massa de lichtsnelheid nooit bereiken.
De eigen tijd verwisselen met de gemeten tijd.
Vraag altijd eerst: welke klok beweegt méé met wat er gemeten wordt? Die geeft t0. Verwissel je ze, dan deel je waar je moest vermenigvuldigen en zit je er met een factor γ² naast.
Denken dat het een illusie is.
De lichtsnelheid invullen als 3,0 · 108.
Staat er 0,80c, vul dan 0,80 in en laat de c staan. In 1 − v²c² vallen de c’s tegen elkaar weg, dus je houdt 1 − 0,80² over. Ga je met 2,4 · 108 en 3,0 · 108 aan de slag, dan klopt het antwoord wel maar maak je het jezelf onnodig zwaar — en bij een mondeling raak je de draad kwijt. Beide docenten in de filmpjes hierboven waarschuwen hiervoor.
Het is geen meetfout en geen gezichtsbedrog. De klokken lópen werkelijk verschillend; de muonen bereiken werkelijk de grond. Beide waarnemers hebben gelijk binnen hun eigen stelsel.
Dit komt op het mondelinge college-examen. Oefen hárdop, en begin je antwoord steeds met wie er meet en in welk stelsel.
Zes opgaven. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Schrijf eerst β op. Dat is de snelheid als fractie van c, dus de c valt weg.β = 0,60
Kwadrateer en haal van 1 af.1 − 0,60² = 1 − 0,36 = 0,64
Wortel trekken. Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen.√0,64 = 0,80
En dan 1 gedeeld door dat getal.γ = 10,80 = 1,25
Antwoord: γ = 1,25
Waarom komt er altijd iets boven de 1 uit?
Omdat je 1 deelt door een getal dat kleiner is dan 1. En dat getal is altijd kleiner dan 1, want je haalt er iets positiefs van af. Hoe dichter v bij c komt, hoe kleiner de noemer en hoe groter γ.
Komt er iets kleiner dan 1 uit, dan heb je ergens een fout gemaakt. Dat is je eigen controle.
γ = 1,25 betekent concreet: wat aan boord 1 seconde duurt, duurt voor ons 1,25 seconde.
Schematische lichtklok: een lichtsignaal legt voor een waarnemer buiten het bewegende stelsel een langere weg af.
Vraag eerst: welke klok beweegt méé met het deeltje? Die van het deeltje zelf. Dus dat is de eigen tijd.t0 = 2,0 μs
γ bij 0,60c ken je al uit opgave 1.γ = 1,25
Wij bewegen niet mee, dus voor ons duurt het lánger: vermenigvuldigen.t = 1,25 · 2,0 = 2,5 μs
Antwoord: 2,5 μs
Waarom vermenigvuldigen en niet delen?
De eigen tijd is altijd de kortste. Een klok die meereist tikt het minst aantal keren tussen twee gebeurtenissen; iedereen die eraan voorbij ziet komen, meet méér tijd. Dus moet er een getal groter dan 1 bij, en dat is γ.
Krijg je iets kleiner dan 2,0 μs, dan heb je gedeeld waar je moest vermenigvuldigen.
Het deeltje zelf merkt hier niets van. Zijn eigen klok loopt gewoon. Dit is precies waarom muonen uit de atmosfeer de grond halen: vanaf de aarde gezien leven ze langer dan hun eigen halveringstijd toelaat.
Wie meet de eigen lengte? Wie stilstaat ten opzichte van de staaf. “In rust” is de aanwijzing.L0 = 12 m
γ bij 0,80c.γ = 1√(1 − 0,64) = 10,60 = 1,67
De lengte krímpt voor wie stilstaat, dus delen.L = 121,67 = 7,2 m
Antwoord: 7,2 m
Waarom hier delen, terwijl je bij tijd vermenigvuldigt?
Omdat de eigen waarde bij lengte juist de gróotste is, en bij tijd de kleinste. Een bewegend voorwerp is nooit lánger dan in rust, en een bewegende klok tikt nooit sneller dan zijn eigen klok.
Dus: tijd rekt uit, lengte krimpt in — allebei ten opzichte van de eigen waarde. Als je dat ene zinnetje onthoudt, hoef je nooit te raden of je moet delen of vermenigvuldigen.
En alleen in de bewegingsrichting. De staaf wordt korter, niet dunner.
Hier is γ gegeven en de snelheid gevraagd. Je werkt de formule dus terug.γ = 3,0
Draai de breuk om: de wortel is 1 gedeeld door γ.√(1 − β²) = 13,0 = 0,333
Kwadrateer beide kanten om van de wortel af te komen.1 − β² = 0,333² = 0,111
Breng β² naar de andere kant en trek de wortel.β² = 0,889 → β = 0,943
Antwoord: v = 0,94c
Waarom hoort bij γ = 3 al 94% van de lichtsnelheid?
Omdat γ pas vlak bij c hard oploopt. Bij 0,60c zit je op 1,25, bij 0,80c op 1,67, maar bij 0,94c ineens op 3. De laatste procenten kosten dus bijna alles.
Daarom zie je in opgaven zelden ronde snelheden als 0,5c: de effecten worden pas interessant boven de 80%.
Controle achteraf: vul 0,943 terug in de formule en kijk of je weer op 3,0 uitkomt. Dat kost tien seconden en vangt een rekenfout.
De rustenergie is al in MeV gegeven. Je hoeft de massa in kilogram dus niet op te zoeken.m0c² = 0,511 MeV
γ bij 0,80c is 1,67, net als in opgave 3.γ = 1,67
De totale energie is γ keer de rustenergie.E = 1,67 · 0,511 = 0,85 MeV
De bewegingsenergie is wat er bovenop de rustenergie zit.Ek = 0,85 − 0,511 = 0,34 MeV
Antwoord: E = 0,85 MeV, waarvan 0,34 MeV bewegingsenergie
Waarom tel je de rustenergie mee?
Omdat massa zelf een vorm van energie is. Een elektron dat stilstaat heeft al 0,511 MeV in zich; dat is niet nul te maken. E = γm0c² geeft het totaal, en wat erboven zit is beweging.
Zet je v op nul, dan is γ = 1 en houd je precies de rustenergie over. Dat is de controle of de formule klopt.
Bij lage snelheden komt die bewegingsenergie neer op het vertrouwde ½mv². Vlak bij c niet meer: dan loopt hij naar oneindig, en dáárom kan een deeltje met massa de lichtsnelheid niet halen.
Dit is geen rekenvraag. Begin met het antwoord, niet met een uitleg.Allebei.
Zeg waarom er geen scheidsrechter is: er bestaat geen stelsel dat écht stilstaat. Geen van beide metingen is dus “de echte”.
Zeg wat ze wél delen: de lichtsnelheid, en de eigen tijd van de gebeurtenis. Daarmee kan elk van beiden de meting van de ander exact uitrekenen.
Sluit af met wat het niet is: geen meetfout en geen gezichtsbedrog, maar een eigenschap van ruimte en tijd zelf.
Antwoord: allebei, want elke waarnemer meet correct binnen zijn eigen stelsel.
Waarom is dit de kernvraag van het hele onderwerp?
Omdat hier de verleiding het grootst is om te zeggen dat één van de twee zich vergist. Dat is precies wat de theorie ontkent. Het eerste postulaat zegt dat de natuurwetten in elk eenparig bewegend stelsel hetzelfde zijn; dan kan geen enkel stelsel bevoorrecht zijn.
Bij een mondeling wordt hier doorgevraagd. Een antwoord dat alleen “allebei” zegt is te kort; je moet erbij kunnen vertellen waarom er geen bevoorrecht stelsel bestaat.
Een muon dat de aarde haalt
Een muon ontstaat hoog boven de aarde, beweegt met 0,80c en heeft in zijn eigen stelsel een karakteristieke tijd van 2,0 µs.
Jouw opdracht: Leg uit wat de eigen tijd is. Bereken de tijd volgens de aarde en leg uit waarom het muon volgens de aarde verder kan reizen dan zonder tijdrek.
Eigen oefencasus, niet letterlijk uit een bestaand examen. Probeer eerst zonder hulp.
Eigen tijdHet muon meet 2,0 µs op de klok die met het muon meebeweegt.
Lorentzfactorγ = 1√(1 − 0,80²) = 10,60 = 1,667.
Aardse tijdt = γ·t₀ = 1,667·2,0 ≈ 3,3 µs.
BetekenisVanaf de aarde gezien heeft het muon langer de tijd om afstand af te leggen. Dit is een tijdsduur, geen garantie dat ieder muon overleeft.
Mondelinge feedback: laat de kandidaat ook uitleggen waarom vanuit het muon de afstand door lengtekrimp kleiner is.
Gebaseerd op het examenprogramma Natuurkunde vwo 2027, subdomein F2 (Relativiteitstheorie). CvTE-syllabus 2027; E3 en F2 zijn aanvullend voor het college-examen.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Gemengd oefenen; november (25 vragen)
Deze stof zit in een apart keuzekatern, niet in het gewone boek. Oefen vooral het benoemen van de eigen tijd en de eigen lengte — als dat goed gaat, is de rest invullen.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.