De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.
1. Bereken de lorentzfactor bij v = 0,60c.
Wat je weet
De snelheid staat al als fractie van c: v = 0,60c.
Wat je zoekt
γ, de lorentzfactor bij deze snelheid.
1Schrijf β op. Dat is de snelheid gedeeld door c, dus de c valt weg en er blijft een kaal getal over.β = 0,60cc = 0,60
2Kwadrateer en haal van 1 af.1 − 0,60² = 1 − 0,36 = 0,64
3Trek de wortel. Dit is de stap die het vaakst wordt overgeslagen.√0,64 = 0,80
4Deel 1 door dat getal.γ = 10,80 = 1,25
Antwoord: γ = 1,25
Waarom komt er altijd iets boven de 1 uit?
Omdat je 1 deelt door een getal dat kleiner is dan 1. En die noemer is altijd kleiner dan 1, want je haalt er iets positiefs van af. Hoe dichter v bij c komt, hoe kleiner de noemer en hoe groter γ.
Komt er iets kleiner dan 1 uit, dan heb je ergens een fout gemaakt. Dat is je eigen controle, zonder dat je het antwoord hoeft te weten.
γ = 1,25 betekent concreet: wat aan boord 1,00 seconde duurt, duurt voor ons 1,25 seconde.
Valkuil: Een γ-factor is minstens 1, nooit kleiner dan 1.
2. Een deeltje leeft volgens zijn eigen klok 2,0 μs en beweegt met 0,60c. Hoe lang leeft het volgens ons?
Wat je weet
De klok die mééreist meet 2,0 μs; de snelheid is 0,60c.
Wat je zoekt
De levensduur die wíj meten, vanaf de grond.
1Vraag eerst: welke klok beweegt mee met het deeltje? Die van het deeltje zelf. Dat is dus de eigen tijd.t0 = 2,0 μs
2γ bij 0,60c ken je al uit opgave 1.γ = 1,25
3Wij bewegen niet mee, dus voor ons duurt het lánger: vermenigvuldigen.t = γ·t0 = 1,25 · 2,0 = 2,5 μs
Antwoord: 2,5 μs
Waarom vermenigvuldigen en niet delen?
De eigen tijd is altijd de kortste. Een klok die meereist tikt tussen twee gebeurtenissen het minst vaak; iedereen die hem voorbij ziet komen meet méér tijd. Er moet dus een getal groter dan 1 bij, en dat is γ.
Krijg je iets kleiner dan 2,0 μs, dan heb je gedeeld waar je moest vermenigvuldigen.
Het deeltje zelf merkt hier niets van; zijn eigen klok loopt gewoon. Dit is precies waarom muonen uit de hoge atmosfeer de grond halen: vanaf de aarde gezien leven ze langer dan hun eigen karakteristieke tijd toelaat.
Valkuil: Tijdrek geeft een grótere gemeten tijdsduur, niet een kleinere.
3. Een staaf is 12 m lang in rust. Hoe lang is hij bij 0,80c, gemeten door een stilstaande waarnemer?
Wat je weet
De lengte in rust is 12 m; de staaf beweegt met 0,80c langs de waarnemer.
Wat je zoekt
De lengte die de stilstaande waarnemer meet.
1Wie meet de eigen lengte? Wie stilstaat ten opzichte van de staaf. “In rust” is de aanwijzing.L0 = 12 m
2γ bij 0,80c.γ = 1√(1 − 0,64) = 10,60 = 1,67
3De lengte krímpt voor wie stilstaat, dus delen.L = 121,67 = 7,2 m
Antwoord: 7,2 m
Waarom hier delen, terwijl je bij tijd vermenigvuldigt?
Omdat de eigen waarde bij lengte juist de gróotste is, en bij tijd de kleinste. Een bewegend voorwerp is nooit lánger dan in rust, en een bewegende klok tikt nooit sneller dan zijn eigen klok.
Dus: tijd rekt uit, lengte krimpt in — allebei ten opzichte van de eigen waarde. Onthoud je dat ene zinnetje, dan hoef je nooit te raden of je moet delen of vermenigvuldigen.
En het gebeurt alleen in de bewegingsrichting: de staaf wordt korter, niet dunner.
Valkuil: Bij lengtekrimp deel je de rustlengte door γ.
4. Een klok aan boord van een raket loopt volgens de aarde 3,0 keer zo langzaam. Hoe snel gaat de raket?
Wat je weet
“3,0 keer zo langzaam” betekent dat de aarde 3,0 keer zoveel tijd meet: γ = 3,0.
Wat je zoekt
De snelheid v, uitgedrukt in c.
1Hier is γ gegeven en de snelheid gevraagd. Je werkt de formule dus terug.γ = 3,0
2Draai de breuk om: de wortel is 1 gedeeld door γ.√(1 − β²) = 13,0 = 0,333
3Kwadrateer beide kanten om van de wortel af te komen.1 − β² = 0,333² = 0,111
4Breng β² naar de andere kant en trek de wortel.β² = 0,889 → β = 0,943
5β is de snelheid in eenheden van c, dus schrijf het antwoord zo op.v = 0,94c
Antwoord: v = 0,94c
Waarom hoort bij γ = 3 al 94% van de lichtsnelheid?
Omdat γ pas vlak bij c hard oploopt. Bij 0,60c zit je op 1,25, bij 0,80c op 1,67, maar bij 0,94c ineens op 3. De laatste procenten kosten dus bijna alles.
Daarom zie je in opgaven zelden ronde snelheden als 0,50c: de effecten worden pas interessant boven de 80%.
Controle achteraf: vul 0,943 terug in de formule en kijk of je weer op 3,0 uitkomt. Dat kost tien seconden en vangt een rekenfout.
Valkuil: Kies na het kwadrateren de positieve β; een snelheidsgrootte is niet negatief.
5. Een elektron heeft een rustenergie van 0,511 MeV en beweegt met 0,80c. Bereken zijn totale energie.
Wat je weet
De rustenergie m0c² = 0,511 MeV; de snelheid is 0,80c.
Wat je zoekt
De totale energie E, en daarmee ook de bewegingsenergie.
1De rustenergie staat al in MeV. Je hoeft de massa in kilogram dus niet op te zoeken.m0c² = 0,511 MeV
2γ bij 0,80c is 1,67, net als in opgave 3.γ = 1,67
3De totale energie is γ keer de rustenergie.E = γ·m0c² = 1,67 · 0,511 = 0,85 MeV
4De bewegingsenergie is wat er bóvenop de rustenergie zit.Ek = 0,85 − 0,511 = 0,34 MeV
Antwoord: E = 0,85 MeV, waarvan 0,34 MeV bewegingsenergie
Waarom tel je de rustenergie mee?
Omdat massa zelf een vorm van energie is. Een elektron dat stilstaat heeft al 0,511 MeV in zich, en dat krijg je niet op nul. E = γm0c² geeft het totaal; wat daarboven zit is beweging.
Zet v op nul, dan is γ = 1 en houd je precies de rustenergie over. Dat is de controle of je de formule goed gebruikt.
Bij lage snelheden komt die bewegingsenergie neer op het vertrouwde ½mv². Vlak bij c niet meer: dan loopt hij naar oneindig, en dáárom kan een deeltje met massa de lichtsnelheid niet halen.
Valkuil: Rustenergie is niet hetzelfde als totale energie; Ek is het verschil van die twee.
6. Twee waarnemers meten dezelfde gebeurtenis en krijgen een verschillende tijdsduur. Wie heeft gelijk? Licht toe.
Wat je weet
Twee waarnemers, één gebeurtenis, twee verschillende uitkomsten. Er staan geen getallen bij.
Wat je zoekt
Een redenering, geen berekening: wie meet er goed, en waarom.
1Dit is geen rekenvraag. Begin met het antwoord, niet met een aanloop.Allebei.
2Zeg waarom er geen scheidsrechter is: er bestaat geen stelsel dat écht stilstaat. Geen van beide metingen is dus “de echte”.
3Zeg wat ze wél delen: de lichtsnelheid, en de eigen tijd van de gebeurtenis. Daarmee kan elk van beiden de meting van de ander exact uitrekenen.
4Sluit af met wat het níet is: geen meetfout en geen gezichtsbedrog, maar een eigenschap van ruimte en tijd zelf.
Antwoord: allebei, want elke waarnemer meet correct binnen zijn eigen stelsel.
Waarom is dit de kernvraag van het hele onderwerp?
Omdat hier de verleiding het grootst is om te zeggen dat één van de twee zich vergist. Dat is precies wat de theorie ontkent. Het eerste postulaat zegt dat de natuurwetten in elk eenparig bewegend stelsel hetzelfde zijn; dan kan geen enkel stelsel bevoorrecht zijn.
Bij een mondeling wordt hier doorgevraagd. Een antwoord dat alleen “allebei” zegt is te kort; je moet erbij kunnen vertellen waarom er geen bevoorrecht stelsel bestaat.
Let op het verschil met echte onenigheid: ze zijn het eens over wát er gebeurde en in welke volgorde op één plek, alleen niet over hoe lang het duurde.
Valkuil: Er is geen enkel bevoorrecht inertiaalstelsel; “de echte tijd” bestaat niet.
De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.