Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen atoomspectra
Planning

Uitwerkingen atoomspectra

Alle twaalf opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.

Terug naar het hoofdstuk

Wat de letters betekenen

Ef
De energie van één foton.
h
De constante van Planck: 6,626 · 10−34 J·s. Een vast getal.
f
De frequentie van het licht, in hertz.
λ
De Griekse letter lambda: de golflengte, meestal in nanometer.
c
De lichtsnelheid: 2,998 · 108 m/s.
En
De energie van niveau n. Die is negatief, want het elektron zit vast aan de kern.
ΔE
Het verschil tussen twee niveaus. Dat is precies de energie van het foton.
eV
De elektronvolt, de energie-eenheid van de atoomwereld. 1 eV = 1,602 · 10−19 J.
nm
De nanometer: 10−9 m. Zichtbaar licht loopt ongeveer van 400 tot 700 nm.
Alle niveaus zijn negatief. Hoe dichter bij nul, hoe lósser het elektron zit. Het verschil tussen twee negatieve getallen is gewoon positief: trek het lage van het hoge af en let op het min-min.

Wat de formules zeggen

Ef = h · f

Van frequentie naar energie. Hogere frequentie betekent een energierijker foton. Recht evenredig.

c = f · λ

Frequentie en golflengte horen bij elkaar. Grotere golflengte betekent een lagere frequentie. Ze zijn omgekeerd evenredig.

Ef = h · cλ

Van golflengte naar energie. De twee vorige in elkaar geschoven. Dit is de formule die je het vaakst nodig hebt.

Hier staat λ onder de streep. Grotere golflengte betekent dus mindér energie. Dat is precies andersom dan bij de frequentie.

ΔE = Ehoog − Elaag

Het energieverschil is de fotonenergie. Valt het elektron naar beneden, dan komt dat verschil er als foton uit (emissie). Gaat het omhoog, dan moet er precies dat foton in (absorptie).

λ (in nm) = 1240E (in eV)

De vuistregel. Dit is E = hcλ met h en c al ingevuld en de eenheden al omgerekend: 1240 eV·nm ís h·c. Scheelt twee omrekenstappen.

Alleen met λ in nanometer en E in elektronvolt. Gebruik je hem op het examen, schrijf er dan bij dat 1240 eV·nm = h·c.

De opgaven

1. Wat gebeurt er met de fotonenergie als de frequentie verdubbelt?

Wat je weet
de frequentie wordt twee keer zo groot

Wat je nodig hebt
E = h f. h is een vast getal, dus E en f zijn recht evenredig.

1

In de formule staat f gewoon keer h.E = h f

2

Wordt f twee keer zo groot, dan wordt het hele product twee keer zo groot.Enieuw = h · 2f = 2 · (h f)

Antwoord: De fotonenergie verdubbelt.

Bekijk de tekening
frequentie fλfrequentie 2fλ

Twee keer zoveel trillingen in dezelfde ruimte. In E = h·f staat f gewoon keer h, dus de energie verdubbelt mee.

2. Wat gebeurt er met de fotonenergie als de golflengte twee keer zo groot wordt?

Wat je weet
de golflengte wordt twee keer zo groot

Wat je nodig hebt
E = hcλ. Nu staat de veranderende grootheid ónder de streep.

1

Schrijf de formule met λ in de noemer.E = hcλ

2

Wordt de noemer twee keer zo groot, dan wordt de breuk twee keer zo klein.Enieuw = hc2λ = ½ · (hcλ)

Antwoord: De fotonenergie halveert.

Let op het verschil met opgave 1: bij f recht evenredig, bij λ omgekeerd evenredig. Dat komt doordat λ onder de streep staat.
Bekijk de tekening
golflengte λλgolflengte 2λλ

Een langere golf betekent een lágere frequentie, en dus minder energie: E = h·cλ wordt gehalveerd.

3. Is een overgang van hoog naar laag een absorptie- of emissieproces?

Wat je weet
het elektron gaat van een hoog niveau naar een laag niveau

Wat je nodig hebt
Geen formule. Denk aan de energiebalans: raakt het atoom energie kwijt of krijgt het energie?

1

Lager niveau betekent minder energie. Het atoom houdt dus energie over.

2

Die energie moet ergens heen. Hij gaat weg als foton.

3

Energie uitzenden heet emissie.

Antwoord: Emissie: het energieverschil wordt als foton uitgezonden.

Ezelsbruggetje: emissie is uitzenden (naar beneden), absorptie is opnemen (naar boven).
Bekijk de tekening
E (eV)hoog niveaulaag niveaufoton eruit

Naar beneden betekent: energie over, en die gaat als foton naar buiten. Dat is emissie. Omhoog zou een foton kosten: absorptie.

4. Een overgang heeft een energieverschil van 3,2 eV. Welke energie heeft het geabsorbeerde of uitgezonden foton?

Wat je weet
ΔE = 3,2 eV

Wat je nodig hebt
Geen berekening. Alleen het principe: energie gaat niet verloren.

1

Het atoom raakt precies ΔE kwijt, of neemt precies ΔE op.

2

Dat gaat helemaal naar één foton toe, of komt er helemaal uit.Ef = ΔE

Antwoord: Het foton heeft 3,2 eV.

Dit lijkt een flauwe vraag, maar hij toetst het kernidee: de fotonenergie is precies het energieverschil. Niet een deel ervan.
Bekijk de tekening
E (eV)hoog niveaulaag niveauΔE = 3,2 eV

Het hele energieverschil zit in één foton. Niet de helft, niet verdeeld over twee fotonen: Ef = 3,2 eV.

5. Waarom heeft een gas geen volledig continu emissiespectrum?

Wat je weet
in een atoom liggen de energieniveaus op vaste hoogtes

Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om het woord toegestaan.

1

Een elektron kan alleen op een toegestaan niveau zitten, niet ertussenin.

2

Een sprong gaat dus altijd van het ene vaste niveau naar het andere.

3

Daardoor zijn er maar bepaalde waarden van ΔE mogelijk.

4

En dus maar bepaalde fotonenergieën, en dus maar bepaalde golflengtes.

Antwoord: Omdat alleen bepaalde sprongen mogelijk zijn, en dus alleen bepaalde golflengtes.

Bekijk de tekening
400450500550600650700nm

Een gloeidraad: alle golflengtes zitten erin.

400450500550600650700nm656486434410

Een gas: alleen de golflengtes die bij een sprong tussen twee niveaus horen. Daartussen is het donker, want die energieverschillen bestaan niet.

6. Waarom kun je aan spectraallijnen herkennen welk element aanwezig is?

Wat je weet
elk element heeft zijn eigen stelsel energieniveaus

Wat je nodig hebt
Geen formule. Dit is de redenering van opgave 5, één stap verder.

1

De niveaus liggen bij elk element op andere hoogtes.

2

Dus zijn de mogelijke energieverschillen bij elk element anders.

3

Dus ligt het patroon van lijnen bij elk element ergens anders.

Antwoord: Omdat het lijnenpatroon per element uniek is, als een vingerafdruk.

Dit is precies hoe sterrenkundigen bepalen uit welke stoffen een ster bestaat.
Bekijk de tekening
400450500550600650700nm656486434410

Waterstof: 656, 486, 434 en 410 nm.

400450500550600650700nm

Een ander element heeft andere niveaus, dus andere afstanden, dus lijnen op andere plekken. Schematisch getekend — het gaat om het idee, niet om deze precieze posities. Dat patroon werkt als een vingerafdruk.

7. Een elektron valt van E4 = −0,85 eV naar E2 = −3,40 eV. Bereken de golflengte en geef de kleur.

Wat je weet
E4 = −0,85 eV; E2 = −3,40 eV

Wat je nodig hebt
ΔE = Ehoog − Elaag, daarna E = hcλ omgewerkt naar λ.

1

Bereken eerst het energieverschil. Let op het min-min.ΔE = −0,85 − (−3,40) = 2,55 eV

2

Reken eV om naar joule: keer 1,602·10−19.ΔE = 4,09 · 10−19 J

3

Werk E = hcλ om naar λ = hcE en vul in.λ = 6,626·10−34 · 2,998·1084,09·10−19

4

Reken uit.λ = 4,86 · 10−7 m = 486 nm

5

Zichtbaar licht loopt van ongeveer 400 tot 700 nm. 486 nm zit in het blauwgroen.

Antwoord: λ = 486 nm, blauwgroen licht.

De vuistregel λ (in nm) = 1240E (in eV) scheelt veel omrekenen. Hij komt uit E = hcλ, met h en c al ingevuld. Controle: 12402,55 = 486 ✓
Bekijk de tekening
E (eV)0 — elektron vrijn = 4 −0,85 eVn = 3 −1,51 eVn = 2 −3,4 eVn = 1 −13,61 eVΔE = 2,55 eV

Let op hoe de niveaus naar boven toe samendrommen: dichter bij nul liggen ze steeds dichter op elkaar. Boven n = 4 gaat dat door: n = 5, 6, 7 … liggen nog dichter tegen de nullijn aan.

400450500550600650700nm486 nm

Blauwgroen, en goed zichtbaar.

8. Bereken de golflengte bij een overgang van E2 = −3,40 eV naar E1 = −13,6 eV. Is deze lijn zichtbaar?

Wat je weet
E2 = −3,40 eV; E1 = −13,6 eV

Wat je nodig hebt
Dezelfde twee stappen als bij opgave 7, plus het bereik van zichtbaar licht.

1

Energieverschil.ΔE = −3,40 − (−13,6) = 10,2 eV

2

Met de vuistregel λ = 1240E gaat het sneller dan via joule. Noteer erbij waar 1240 vandaan komt: 1240 eV·nm = h·c.λ = 124010,2

3

Reken uit.λ = 122 nm

4

Zichtbaar is ongeveer 400 tot 700 nm. 122 nm ligt daar ver onder.

Antwoord: λ = 122 nm, dus niet zichtbaar: dit is ultraviolet.

Overgangen náár de grondtoestand hebben altijd een groot energieverschil, en dus een kleine golflengte. Die liggen bij waterstof allemaal in het ultraviolet.
Bekijk de tekening
E (eV)0 — elektron vrijn = 4 −0,85 eVn = 3 −1,51 eVn = 2 −3,4 eVn = 1 −13,61 eVΔE = 10,2 eV

De sprong naar de grondtoestand is veruit de grootste, dus hoort er een foton met veel energie bij — en dus een korte golflengte.

400450500550600650700nm122 nm staat hier links buiten

122 nm valt vóór het violet: ultraviolet, niet te zien.

9. In een spectrum zie je een lijn bij 656 nm. Welk energieverschil hoort daarbij, in eV?

Wat je weet
λ = 656 nm = 656 · 10−9 m

Wat je nodig hebt
Dezelfde formule, maar nu de andere kant op: van golflengte naar energie.

1

Vul in in E = hcλ .E = 6,626·10−34 · 2,998·108656·10−9

2

Dat geeft het antwoord in joule.E = 3,03 · 10−19 J

3

Deel door 1,602·10−19 om naar eV te gaan.E = 1,89 eV

4

Of in één keer met de vuistregel, E = 1240λ.1240656 = 1,89 eV

Antwoord: ΔE = 1,89 eV.

Met een niveauschema erbij kun je dan opzoeken wélke sprong dit is. Bij waterstof is dit de overgang van n = 3 naar n = 2.
Bekijk de tekening
400450500550600650700nm656 nm

Rood, aan de rechterkant van het zichtbare gebied.

E (eV)0 — elektron vrijn = 4 −0,85 eVn = 3 −1,51 eVn = 2 −3,4 eVn = 1 −13,61 eV1,89 eV

Deze lijn hoort bij de sprong van n = 3 naar n = 2.

10. Waarom zie je in het zichtbare deel van het waterstofspectrum maar een paar lijnen, en niet een doorlopende band kleuren?

Wat je weet
de niveaus van waterstof liggen op vaste hoogtes

Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel het idee uit opgave 5 plus het bereik van zichtbaar licht.

1

Alleen sprongen tussen toegestane niveaus zijn mogelijk.

2

Dus zijn er maar een beperkt aantal waarden van ΔE.

3

Elke waarde hoort bij één golflengte.

4

Daarvan vallen er maar een paar in het zichtbare gebied; de rest zit in ultraviolet of infrarood.

Antwoord: Omdat alleen vaste sprongen mogelijk zijn, en daarvan er maar een paar zichtbaar licht geven.

Bekijk de tekening
E (eV)0 — elektron vrijn = 3, 4, 5, 6 …n = 2 −3,4 eVn = 1 −13,61 eV

Alleen de sprongen die op n = 2 eindigen hebben toevallig een energieverschil dat in het zichtbare gebied valt.

400450500550600650700nm656486434410

Vier lijnen, en verder niets. Geen doorlopende band, want tussen die energieverschillen in bestaat er geen niveau om heen te springen.

11. Een gas wordt beschenen met wit licht. In het doorgelaten licht ontbreekt precies de lijn van 486 nm. Leg uit wat er gebeurd is.

Wat je weet
λ = 486 nm ontbreekt; wit licht bevat alle golflengtes

Wat je nodig hebt
De omrekening uit opgave 9, plus het verschil tussen absorptie en emissie.

1

Reken 486 nm om naar energie, weer met de vuistregel E = 1240λ (en 1240 eV·nm = h·c).1240486 = 2,55 eV

2

Dat is precies een energieverschil tussen twee niveaus van dit gas.

3

Fotonen met die energie worden opgenomen: ze tillen een elektron naar boven.absorptie

4

Fotonen met een andere energie passen nergens tussen en gaan er gewoon doorheen.

5

Dus komt alle licht erdoor, behalve die ene kleur. Dat zie je als een zwarte lijn.

Antwoord: Die fotonen worden geabsorbeerd omdat hun energie precies past bij een sprong in dit gas.

Dit is een absorptiespectrum. Het patroon van zwarte lijnen zit op precies dezelfde plekken als de heldere lijnen van het emissiespectrum van hetzelfde gas.
Bekijk de tekening
400450500550600650700nm486 nm

Wit licht bevat alles, maar precies bij 486 nm is er een zwarte streep: die fotonen zijn opgenomen om elektronen van n = 2 naar n = 4 te tillen.

400450500550600650700nm486 nm

Vallen die elektronen later terug, dan zendt het gas precies dezelfde golflengte weer uit. Absorptie en emissie zijn dezelfde sprong, de ene kant op en de andere kant op.

12. Bij waterstof geldt En = −13,609n² in eV. Bereken de golflengte van de overgang van n = 4 naar n = 3. Is die zichtbaar?

Wat je weet
En = −13,609n²; van n = 4 naar n = 3

Wat je nodig hebt
Eerst twee keer de niveauformule invullen, dan het verschil, dan de vuistregel λ = 1240E. Met λ = hcΔE kom je op hetzelfde uit, maar dan moet je eerst naar joule.

1

Reken E4 uit.E4 = −13,60916 = −0,851 eV

2

Reken E3 uit.E3 = −13,6099 = −1,512 eV

3

Het verschil. Van 4 naar 3 is naar beneden, dus emissie.ΔE = −0,851 − (−1,512) = 0,662 eV

4

De vuistregel, λ = 1240E.λ = 12400,662 = 1,87 · 103 nm

5

Dat is 1,87 µm, ver boven de 700 nm.

Antwoord: λ ≈ 1,87 µm, dus niet zichtbaar: dit is infrarood.

Dit is precies de formule en de aanpak van de examenvraag onderaan deze pagina. Daar gaat het om de sprong van n = 3 naar n = 2; die komt wél in het zichtbare gebied uit.
Bekijk de tekening
E (eV)n = 6 −0,38 eVn = 5 −0,54 eVn = 4 −0,85 eVn = 3 −1,51 eV0,662 eV

Ingezoomd op het bovenste stuk: n = 1 en n = 2 liggen hier ver onder. Hoog in het schema liggen de niveaus dicht op elkaar, dus is de sprong klein. Weinig energie betekent een lange golflengte.

400450500550600650700nm1,87 µm staat hier rechts buiten

1874 nm ligt ver voorbij het rood: infrarood, niet te zien.

Deze uitwerkingen horen bij de twaalf opgaven onder Zelf proberen op de pagina Atoomspectra. Alle uitkomsten zijn nagerekend.