Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen — Energieniveaus en quantummodellen
Planning

Uitwerkingen — Energieniveaus en quantummodellen

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

Staande golfλₙ=2Ln

Oneindig diepe put.

EnergieputEₙ=n²h²8mL²

Oneindig diepe eendimensionale put.

Schaalwet: hogere toestandEn = n² · E1

In dezelfde put. E2 = 4E1, E3 = 9E1; niet n · E1.

Schaalwet: putbreedteE ∝ 1L²

Zelfde deeltje, zelfde n. Twee keer zo breed geeft een kwart van de energie; half zo breed vier keer zoveel.

WaterstofEₙ=−13,6n² eV

Gebonden niveaus zijn negatief.

FotonenergieEf=|ΔE|=hf=hcλ

Niveauovergang.

Omrekening1 eV=1,602·10⁻¹⁹ J

Wanneer met SI wordt gerekend.

Band gapEf≥Eg

Voor het eenvoudige model.

Opgaven en uitwerkingen

1. Wat betekent quantisatie bij een deeltje in een energieput?

Wat je weet
Een deeltje dat opgesloten zit, gedraagt zich als een golf. In een put passen alleen bepaalde staande golven.

Wat je zoekt
Een uitleg in eigen woorden, geen berekening.

1

Denk aan een gitaarsnaar die aan twee kanten vastzit. Niet elke golflengte past; alleen die waarbij er precies een heel aantal halve golven tussen de uiteinden staat.

2

Bij een deeltje in een put is het net zo. De golffunctie moet aan de wanden nul zijn, dus passen alleen bepaalde golfvormen.

3

Bij elke toegestane golfvorm hoort één energiewaarde. Andere golfvormen passen niet, dus die energieën bestaan niet voor dit deeltje.

Antwoord: quantisatie betekent dat het deeltje alleen bepaalde, losse energiewaarden kan hebben — niet elke willekeurige waarde daartussen

Waarom je dit alleen bij opsluiting ziet

Een vrij elektron, dat nergens tegenaan zit, kan elke energie hebben. Zodra je het opsluit — in een atoom, een put of een quantumdot — ontstaan er randvoorwaarden, en daarmee een trap van toegestane niveaus.

Hoe kleiner de ruimte, hoe verder de treden uit elkaar liggen. Dat zie je terug in opgave 5 en 13.

Valkuil: quantisatie betekent discreet, dus losse waarden. Het betekent niet dat de energie klein is of dat hij niet kan veranderen.
2. In een oneindig diepe energieput past in de grondtoestand één halve golf. Welke golflengte heeft die golf bij een putbreedte van 2,0 nm?

Wat je weet
De putbreedte L = 2,0 nm, en dat er in de grondtoestand één halve golf in past.

Wat je zoekt
De golflengte λ van die staande golf.

1

Op beide wanden is de golffunctie nul: daar zitten knopen. De kleinste golf die tussen twee knopen past, is één bult, en dat is een halve golf. Schrijf dat op als formule.L = λ2

2

Maak λ vrij.λ = 2L

3

Vul de putbreedte in.λ = 2 × 2,0 nm = 4,0 nm

4

Schrijf het antwoord ook in meters, met de juiste significantie.λ = 4,0 nm = 4,0 × 10−9 m

Antwoord: λ = 4,0 nm

De golf is twee keer zo lang als de put

Dat voelt gek, maar klopt: je ziet maar de helft van een golf, de “bult” tussen twee knopen. De hele golf zou twee bulten hebben en dus twee keer zo breed zijn.

Voor hogere niveaus geldt L = n·λ2, dus λ = 2Ln. Bij n = 2 is de golflengte 2,0 nm, bij n = 3 nog maar 1,33 nm. Kortere golflengte betekent meer energie. De De Broglie-golflengte is dus geen vaste waarde van het elektron: λ = hp hangt af van zijn impuls, en de put laat alleen deze golflengtes toe.

Valkuil: L is niet gelijk aan λ. In de grondtoestand past precies een hálve golf in de put.
3. Wat is het verschil tussen de golffunctie ψ en de waarschijnlijkheidsverdeling?

Wat je weet
De golffunctie ψ beschrijft het deeltje; de kansdichtheid zegt waar je het kunt aantreffen.

Wat je zoekt
Het verschil, in eigen woorden.

1

ψ is een amplitude. Die kan positief, negatief of nul zijn, net als de uitwijking van een trillende snaar.

2

De kansdichtheid is evenredig met |ψ|². Door het kwadraat is die nooit negatief.

3

Een knoop van ψ (waar ψ = 0) geeft kansdichtheid nul: daar vind je het deeltje nooit.

4

Een grotere absolute amplitude geeft een grotere kansdichtheid: daar is de kans om het deeltje te vinden het grootst.

Antwoord: ψ is een amplitude die ook negatief kan zijn; de kansdichtheid is |ψ|² en is nooit negatief

Waarom het kwadraat nodig is

Een kans kan niet negatief zijn. Het kwadraat lost dat op, en zorgt er tegelijk voor dat een knoop echt kans nul oplevert.

Het teken van ψ is daarom niet rechtstreeks meetbaar. Het doet er wél toe zodra twee golffuncties elkaar overlappen: dan kunnen ze elkaar versterken of uitdoven. Dat is interferentie.

Valkuil: teken bij een vraag over kansen altijd |ψ|², niet ψ. Een grafiek van ψ met een negatief stuk zegt niets over een negatieve kans.
4. Een elektron zit in een oneindig diepe put van 1,0 nm. Gebruik E₁ = 0,376 eV. Bereken E₂ en E₃.

Wat je weet
De put is 1,0 nm breed en het laagste niveau is 0,376 eV.

Wat je zoekt
De energie van het tweede en het derde niveau.

1

Schrijf de schaalwet voor de oneindige put op (theorie, paragraaf 2).En = n² · E1

2

Vul n = 2 in.E2 = 2² × 0,376 = 4 × 0,376 = 1,504 eV

3

Vul n = 3 in.E3 = 3² × 0,376 = 9 × 0,376 = 3,384 eV

4

Rond af op hetzelfde aantal significante cijfers als het gegeven.E2 = 1,50 eV; E3 = 3,38 eV

Antwoord: E2 = 1,50 eV en E3 = 3,38 eV

De treden worden steeds hoger

Van n = 1 naar n = 2 is de sprong 1,13 eV, van n = 2 naar n = 3 al 1,88 eV. Door het kwadraat lopen de niveaus steeds verder uit elkaar.

In een atoom is het precies andersom: daar kruipen de niveaus juist naar elkaar toe (zie opgave 7). Dat komt doordat de potentiaalput van een atoom een heel andere vorm heeft dan een rechthoekige bak.

Valkuil: de niveaus schalen met n², niet met n. E3 is dus niet drie keer E1.
5. Dezelfde put uit vraag 4 wordt twee keer zo breed. Met welke factor verandert E₁?

Wat je weet
De putbreedte gaat van L naar 2L. De energie hangt af van L.

Wat je zoekt
De factor waarmee E1 verandert, en de nieuwe waarde.

1

Schrijf op hoe de grondtoestandsenergie van de breedte afhangt.E1 = h²8mL² , dus E1 ∝ 1L²

2

Vervang L door 2L en kijk wat er met de noemer gebeurt.(2L)² = 4L², dus de noemer wordt 4× zo groot

3

Een vier keer zo grote noemer betekent een vier keer zo kleine energie.E1 wordt gedeeld door 4

4

Reken de nieuwe waarde uit.0,3764 = 0,0940 eV

Antwoord: vier keer zo klein: E1 gaat van 0,376 eV naar 0,0940 eV

Waarom meer ruimte minder energie betekent

In een bredere put past een langere golf, en een langere golf hoort bij een kleinere impuls en dus minder energie. Opsluiting kost energie; ruimte geven levert het weer op.

Let op het kwadraat in de noemer: twee keer zo breed is niet half zoveel energie maar een kwart. Die fout wordt vaak gemaakt.

Valkuil: twee keer zo breed geeft een kwart van de energie, niet de helft.
6. Een elektron springt in de put uit vraag 4 van n = 1 naar n = 2. Hoeveel energie moet het opnemen?

Wat je weet
E1 = 0,376 eV en E2 = 1,50 eV uit vraag 4.

Wat je zoekt
De benodigde energie ΔE.

1

Een sprong omhoog kost het verschil tussen de twee niveaus.ΔE = E2 − E1

2

Gebruik de schaalwet, dan hoef je niet eens af te ronden onderweg.ΔE = 4E1 − E1 = 3E1

3

Vul in.ΔE = 3 × 0,376 = 1,128 eV

4

Rond af.ΔE = 1,13 eV

Antwoord: ΔE = 1,13 eV; het elektron neemt één foton met precies die energie op

Waarom precies één foton

Een foton wordt in zijn geheel opgenomen of helemaal niet. Een foton van 1,0 eV doet dus niets: dat is te weinig voor de sprong, en half een niveau omhoog bestaat niet.

Dat is de reden dat atomen en materialen maar bepaalde kleuren licht opnemen. Hun absorptiespectrum is de trap van toegestane sprongen.

Valkuil: het antwoord is E2 − E1, niet E2. Het elektron begon al met 0,376 eV.
7. Bij waterstof is Eₙ = −13,6n² eV. Bereken het energieverschil bij de overgang n = 3 naar n = 2.

Wat je weet
De formule voor de niveaus van waterstof. De energieën zijn negatief, omdat het elektron gebonden is.

Wat je zoekt
Het energieverschil ΔE van de sprong omlaag.

1

Bereken het bovenste niveau.E3 = −13,63² = −13,69 = −1,511 eV

2

Bereken het onderste niveau.E2 = −13,62² = −13,64 = −3,40 eV

3

Neem het verschil: hoog min laag. Let op de twee mintekens.ΔE = −1,511 − (−3,40) = −1,511 + 3,40

4

Reken uit en rond af.ΔE = 1,889 → 1,89 eV

Antwoord: ΔE = 1,89 eV; die energie komt vrij als één foton

Dit is de rode lijn van waterstof

Bij 1,89 eV hoort een golflengte van λ = hcE ≈ 656 nm. Dat is dieprood, en het is de bekendste lijn in het spectrum van waterstof.

Het minteken betekent gebonden: je moet 13,6 eV toevoeren om het elektron vanuit de grondtoestand helemaal los te maken. Bij n = ∞ is de energie 0, en dat is precies “net vrij”.

Het energie verschil is altijd positief. Een negatief ΔE betekent dat je de niveaus hebt omgedraaid.

Valkuil: bij −1,511 − (−3,40) worden de twee mintekens samen een plus. Dit is de plek waar het bij deze opgave misgaat.
8. Een golffunctie loopt een klein stukje door in een barrière. Is dat al bewijs dat het deeltje buiten de put wordt gevonden?

Wat je weet
In een eindige barrière is ψ niet meteen nul, maar neemt hij geleidelijk af.

Wat je zoekt
Ja of nee, met uitleg.

1

Een niet-nul golffunctie betekent een niet-nul kansdichtheid. De kans om het deeltje daar aan te treffen is dus groter dan nul.

2

Groter dan nul is niet hetzelfde als zeker. Een kans van bijvoorbeeld 0,1% blijft een kans.

3

Quantumfysica voorspelt kansen, geen vaste banen. Pas bij een meting krijg je één uitkomst.

4

Conclusie: het bewijst dat het kán, niet dat het gebeurt.

Antwoord: nee; de kans is groter dan nul, maar dat is geen zekerheid dat een meting het deeltje daar aantreft

Het verschil tussen kan en zal

Dit onderscheid is de kern van quantumfysica. Een model dat kansen geeft, doet geen uitspraak over wat er bij één meting gebeurt — alleen over wat je bij heel veel metingen gemiddeld ziet.

Schrijf in een examenantwoord dus niet “het deeltje zit in de barrière”, maar “er is een kans dat het daar wordt aangetroffen”.

Valkuil: een kans groter dan nul betekent niet zekerheid. Omgekeerd betekent een kleine kans ook niet “onmogelijk”.
9. Een deeltje heeft minder energie dan de hoogte van een eindige barrière. Kan het toch aan de andere kant worden gedetecteerd?

Wat je weet
De barrière is hoger dan de energie van het deeltje, maar niet oneindig hoog en niet oneindig dik.

Wat je zoekt
Ja of nee, met de naam van het verschijnsel en de voorwaarden.

1

Klassiek kan het niet: er is te weinig energie om eroverheen te komen.

2

Quantummechanisch is de golffunctie in de barrière niet nul, maar neemt hij exponentieel af.

3

Is de barrière dun genoeg, dan is ψ aan de andere kant nog niet nul. Daar is dus een kans om het deeltje te vinden.

4

Dat heet tunnelen. Hoe hoger of hoe dikker de barrière, hoe kleiner de kans.

Antwoord: ja, door quantumtunneling; bij een voldoende dunne en niet te hoge barrière is de kans aan de andere kant niet nul

Waar dit in het echt gebeurt

Tunnelen is geen theoretische curiositeit. Het verklaart alfaverval, het laat de rastertunnelmicroscoop werken, en in moderne chips lekt er stroom doordat elektronen door te dunne isolatielaagjes tunnelen.

Belangrijk in je antwoord: het deeltje gaat niet óver de barrière heen en leent ook geen energie. De golffunctie loopt er dwars doorheen, en daar hoort een kans bij.

Valkuil: tunnelen is geen klassiek overschrijden van de barrière. Schrijf niet dat het deeltje “even genoeg energie krijgt”.
10. Twee elektronen zitten in hetzelfde ruimtelijke orbitaal. Hoe kan dat zonder het uitsluitingsprincipe van Pauli te schenden?

Wat je weet
Het uitsluitingsprincipe gaat over de volledige quantumtoestand, niet alleen over de plaats.

Wat je zoekt
Een uitleg waarom dit mag.

1

De volledige quantumtoestand van een elektron bestaat uit de ruimtelijke toestand én de spin.

2

Deze twee elektronen delen de ruimtelijke toestand, dus moeten ze op het overgebleven punt verschillen.

3

Spin kan twee waarden hebben, vaak geschreven als ↑ en ↓.

4

Met tegengestelde spin zijn hun volledige quantumtoestanden verschillend, en is er geen schending.

Antwoord: ze hebben tegengestelde spin, dus hun volledige quantumtoestanden verschillen

Waarom hier de indeling van het periodiek systeem vandaan komt

Omdat er precies twee spintoestanden zijn, passen er in elk orbitaal maximaal twee elektronen. Daarna moet de volgende een hoger orbitaal in.

Die regel bepaalt de opbouw van de schillen, en daarmee de volgorde van de elementen in het periodiek systeem.

Valkuil: het principe verbiedt niet dat twee elektronen op dezelfde plek zitten, maar dat ze in precies dezelfde volledige toestand zitten.
11. Een halfgeleider heeft een band gap van 1,8 eV. Een foton heeft 2,0 eV. Kan dit foton in het eenvoudige bandenmodel een elektron naar de geleidingsband brengen?

Wat je weet
De band gap is de minimale energie om een elektron van de valentieband naar de geleidingsband te tillen.

Wat je zoekt
Ja of nee, met uitleg over het teveel aan energie.

1

Vergelijk de fotonenergie met de band gap.2,0 eV ≥ 1,8 eV

2

Er is dus genoeg energie voor de sprong.ja, het kan

3

Genoeg energie hebben is nodig, maar niet genoeg: het foton moet ook werkelijk geabsorbeerd worden en niet door het materiaal heen lopen of worden teruggekaatst.

4

Reken het teveel uit en zeg waar het blijft.2,0 − 1,8 = 0,2 eV → bewegingsenergie van ladingsdragers, die meestal als warmte vrijkomt

Antwoord: ja; 2,0 eV is meer dan de band gap van 1,8 eV, mits het foton ook echt geabsorbeerd wordt. De overtollige 0,2 eV komt grotendeels als warmte vrij

Waarom een zonnecel nooit alle energie benut

Fotonen met minder dan de band gap gaan er ongehinderd doorheen; fotonen met meer dan de band gap leveren maar 1,8 eV nuttig op, en de rest wordt warmte.

Daarom bestaat er een optimale band gap voor zonlicht, en haalt één laag silicium in de praktijk niet meer dan een kleine twintig tot vijfentwintig procent.

Valkuil: genoeg energie hebben en daadwerkelijk geabsorbeerd worden zijn twee verschillende dingen. Noem ze allebei.
12. Een LDR krijgt meer licht en een NTC wordt warmer. Wat gebeurt in het eenvoudige halfgeleidermodel doorgaans met hun weerstand?

Wat je weet
Beide zijn halfgeleiders. De weerstand hangt af van het aantal vrije ladingsdragers.

Wat je zoekt
Wat er met beide weerstanden gebeurt, en waarom.

1

Bij de LDR: invallende fotonen tillen elektronen over de band gap heen naar de geleidingsband.

2

Bij de NTC: een hogere temperatuur betekent meer thermische energie, zodat meer elektronen die sprong vanzelf maken.

3

In beide gevallen neemt het aantal vrije ladingsdragers toe.

4

Meer ladingsdragers betekent dat er bij dezelfde spanning meer stroom loopt, dus een lagere weerstand.

Antwoord: bij allebei daalt de weerstand: meer licht en meer warmte leveren meer vrije ladingsdragers op

De tegenstelling met een gewone metaaldraad

Bij een metaal gebeurt het omgekeerde: warmer betekent meer trillende roosteratomen, dus meer botsingen en een hógere weerstand. Het aantal ladingsdragers ligt daar al vast.

Bij een halfgeleider is het aantal ladingsdragers juist de variabele, en dat effect wint ruim. Vandaar de naam NTC: negatieve temperatuurcoëfficiënt.

Valkuil: zeg erbij dat je het eenvoudige halfgeleidermodel gebruikt. In de echte natuurkunde spelen ook doping en roostertrillingen mee.
13. Een quantumdot heeft in twee modellen een kleinste toegestane energie E₁. Model B is half zo breed als model A. Vergelijk E₁(B) met E₁(A) in het oneindig-diepe-putmodel.

Wat je weet
Dezelfde schaalwet als in opgave 5: E1 ∝ 1L². De breedte halveert.

Wat je zoekt
De verhouding tussen de twee grondtoestandsenergieën.

1

Schrijf de evenredigheid op.E1 ∝ 1L²

2

Model B heeft breedte ½L. Vul dat in de noemer in.(½L)² = ¼L²

3

Een vier keer zo kleine noemer geeft een vier keer zo grote energie.E1(B) = 4 × E1(A)

4

Formuleer het antwoord als verhouding.E1(B)E1(A) = 4

Antwoord: E1(B) is vier keer zo groot als E1(A)

Waarom kleine quantumdots blauwer licht geven

Alle niveaus schuiven omhoog als de dot kleiner wordt, en de afstanden ertussen groeien mee. Grotere sprongen betekenen fotonen met meer energie, dus licht met een kortere golflengte.

Daarom kun je met dezelfde stof verschillende kleuren maken: je verandert alleen de afmeting van de dot. Dat is het hele idee achter QLED-schermen.

Dit is dezelfde rekenstap als opgave 5, maar dan de andere kant op. Herken je de schaalwet, dan kost zo’n vraag één regel.

Valkuil: half zo breed geeft vier keer zoveel energie, niet twee keer. Het kwadraat is bepalend.
14. Een zonnecel heeft een band gap van 1,8 eV. Bereken de grootste golflengte van fotonen die in het eenvoudige model genoeg energie hebben om een elektron over de band gap te brengen.

Wat je weet
De band gap is 1,8 eV, en voor een foton geldt E = hcλ. Uit Binas: h = 6,626 × 10−34 J·s, c = 2,998 × 108 m/s, e = 1,602 × 10−19 C.

Wat je zoekt
De grootste golflengte waarbij het nog net lukt.

1

De grootste golflengte hoort bij de kleinste energie die nog werkt. Dat is precies de band gap.E = 1,8 eV

2

Reken de energie om naar joule.E = 1,8 × 1,602 × 10−19 = 2,88 × 10−19 J

3

Schrijf de fotonformule om naar λ.E = hcλ → λ = hcE

4

Vul in.λ = 6,626 × 10−34 × 2,998 × 1082,88 × 10−19

5

Reken uit en rond af op twee significante cijfers.λ = 6,9 × 10−7 m = 6,9 × 10² nm

Antwoord: λ ≈ 6,9 × 10² nm, dus ongeveer 690 nm (rood licht)

De snelle route, en de controle

Handig om te onthouden: hc ≈ 1240 eV·nm. Dan is λ = 12401,8 ≈ 689 nm in één stap, zonder omrekenen naar joule. Gebruik het als controle, en schrijf op het examen de volledige route op.

Alles met een langere golflengte dan 690 nm — dieprood en infrarood — heeft te weinig energie per foton en gaat voor deze cel verloren. Dat is ongeveer de helft van het zonlicht.

Let op het verband: langere golflengte betekent minder energie per foton. Als je antwoord de andere kant op wijst, heb je de breuk omgekeerd.

Valkuil: reken eV eerst om naar joule, of gebruik consequent eV·nm. Haal je joule en eV door elkaar, dan zit je antwoord er een factor 1,602 × 1019 naast.
15. Een scanning tunneling microscoop raakt het oppervlak niet aan. Leg uit waarop de meting dan berust, en waarom de naald zo dicht bij het oppervlak moet blijven.

Wat je weet
Tussen de naald en het oppervlak zit een spleet van ongeveer een nanometer, met een kleine spanning erover.

Wat je zoekt
Waar de meetwaarde vandaan komt, en waarom de afstand zo klein moet zijn.

1

De spleet is voor een elektron een energiebarrière. Klassiek komt er niets doorheen.

2

Quantummechanisch loopt de golffunctie de barrière in en is hij aan de andere kant nog niet nul. Er tunnelen dus elektronen over.

3

De aangelegde spanning geeft die stroom een richting. Die tunnelstroom is wat de microscoop meet.

4

De tunnelkans neemt heel snel af naarmate de barrière breder wordt. Verder weg dan ongeveer een nanometer loopt er praktisch niets meer.

5

Juist die sterke afhankelijkheid maakt hem bruikbaar: een hoogteverschil ter grootte van één atoom verandert de stroom al merkbaar, en zo ontstaat een hoogtekaart.

Antwoord: de meting berust op de tunnelstroom door de vacuümspleet; die stroom hangt zo sterk van de afstand af dat de naald tot op ongeveer een nanometer moet naderen

Waarom niet aanraken juist het punt is

Zou de naald het oppervlak raken, dan meet je weerstand en beschadig je bovendien allebei. Door te tunnelen kun je de afstand meten zónder contact.

Dit is het voorbeeld waarmee je kunt laten zien dat tunnelen geen theoretische curiositeit is: zonder dit effect zou de microscoop niets meten.

Valkuil: noem de spanning én het tunnelen. Alleen “er loopt stroom door de lucht” verklaart niets.
16. Een molecuul bevat 18 elektronen in een doosje. Tussen welke twee niveaus ligt de kleinste energiesprong? Licht je antwoord toe.

Wat je weet
Achttien elektronen, en het uitsluitingsprincipe van Pauli.

Wat je zoekt
De twee niveaus van de kleinste sprong, met uitleg.

1

Per energieniveau passen twee elektronen: één met spin omhoog en één met spin omlaag.twee per niveau

2

Deel het aantal elektronen door twee om te weten hoeveel niveaus vol zitten.18 : 2 = 9 gevulde niveaus, dus n = 1 tot en met n = 9

3

Het laagste lege niveau is het eerstvolgende.n = 10

4

De kleinste sprong gaat van het hoogste gevulde naar het laagste lege niveau.van n = 9 naar n = 10

5

Reken je hem uit, gebruik dan het verschil van de kwadraten.ΔE = (10² − 9²)·h²8mL² = 19·h²8mL²

Antwoord: van n = 9 naar n = 10

Waarom niet van n = 8 naar n = 10

Die sprong bestaat ook, en hij is toegestaan, maar hij is groter. Gevraagd is de kléénste, en die begint altijd bij het hoogste bezette niveau.

Let op dat in de opgave niet meer staat dat er twee elektronen per niveau zitten. Dat moet je zelf weten en er zelf bij zetten; het is vaak een eigen scorepunt.

Valkuil: het is 10² − 9² = 19, niet (10 − 9)² = 1.
17. Waarom kan een stof met een band gap fotonen over een heel bereik aan golflengtes opnemen, terwijl een los atoom alleen bepaalde fotonen opneemt?

Wat je weet
Bij een los atoom zijn de niveaus discreet; in een vaste stof vormen ze banden.

Wat je zoekt
Het verschil, in eigen woorden.

1

Bij een los atoom kan een foton alleen worden opgenomen als zijn energie precies gelijk is aan het verschil tussen twee niveaus.Ef = ΔE

2

Is hij iets groter of kleiner, dan is er geen toestand om in te landen en gebeurt er niets. Bij waterstof kost n = 1 naar n = 2 exact 10,2 eV.

3

In een vaste stof liggen de niveaus zo dicht op elkaar dat ze een band vormen. De geleidingsband is geen enkel niveau maar een heel bereik.

4

Daardoor hoeft het foton alleen minstens de band gap te leveren; wat overblijft brengt het elektron gewoon hoger in de band.Ef ≥ Eg

5

Een hele reeks golflengtes voldoet dus, in plaats van één.

Antwoord: omdat de geleidingsband een bereik aan toestanden is: het foton hoeft alleen minstens de band gap te hebben, terwijl een atoomovergang precies de juiste energie vraagt

Het teken dat je opschrijft verraadt het verschil

Bij een band gap schrijf je een ongelijkheid, bij een atoomovergang een gelijkheid. Dat ene teken is vaak precies wat het correctievoorschrift zoekt.

Hier komt ook de zonnebrandcrème vandaan: die moet het hele UVB-gebied tegenhouden, en dat kan alleen een stof met een band gap.

Valkuil: genoeg energie betekent nog niet dat het foton ook werkelijk geabsorbeerd wordt. Dat blijft een aparte voorwaarde.
18. Een halfgeleider heeft een band gap van 3,3 eV. Kan hij UVB-licht van 320 nm absorberen? En rood licht van 650 nm?

Wat je weet
De band gap is 3,3 eV. Twee golflengtes om te onderzoeken.

Wat je zoekt
Voor allebei: ja of nee, met de berekening erbij.

1

Schrijf de formule voor de fotonenergie op (Binas).Ef = hcλ

2

Zet de golflengte van het UVB-foton om naar meter.λ = 320 nm = 3,20 × 10−7 m

3

Vul in en reken uit.Ef = 6,626 × 10−34 × 2,998 × 1083,20 × 10−7 = 6,21 × 10−19 J

4

Reken om naar eV, zodat je kunt vergelijken met de band gap.Ef = 6,21 × 10−191,602 × 10−19 = 3,88 eV

5

Vergelijk met de band gap.3,88 eV ≥ 3,3 eV → ja, dit foton kan een elektron over de band gap tillen

6

Doe hetzelfde voor het rode foton.Ef = 6,626 × 10−34 × 2,998 × 1086,50 × 10−7 = 3,06 × 10−19 J = 1,91 eV

7

Vergelijk opnieuw.1,91 eV < 3,3 eV → nee, te weinig energie

8

Controleer met de vuistregel hc ≈ 1240 eV·nm.E = 1240320 ≈ 3,9 eV; E = 1240650 ≈ 1,9 eV ✓

Antwoord: UVB van 320 nm wél (3,88 eV ≥ 3,3 eV), rood licht van 650 nm niet (1,91 eV < 3,3 eV)

Waarom deze stof doorzichtig is

Fotonen die de band gap niet halen worden niet opgenomen en gaan er dus doorheen. Voor zichtbaar licht is deze halfgeleider daarom doorzichtig, terwijl hij UV tegenhoudt.

Dat is precies wat je wilt in zonnebrandcrème. Een stof met een veel lagere band gap zou ook zichtbaar licht slikken, en dan wordt de crème zwart.

De overtollige 3,88 − 3,3 ≈ 0,6 eV bij het UVB-foton gaat niet verloren maar komt als warmte vrij.

Valkuil: reken niet terug met een gemiddelde golflengte. Elk foton telt apart; het gaat per foton om de vergelijking met Eg.

De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.

Terug naar de les