Natuurkunde← TerugAlle vakken
Energieniveaus en quantummodellen
Planning

Energieniveaus en quantummodellen

Quantumwereld (F1); november; CE-stof; dinsdag 17 en donderdag 19 november, in twee delen; ongeveer 45 minuten per deel

Wat je hier leert

Je verklaart waarom opgesloten deeltjes alleen bepaalde energieën hebben, wat een golffunctie wel en niet zegt, waarom tunnelen mogelijk is, en hoe energiebanden de werking van materialen en onderdelen verklaren.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Ben je die voorkennis kwijt? Open eerst de gekoppelde pagina. Je hoeft niet de hele les opnieuw te doen.

Waar je naartoe werkt

Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag. Een elektron zit opgesloten in een heel smalle quantumdot. De mogelijke energieën voldoen aan Eₙ = n²h²8mL² . De dot wordt kleiner en er valt licht op.

Wat je krijgt Een elektron, twee verschillende putbreedtes, en een lichtfoton met bekende energie.

Wat er gevraagd wordt Leg uit waarom niet alle energiewaarden mogelijk zijn, bereken een overgangsenergie, en vergelijk de golflengte die bij twee putbreedtes hoort.

Je ziet deze casus onderaan terug, mét aanpak. Lees hem nu alleen.

1. Van De Broglie naar een opgesloten quantumdeeltje

Je weet uit de vorige les dat een elektron ook golfgedrag heeft. Als je een deeltje opsluit tussen twee wanden, kan niet zomaar elke golfvorm blijven bestaan: alleen golven die aan de randvoorwaarden voldoen. Vergelijk dat met een trillende snaar, maar onthoud dat een quantumgolffunctie geen letterlijk trillende snaar is.

Op de wanden van een oneindig diepe put is de golffunctie nul. Binnen de put passen alleen hele aantallen halve golven: één, twee, drie enzovoort.

De golf in de eerste twee toestanden

0Ln = 1 0Ln = 2

De punten op de horizontale lijn zijn knopen: de golffunctie is daar nul. Bij n = 1 past één halve golf; bij n = 2 passen er twee. De tekening is een model van ψ, niet de baan van een elektron.

L = n·λ2  →  λₙ = 2Ln

n = 1, 2, 3, … . Het getal n telt de halve golven in de put. n = 0 is hier geen toegestane toestand.

Video bij deze paragraaf en paragraaf 2

Meneer Boon Natuurkunde; 6V Quantum 5: Deeltjes in een doos; Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Eerst een staande golf op een snaar: knopen aan de uiteinden, en achtereenvolgens een halve golf, een hele, anderhalve.

Daarna dezelfde redenering voor een elektron. Dat is het deeltje-in-een-doos-model.

Hij legt uit waarom “doos” eigenlijk een slechte naam is — zie het blok hieronder.

Dan de waarschijnlijkheidsverdeling, en dat de totale kans binnen de doos altijd 1 is.

Tot slot de energieformule, en vooral het verband: wat gebeurt er als de doos twee keer zo breed wordt?

Helemaal aan het eind waterstof: waarom die niveaus negatief zijn, en waarom het laagste niveau niet nul is.

Waarom “doos” een slechte naam is

In het filmpje zegt hij het met zoveel woorden, en het is belangrijk genoeg om hier te herhalen: er is geen doos. Er zijn geen wanden van glas of metaal. Wat het elektron op zijn plek houdt zijn energiebarrières: de aantrekkingskracht van de kern, en de afstoting door de andere elektronen en de atomen van het rooster eromheen.

De “doos” is dus de ruimte tussen twee plekken waar het elektron te veel energie zou moeten hebben om te komen. In dit model doen we alsof die barrières oneindig hoog zijn, zodat het elektron er zeker niet uit kan. In paragraaf 5 laten we die aanname weer los, en dan blijkt het er soms tóch uit te kunnen.

Combineer de toegestane golflengtes met p = hλ. Voor een niet-relativistisch vrij deeltje in deze put gebruiken we E = p²2m. Dan volgt de energieputformule:

Eₙ = n²h²8mL²

Eₙ in J, h in J·s, m in kg, L in m. De energieschaal is afhankelijk van 1L², en Eₙ neemt toe met n².

2. Waarom energieën in de put gequantiseerd zijn

Uitleg bij paragraaf 2

Meneer Wietsma Natuurkunde; Quantum: Deeltje in een doosje model (eendimensionaal); Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Hij begint met een elektron rond een proton en plet dat tot een eendimensionaal doosje: het elektron zit klem tussen twee punten.

Daarna bouwt hij de formule stap voor stap op uit drie dingen die je al kent: L = n·½λ, de De Broglie-golflengte λ = hmv, en de kinetische energie ½mv².

Hij benadrukt dat je de formule niet uit je hoofd hoeft te kennen, omdat hij in Binas staat. Hij noemt daarbij andere tabelnummers dan wij: zie het blok hieronder.

Dan de verbanden: een kleiner doosje, een zwaarder deeltje, een hogere n.

Voorbeeld 1: klopt de bohrstraal van waterstof als je hem met dit model uitrekent? (Hij komt op 1,7 · 10⁻¹⁰ m, dezelfde orde van grootte.)

Voorbeeld 2: een examenvraag uit 2010 over een ster — mag je die als quantumsysteem beschouwen? Daar draait hij de formule om naar λ = 2Ln.

Waarom is de grondtoestand niet nul? De eerste toegestane golf heeft een eindige golflengte en dus een niet-nul impuls. In dit model kan het elektron niet stil op de bodem liggen.

Het verband is vaak belangrijker dan het getal

Allebei de filmpjes zeggen dit, en het is op het examen ook echt zo: vaker dan een kale invulsom krijg je de vraag wat er met de energie gebeurt als er één ding verandert. Dan hoef je niets in te vullen, alleen te kijken waar het in de formule staat.

De schaalwet. Deze verbanden heten in de uitwerkingen de schaalwet. In formulevorm:

Allebei lees je direct af uit En = n²h²8mL²: alleen n en L veranderen, de rest blijft gelijk.

Let op bij de tabelnummers: in het filmpje noemt hij andere Binasnummers dan in de Binasknop hierboven staan. Dat komt doordat de nummering per editie verschilt. Zoek de formule op in jouw Binas, en gebruik dat nummer. De formule zelf is in elke editie dezelfde.

Voorbeeld 1: energie van een elektron in een put

Een elektron zit in een oneindig diepe put met L = 1,0 nm. Bereken E₁ en E₂. Gebruik mₑ = 9,109 · 10⁻³¹ kg en h = 6,626 · 10⁻³⁴ J·s.

1

Schrijf alles in SI. L = 1,0 · 10⁻⁹ m

2

Vul n = 1 in. E₁ = h²8mL² = 6,02 · 10⁻²⁰ J = 0,376 eV

3

Voor n = 2 wordt de energie vier keer zo groot. E₂ = 4E₁ = 1,50 eV

Valkuil: één energieniveau (E₂) is niet de overgangsenergie. Voor een foton gebruik je E₂ − E₁.

3. Wat een golffunctie voorspelt

De golffunctie ψ(x) is geen getekende baan. Het kwadraat van de absolute amplitude, |ψ(x)|², is een maat voor de kansdichtheid om het deeltje bij x aan te treffen. Waar ψ nul is, is ook de kansdichtheid nul. Een negatieve ψ betekent géén negatieve kans.

Bij n = 2 heeft de golffunctie in het midden een extra knoop. Daar is de vindkans nul. Een meting op een andere plek levert één deeltje op; een reeks metingen geeft een verdeling.

De totale kans is altijd 1

Dit zegt Boon er in het filmpje bij, en het is een handige controle. Het deeltje zit ergens in de put, dus als je alle kansen over de hele breedte bij elkaar optelt kom je op 1 uit, oftewel honderd procent. Wat de ene plek meer krijgt, moet de andere inleveren.

Daarom zegt een golffunctie nooit “hier is het deeltje”, maar altijd “hier is zoveel procent kans”. Bij n = 2 bijvoorbeeld is die kans verdeeld over twee bulten met een knoop ertussen.

Voorbeeld 2: een meetvraag

1

In een oneindige put heeft de toestand n = 2 een knoop midden in de put.

2

De waarde van ψ op die positie is nul, dus ook |ψ|² = 0.

3

Conclusie: het deeltje wordt daar in dit ideale model niet gedetecteerd.

4. Waterstof: energieniveaus en licht

Bij waterstof zijn de niveaus ook discreet, maar de formule is anders dan in de rechthoekige put. In het waterstofmodel geldt:

Eₙ = −13,6n² eV   (waterstof)

Dit is een model voor waterstof, niet de formule van een deeltje in een oneindig diepe rechthoekige put.

Een foton ontstaat bij een overgang naar een lager energieniveau. De uitgezonden fotonenergie is het positieve verschil tussen die twee niveaus.

Voorbeeld 3: waterstofsprong

1

Bij de sprong van n = 3 naar n = 2 is E₃ = −13,69 = −1,51 eV; E₂ = −13,64 = −3,40 eV

2

Verschil: Ef = E₃ − E₂ = 1,89 eV

3

Golflengte: λ ≈ 12401,89 = 656 nm (rood licht).

Dit is deels herhaling uit Atoomspectra; hier gaat het vooral om waarom slechts bepaalde energietoestanden bestaan.

Wat dat minteken betekent

De niveaus van waterstof zijn negatief omdat ze gebonden toestanden zijn. Het getal zegt hoeveel energie je nog moet toevoeren om het elektron helemaal los te maken van de kern. Vanuit de grondtoestand is dat 13,6 eV; dat is de ionisatie-energie van waterstof.

Hoe hoger n, hoe minder er nog nodig is, dus hoe minder negatief het niveau. Bij n = ∞ is de energie precies 0: het elektron is dan net vrij. Een positieve energie hoort bij een elektron dat al los is en ook nog beweegt.

En waarom valt het elektron dan niet gewoon op de kern? Om dezelfde reden als in de put: de kleinste staande golf die past is een halve golflengte. Wordt de ruimte kleiner dan dat, dan dooft de golf zichzelf uit. Er is dus een ondergrens, en daaronder bestaat het atoom niet.

Einde van deel 1

Hier ligt de knip. Dit onderwerp is te lang voor één dag en staat in de planning op twee lesdagen. Deel 1 is paragraaf 1 tot en met 4, met opgave 1 tot en met 7. Wat hieronder staat, is deel 2.

5. Een eindige put en het tunneleffect

Uitleg bij paragraaf 5

JoJoschool; Quantum-tunneleffect – Natuurkunde VWO; Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Eerst wat tunnelen is, en vooral waarom het kan: een quantumgolf loopt vloeiend en kan niet van het ene op het andere punt nul worden.

Daarna waar de kans op tunnelen van afhangt. Hij noemt er drie, en die staan hieronder.

Een animatie waarin de barrière steeds dunner en lager wordt, en je de golf aan de andere kant ziet groeien.

Toepassing 1: de scanning tunneling microscoop, waarmee je losse atomen in beeld brengt.

Toepassing 2: alfaverval, en waarom halveringstijden zo waanzinnig ver uit elkaar liggen.

Aan het eind twee examenvragen over polonium: de De Broglie-golflengte van een alfadeeltje, en de vorm van de barrière.

Een oneindig hoge wand is een ideaal model. Echte barrières hebben een eindige hoogte en dikte. Daar kan de golffunctie een stukje de barrière binnendringen. De amplitude neemt in het eenvoudige model exponentieel af.

Als de barrière dun genoeg is, blijft er aan de andere kant een kans over om het deeltje aan te treffen — zelfs als zijn energie kleiner is dan de hoogte van de barrière. Dat heet tunnelen.

Niet zeggen: “het deeltje heeft ineens extra energie gekregen”. Tunnelen betekent dat de klassieke barrière geen absolute blokkade is. Bij het tunnelen door een statische barrière blijft de totale energie behouden.

Waar de tunnelkans van afhangt

Het filmpje noemt drie dingen, en die moet je alle drie kunnen opnoemen:

Hoe hoger of hoe dikker de barrière, hoe sneller de golffunctie erin uitdooft en hoe kleiner de kans aan de andere kant. Als vuistregel geeft het filmpje: de kans wordt pas reëel als de barrière ongeveer zo dun is als de De Broglie-golflengte van het deeltje zelf.

En de reden dat het überhaupt kan: een quantumgolf is vloeiend. Hij kan bij een wand niet in één keer op nul springen, dus loopt hij er een stukje in door — en als de wand dun genoeg is, is hij er aan de andere kant nog niet helemaal uit.

Twee toepassingen die je moet kennen

De scanning tunneling microscoop. Een vlijmscherpe geleidende naald, van voren maar een paar atomen breed, zweeft op ongeveer een nanometer boven een oppervlak. Hij raakt het niet aan. Tussen naald en oppervlak staat een kleine spanning, en daardoor tunnelen er elektronen over en weer. Hoe dichter de naald bij het oppervlak komt, hoe groter die stroom. Door de naald over het oppervlak te bewegen en de stroom te meten, krijg je een hoogtekaart waarop losse atomen zichtbaar zijn. De microscoop is rond 1980 ontwikkeld en heeft de nanotechnologie op gang gebracht.

Alfaverval. Een alfadeeltje zit opgesloten in de kern, in een energieput met de kernwand als barrière. Klassiek heeft het te weinig energie om eroverheen te komen, en dus zou het er nooit uit kunnen. Toch gebeurt het: het tunnelt. Dat verklaart ook iets wat natuurkundigen lang dwarszat. De halveringstijden van alfastralers verschillen onderling een factor 10²⁰ — van microseconden tot miljarden jaren — terwijl de energie van de alfadeeltjes maar een beetje verschilt. Een iets hogere energie betekent namelijk een veel smallere barrière om doorheen te komen, en dus een veel grotere tunnelkans.

6. Pauli en elektronspin

Uitleg bij paragraaf 6

Meneer Wietsma Natuurkunde; Quantum: Uitsluitingsprincipe van Pauli; Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Spin is óók een quantumtoestand: een elektron is spin-up of spin-down, precies één van de twee.

Daarom passen er twee elektronen op elk energieniveau, en nooit drie.

Let op wat hij zegt over het examen: er wordt niet meer bij gezet dat er twee per toestand zitten. Je moet het zelf weten.

Voorbeeld 1: niveaus vullen van onderaf en de energie in de grondtoestand optellen.

Voorbeeld 2: een molecuul met 22 elektronen — wat is de kleinste energiesprong? Daar komt de formule uit paragraaf 2 weer terug.

Het uitsluitingsprincipe van Pauli zegt: maximaal één elektron per volledige quantumtoestand. Twee elektronen mogen wel hetzelfde ruimtelijke orbitaal bezetten als ze tegengestelde spin hebben. Spin kun je in dit niveau voorzichtig zien als een klein magneetje dat met of tegen een uitwendig veld gericht kan zijn.

Twee per niveau, en dat moet je zelf weten

Omdat er maar twee spinstanden zijn, passen er op elk energieniveau precies twee elektronen: één met spin omhoog en één met spin omlaag. Een derde kan niet, want die zou in alles gelijk zijn aan een van de twee.

Hierop is iets veranderd. Vroeger stond er in de examenopgave bij dat er twee elektronen per toestand zitten. Dat wordt er niet meer bij gezet, dus je moet het zelf weten en zelf toepassen. Dit zegt het filmpje er nadrukkelijk bij.

Niveaus vullen. In de grondtoestand zitten alle elektronen zo laag mogelijk. Vijf elektronen betekent dus: twee op het laagste niveau, twee op het volgende, en één op het derde. De energie in de grondtoestand is de som van wat die vijf elektronen samen hebben — niet vijf keer het laagste niveau.

De kleinste energiesprong: Pauli plus de putformule

Dit is het examentype uit het filmpje. Een molecuul met 22 elektronen is één lang doosje; de elektronen vullen de niveaus van onderaf.

1

Twee elektronen per niveau, dus tel hoeveel niveaus er vol zitten. 22 : 2 = 11 gevulde toestanden

2

Het laagste lege niveau is dus n = 12. De kleinste sprong gaat van de bovenste gevulde naar de onderste lege. van n = 11 naar n = 12

3

Reken het verschil uit met de putformule. ΔE = (12² − 11²) · h²8mL²

4

Reken het antwoord van joule naar elektronvolt om, want daar wordt meestal naar gevraagd.

Van 10 naar 12 springen kan ook, maar dat is een grotere sprong; van 11 naar 13 ook. De kleinste is altijd van de hoogste gevulde naar de eerstvolgende lege.

Valkuil: het is 12² − 11², dus 144 − 121 = 23. Niet (12 − 11)², want dat is 1. Dit is precies de fout waar het filmpje voor waarschuwt.

7. Van losse niveaus naar energiebanden

Uitleg bij paragraaf 7

Meneer Wietsma Natuurkunde; Quantum: Band gap; Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Hij begint bij waterstof: een foton moet precies 10,2 eV hebben om het elektron van n = 1 naar n = 2 te tillen. Met 10,1 of 10,3 gebeurt er niets.

Dan de overstap naar een vaste stof: daar liggen de niveaus zo dicht op elkaar dat ze banden vormen, met een band gap ertussen.

Het verschil tussen die twee is de kern van het filmpje — zie het blok hieronder.

Daarna geleider, halfgeleider en isolator, met de opmerking dat alleen vacuüm echt niets geleidt.

Dan de drie toepassingen: zonnecel, NTC en LDR.

Tot slot vier examenvragen: zonnebrandcrème (2019) en quantumdots (2022).

Bij heel veel atomen in één vaste stof beïnvloeden de elektronen elkaar. De discrete niveaus splitsen en liggen heel dicht op elkaar: ze vormen bijna doorlopende energiebanden. Tussen de valentieband en de geleidingsband kan een verboden gebied zitten: de band gap (Eg).

Precies genoeg, of minstens genoeg

Dit is waar het filmpje om draait, en het is het verschil tussen paragraaf 4 en deze paragraaf.

Bij een los atoom zijn de niveaus discreet. Een foton moet dan precies het juiste bedrag hebben. Bij waterstof kost de sprong van n = 1 naar n = 2 exact 10,2 eV. Een foton van 10,1 eV doet niets, en een foton van 10,3 eV ook niet: er is domweg geen toestand om in te landen.

Bij een vaste stof ligt dat anders. De geleidingsband is geen enkel niveau maar een heel bereik, dus het foton hoeft alleen maar minstens de band gap te hebben. Is er energie over, dan komt het elektron gewoon iets hoger in de band terecht. Daardoor kan een vaste stof een hele reeks golflengtes opnemen in plaats van één.

Vandaar dat je bij een band gap een ongelijkheid opschrijft, Ef ≥ Eg, en bij een atoomniveau een gelijkheid.

Schematisch bandenmodel

E geleidingsband valentieband band gap (Eg)Schematisch; niet op schaal

De verticale afstand tussen de banden stelt de minimale overgangsenergie voor. Niet op schaal.

Zeg het precies: een isolator geleidt heel slecht, niet “helemaal niet”. Zet er genoeg spanning op en zelfs glas en plastic gaan uiteindelijk geleiden. Het enige dat echt geen stroom geleidt is vacuüm, want daar zijn geen ladingsdragers.

8. LDR, NTC en zonnecel

Een LDR wordt door licht beter geleidend: geabsorbeerde fotonen kunnen elektronen naar de geleidingsband brengen. Bij een NTC neemt de weerstand meestal af als de temperatuur stijgt: meer ladingsdragers worden thermisch beschikbaar. In een zonnecel kunnen geschikte geabsorbeerde fotonen elektron-gatparen vormen; het interne elektrische veld helpt die ladingsdragers te scheiden zodat een stroom in een schakeling kan lopen.

Waar die energie vandaan komt

Bij de zonnecel en de LDR komt de energie van fotonen; bij de NTC van warmte. Warmer betekent heftiger trillen, en dus meer elektronen die genoeg kinetische energie oppikken om de band gap over te steken. Het verschil tussen een zonnecel en een LDR is wat je ermee doet: de zonnecel levert zelf stroom, bij de LDR daalt alleen de weerstand.

Voor silicium ligt de band gap rond 1,1 eV; in het filmpje wordt dat getal ook gebruikt.

Twee examenvragen uit het filmpje

Zonnebrandcrème (vwo 2019). Waarom werkt een stof met een band gap beter dan een stof met losse niveaus? Omdat je niet één golflengte wilt tegenhouden maar het hele UVB-gebied, van 280 tot 320 nm. Reken die twee grenzen om met de vuistregel: 1240280 = 4,4 eV en 1240320 = 3,9 eV. De band gap moet dus 3,9 eV of lager zijn, anders mist de crème de zwakste UVB-fotonen. Maar hij mag ook niet te laag liggen, want dan slikt de crème ook zichtbaar licht en wordt hij zwart. Je zoekt dus de band gap die nog net onder 3,9 eV zit.

Quantumdots (vwo 2022). Een quantumdot zendt altijd licht uit met minder energie dan het licht dat hij opnam — de rest gaat in warmte zitten. Meer energie uitzenden dan je opneemt kan niet; die zou nergens vandaan komen. Daarom pak je violet licht als bron: dat heeft van het zichtbare spectrum de meeste energie per foton, dus je kunt er alle andere kleuren mee maken. En je gaat er altijd van uit dat de dot één foton opneemt; twee tegelijk is veel te onwaarschijnlijk.

Voorbeeld 4: de grensgolflengte van een halfgeleider

Een halfgeleider heeft een band gap van 1,8 eV. Bepaal de grootste golflengte die in het eenvoudige model nog genoeg fotonenergie levert.

1

Het foton moet minstens de band gap overbruggen: Ef = Eg = 1,8 eV

2

Gebruik Ef = hcλ . In handige eenheden λ (nm) ≈ 1240E (eV)

3

Daarmee λmax = 12401,8 = 689 nm. Langere golflengtes zijn minder energierijk.

Wat je niet hoeft te leren als losse formule: de algemene wiskundige onbepaaldheidsrelatie van Heisenberg of de Schrödingervergelijking. De syllabus vraagt hier het concept dat golf- en deeltjesbeschrijvingen niet tegelijk als één klassiek beeld mogen worden behandeld. Geen extra rekenformule verzinnen.

De fouten die punten kosten

Kun je dit hardop uitleggen?

Beantwoord de vraag eerst zonder spiekbrief; controleer daarna.

  1. Waarom zijn de energieën in een oneindig diepe put niet continu?
    Modelantwoord
    Alleen golven met knopen op de wanden passen: L = nλ2. Daardoor zijn alleen bepaalde λ en dus bepaalde energieën mogelijk.
  2. Wat betekent het kwadraat van ψ?
    Modelantwoord
    De plaatsafhankelijke kansdichtheid is evenredig met |ψ|². Een minteken in ψ is geen negatieve kans.
  3. Hoe werkt tunnelen zonder dat energiebehoud wordt geschonden?
    Modelantwoord
    De golffunctie loopt door een eindige barrière; er kan aan de andere kant een detectiekans zijn hoewel de klassieke energie te laag is. De totale energie blijft gelijk.
  4. Waarom veranderen LDR en NTC van weerstand?
    Modelantwoord
    Licht of warmte zorgt in een halfgeleider voor meer mobiele ladingsdragers. Daardoor daalt de weerstand meestal.

Zelf proberen

Achttien vragen, van begrip tot berekenen en beoordelen. Maak ze op papier en open daarna de uitwerking. Opgave 1 tot en met 7 horen bij deel 1 (paragraaf 1 tot en met 4); opgave 8 tot en met 18 bij deel 2.

Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen

1. Wat betekent quantisatie bij een deeltje in een energieput?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Een deeltje dat opgesloten zit, gedraagt zich als een golf. In een put passen alleen bepaalde staande golven.

Wat je zoekt
Een uitleg in eigen woorden, geen berekening.

1

Denk aan een gitaarsnaar die aan twee kanten vastzit. Niet elke golflengte past; alleen die waarbij er precies een heel aantal halve golven tussen de uiteinden staat.

2

Bij een deeltje in een put is het net zo. De golffunctie moet aan de wanden nul zijn, dus passen alleen bepaalde golfvormen.

3

Bij elke toegestane golfvorm hoort één energiewaarde. Andere golfvormen passen niet, dus die energieën bestaan niet voor dit deeltje.

Antwoord: quantisatie betekent dat het deeltje alleen bepaalde, losse energiewaarden kan hebben — niet elke willekeurige waarde daartussen

Waarom je dit alleen bij opsluiting ziet

Een vrij elektron, dat nergens tegenaan zit, kan elke energie hebben. Zodra je het opsluit — in een atoom, een put of een quantumdot — ontstaan er randvoorwaarden, en daarmee een trap van toegestane niveaus.

Hoe kleiner de ruimte, hoe verder de treden uit elkaar liggen. Dat zie je terug in opgave 5 en 13.

Valkuil: quantisatie betekent discreet, dus losse waarden. Het betekent niet dat de energie klein is of dat hij niet kan veranderen.
2. In een oneindig diepe energieput past in de grondtoestand één halve golf. Welke golflengte heeft die golf bij een putbreedte van 2,0 nm?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De putbreedte L = 2,0 nm, en dat er in de grondtoestand één halve golf in past.

Wat je zoekt
De golflengte λ van die staande golf.

1

Op beide wanden is de golffunctie nul: daar zitten knopen. De kleinste golf die tussen twee knopen past, is één bult, en dat is een halve golf. Schrijf dat op als formule.L = λ2

2

Maak λ vrij.λ = 2L

3

Vul de putbreedte in.λ = 2 × 2,0 nm = 4,0 nm

4

Schrijf het antwoord ook in meters, met de juiste significantie.λ = 4,0 nm = 4,0 × 10−9 m

Antwoord: λ = 4,0 nm

De golf is twee keer zo lang als de put

Dat voelt gek, maar klopt: je ziet maar de helft van een golf, de “bult” tussen twee knopen. De hele golf zou twee bulten hebben en dus twee keer zo breed zijn.

Voor hogere niveaus geldt L = n·λ2, dus λ = 2Ln. Bij n = 2 is de golflengte 2,0 nm, bij n = 3 nog maar 1,33 nm. Kortere golflengte betekent meer energie. De De Broglie-golflengte is dus geen vaste waarde van het elektron: λ = hp hangt af van zijn impuls, en de put laat alleen deze golflengtes toe.

Bekijk de tekening
0Ln = 1
Valkuil: L is niet gelijk aan λ. In de grondtoestand past precies een hálve golf in de put.
3. Wat is het verschil tussen de golffunctie ψ en de waarschijnlijkheidsverdeling?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De golffunctie ψ beschrijft het deeltje; de kansdichtheid zegt waar je het kunt aantreffen.

Wat je zoekt
Het verschil, in eigen woorden.

1

ψ is een amplitude. Die kan positief, negatief of nul zijn, net als de uitwijking van een trillende snaar.

2

De kansdichtheid is evenredig met |ψ|². Door het kwadraat is die nooit negatief.

3

Een knoop van ψ (waar ψ = 0) geeft kansdichtheid nul: daar vind je het deeltje nooit.

4

Een grotere absolute amplitude geeft een grotere kansdichtheid: daar is de kans om het deeltje te vinden het grootst.

Antwoord: ψ is een amplitude die ook negatief kan zijn; de kansdichtheid is |ψ|² en is nooit negatief

Waarom het kwadraat nodig is

Een kans kan niet negatief zijn. Het kwadraat lost dat op, en zorgt er tegelijk voor dat een knoop echt kans nul oplevert.

Het teken van ψ is daarom niet rechtstreeks meetbaar. Het doet er wél toe zodra twee golffuncties elkaar overlappen: dan kunnen ze elkaar versterken of uitdoven. Dat is interferentie.

Valkuil: teken bij een vraag over kansen altijd |ψ|², niet ψ. Een grafiek van ψ met een negatief stuk zegt niets over een negatieve kans.
4. Een elektron zit in een oneindig diepe put van 1,0 nm. Gebruik E₁ = 0,376 eV. Bereken E₂ en E₃.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De put is 1,0 nm breed en het laagste niveau is 0,376 eV.

Wat je zoekt
De energie van het tweede en het derde niveau.

1

Schrijf de schaalwet voor de oneindige put op (theorie, paragraaf 2).En = n² · E1

2

Vul n = 2 in.E2 = 2² × 0,376 = 4 × 0,376 = 1,504 eV

3

Vul n = 3 in.E3 = 3² × 0,376 = 9 × 0,376 = 3,384 eV

4

Rond af op hetzelfde aantal significante cijfers als het gegeven.E2 = 1,50 eV; E3 = 3,38 eV

Antwoord: E2 = 1,50 eV en E3 = 3,38 eV

De treden worden steeds hoger

Van n = 1 naar n = 2 is de sprong 1,13 eV, van n = 2 naar n = 3 al 1,88 eV. Door het kwadraat lopen de niveaus steeds verder uit elkaar.

In een atoom is het precies andersom: daar kruipen de niveaus juist naar elkaar toe (zie opgave 7). Dat komt doordat de potentiaalput van een atoom een heel andere vorm heeft dan een rechthoekige bak.

Bekijk de tekening
0Ln = 2
Valkuil: de niveaus schalen met n², niet met n. E3 is dus niet drie keer E1.
5. Dezelfde put uit vraag 4 wordt twee keer zo breed. Met welke factor verandert E₁?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De putbreedte gaat van L naar 2L. De energie hangt af van L.

Wat je zoekt
De factor waarmee E1 verandert, en de nieuwe waarde.

1

Schrijf op hoe de grondtoestandsenergie van de breedte afhangt.E1 = h²8mL² , dus E1 ∝ 1L²

2

Vervang L door 2L en kijk wat er met de noemer gebeurt.(2L)² = 4L², dus de noemer wordt 4× zo groot

3

Een vier keer zo grote noemer betekent een vier keer zo kleine energie.E1 wordt gedeeld door 4

4

Reken de nieuwe waarde uit.0,3764 = 0,0940 eV

Antwoord: vier keer zo klein: E1 gaat van 0,376 eV naar 0,0940 eV

Waarom meer ruimte minder energie betekent

In een bredere put past een langere golf, en een langere golf hoort bij een kleinere impuls en dus minder energie. Opsluiting kost energie; ruimte geven levert het weer op.

Let op het kwadraat in de noemer: twee keer zo breed is niet half zoveel energie maar een kwart. Die fout wordt vaak gemaakt.

Valkuil: twee keer zo breed geeft een kwart van de energie, niet de helft.
6. Een elektron springt in de put uit vraag 4 van n = 1 naar n = 2. Hoeveel energie moet het opnemen?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
E1 = 0,376 eV en E2 = 1,50 eV uit vraag 4.

Wat je zoekt
De benodigde energie ΔE.

1

Een sprong omhoog kost het verschil tussen de twee niveaus.ΔE = E2 − E1

2

Gebruik de schaalwet, dan hoef je niet eens af te ronden onderweg.ΔE = 4E1 − E1 = 3E1

3

Vul in.ΔE = 3 × 0,376 = 1,128 eV

4

Rond af.ΔE = 1,13 eV

Antwoord: ΔE = 1,13 eV; het elektron neemt één foton met precies die energie op

Waarom precies één foton

Een foton wordt in zijn geheel opgenomen of helemaal niet. Een foton van 1,0 eV doet dus niets: dat is te weinig voor de sprong, en half een niveau omhoog bestaat niet.

Dat is de reden dat atomen en materialen maar bepaalde kleuren licht opnemen. Hun absorptiespectrum is de trap van toegestane sprongen.

Valkuil: het antwoord is E2 − E1, niet E2. Het elektron begon al met 0,376 eV.
7. Bij waterstof is Eₙ = −13,6n² eV. Bereken het energieverschil bij de overgang n = 3 naar n = 2.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De formule voor de niveaus van waterstof. De energieën zijn negatief, omdat het elektron gebonden is.

Wat je zoekt
Het energieverschil ΔE van de sprong omlaag.

1

Bereken het bovenste niveau.E3 = −13,63² = −13,69 = −1,511 eV

2

Bereken het onderste niveau.E2 = −13,62² = −13,64 = −3,40 eV

3

Neem het verschil: hoog min laag. Let op de twee mintekens.ΔE = −1,511 − (−3,40) = −1,511 + 3,40

4

Reken uit en rond af.ΔE = 1,889 → 1,89 eV

Antwoord: ΔE = 1,89 eV; die energie komt vrij als één foton

Dit is de rode lijn van waterstof

Bij 1,89 eV hoort een golflengte van λ = hcE ≈ 656 nm. Dat is dieprood, en het is de bekendste lijn in het spectrum van waterstof.

Het minteken betekent gebonden: je moet 13,6 eV toevoeren om het elektron vanuit de grondtoestand helemaal los te maken. Bij n = ∞ is de energie 0, en dat is precies “net vrij”.

Het energie verschil is altijd positief. Een negatief ΔE betekent dat je de niveaus hebt omgedraaid.

Valkuil: bij −1,511 − (−3,40) worden de twee mintekens samen een plus. Dit is de plek waar het bij deze opgave misgaat.
8. Een golffunctie loopt een klein stukje door in een barrière. Is dat al bewijs dat het deeltje buiten de put wordt gevonden?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
In een eindige barrière is ψ niet meteen nul, maar neemt hij geleidelijk af.

Wat je zoekt
Ja of nee, met uitleg.

1

Een niet-nul golffunctie betekent een niet-nul kansdichtheid. De kans om het deeltje daar aan te treffen is dus groter dan nul.

2

Groter dan nul is niet hetzelfde als zeker. Een kans van bijvoorbeeld 0,1% blijft een kans.

3

Quantumfysica voorspelt kansen, geen vaste banen. Pas bij een meting krijg je één uitkomst.

4

Conclusie: het bewijst dat het kán, niet dat het gebeurt.

Antwoord: nee; de kans is groter dan nul, maar dat is geen zekerheid dat een meting het deeltje daar aantreft

Het verschil tussen kan en zal

Dit onderscheid is de kern van quantumfysica. Een model dat kansen geeft, doet geen uitspraak over wat er bij één meting gebeurt — alleen over wat je bij heel veel metingen gemiddeld ziet.

Schrijf in een examenantwoord dus niet “het deeltje zit in de barrière”, maar “er is een kans dat het daar wordt aangetroffen”.

Valkuil: een kans groter dan nul betekent niet zekerheid. Omgekeerd betekent een kleine kans ook niet “onmogelijk”.
9. Een deeltje heeft minder energie dan de hoogte van een eindige barrière. Kan het toch aan de andere kant worden gedetecteerd?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De barrière is hoger dan de energie van het deeltje, maar niet oneindig hoog en niet oneindig dik.

Wat je zoekt
Ja of nee, met de naam van het verschijnsel en de voorwaarden.

1

Klassiek kan het niet: er is te weinig energie om eroverheen te komen.

2

Quantummechanisch is de golffunctie in de barrière niet nul, maar neemt hij exponentieel af.

3

Is de barrière dun genoeg, dan is ψ aan de andere kant nog niet nul. Daar is dus een kans om het deeltje te vinden.

4

Dat heet tunnelen. Hoe hoger of hoe dikker de barrière, hoe kleiner de kans.

Antwoord: ja, door quantumtunneling; bij een voldoende dunne en niet te hoge barrière is de kans aan de andere kant niet nul

Waar dit in het echt gebeurt

Tunnelen is geen theoretische curiositeit. Het verklaart alfaverval, het laat de rastertunnelmicroscoop werken, en in moderne chips lekt er stroom doordat elektronen door te dunne isolatielaagjes tunnelen.

Belangrijk in je antwoord: het deeltje gaat niet óver de barrière heen en leent ook geen energie. De golffunctie loopt er dwars doorheen, en daar hoort een kans bij.

Valkuil: tunnelen is geen klassiek overschrijden van de barrière. Schrijf niet dat het deeltje “even genoeg energie krijgt”.
10. Twee elektronen zitten in hetzelfde ruimtelijke orbitaal. Hoe kan dat zonder het uitsluitingsprincipe van Pauli te schenden?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Het uitsluitingsprincipe gaat over de volledige quantumtoestand, niet alleen over de plaats.

Wat je zoekt
Een uitleg waarom dit mag.

1

De volledige quantumtoestand van een elektron bestaat uit de ruimtelijke toestand én de spin.

2

Deze twee elektronen delen de ruimtelijke toestand, dus moeten ze op het overgebleven punt verschillen.

3

Spin kan twee waarden hebben, vaak geschreven als ↑ en ↓.

4

Met tegengestelde spin zijn hun volledige quantumtoestanden verschillend, en is er geen schending.

Antwoord: ze hebben tegengestelde spin, dus hun volledige quantumtoestanden verschillen

Waarom hier de indeling van het periodiek systeem vandaan komt

Omdat er precies twee spintoestanden zijn, passen er in elk orbitaal maximaal twee elektronen. Daarna moet de volgende een hoger orbitaal in.

Die regel bepaalt de opbouw van de schillen, en daarmee de volgorde van de elementen in het periodiek systeem.

Valkuil: het principe verbiedt niet dat twee elektronen op dezelfde plek zitten, maar dat ze in precies dezelfde volledige toestand zitten.
11. Een halfgeleider heeft een band gap van 1,8 eV. Een foton heeft 2,0 eV. Kan dit foton in het eenvoudige bandenmodel een elektron naar de geleidingsband brengen?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De band gap is de minimale energie om een elektron van de valentieband naar de geleidingsband te tillen.

Wat je zoekt
Ja of nee, met uitleg over het teveel aan energie.

1

Vergelijk de fotonenergie met de band gap.2,0 eV ≥ 1,8 eV

2

Er is dus genoeg energie voor de sprong.ja, het kan

3

Genoeg energie hebben is nodig, maar niet genoeg: het foton moet ook werkelijk geabsorbeerd worden en niet door het materiaal heen lopen of worden teruggekaatst.

4

Reken het teveel uit en zeg waar het blijft.2,0 − 1,8 = 0,2 eV → bewegingsenergie van ladingsdragers, die meestal als warmte vrijkomt

Antwoord: ja; 2,0 eV is meer dan de band gap van 1,8 eV, mits het foton ook echt geabsorbeerd wordt. De overtollige 0,2 eV komt grotendeels als warmte vrij

Waarom een zonnecel nooit alle energie benut

Fotonen met minder dan de band gap gaan er ongehinderd doorheen; fotonen met meer dan de band gap leveren maar 1,8 eV nuttig op, en de rest wordt warmte.

Daarom bestaat er een optimale band gap voor zonlicht, en haalt één laag silicium in de praktijk niet meer dan een kleine twintig tot vijfentwintig procent.

Bekijk de tekening
E geleidingsband valentieband band gap (Eg)Schematisch; niet op schaal
Valkuil: genoeg energie hebben en daadwerkelijk geabsorbeerd worden zijn twee verschillende dingen. Noem ze allebei.
12. Een LDR krijgt meer licht en een NTC wordt warmer. Wat gebeurt in het eenvoudige halfgeleidermodel doorgaans met hun weerstand?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Beide zijn halfgeleiders. De weerstand hangt af van het aantal vrije ladingsdragers.

Wat je zoekt
Wat er met beide weerstanden gebeurt, en waarom.

1

Bij de LDR: invallende fotonen tillen elektronen over de band gap heen naar de geleidingsband.

2

Bij de NTC: een hogere temperatuur betekent meer thermische energie, zodat meer elektronen die sprong vanzelf maken.

3

In beide gevallen neemt het aantal vrije ladingsdragers toe.

4

Meer ladingsdragers betekent dat er bij dezelfde spanning meer stroom loopt, dus een lagere weerstand.

Antwoord: bij allebei daalt de weerstand: meer licht en meer warmte leveren meer vrije ladingsdragers op

De tegenstelling met een gewone metaaldraad

Bij een metaal gebeurt het omgekeerde: warmer betekent meer trillende roosteratomen, dus meer botsingen en een hógere weerstand. Het aantal ladingsdragers ligt daar al vast.

Bij een halfgeleider is het aantal ladingsdragers juist de variabele, en dat effect wint ruim. Vandaar de naam NTC: negatieve temperatuurcoëfficiënt.

Valkuil: zeg erbij dat je het eenvoudige halfgeleidermodel gebruikt. In de echte natuurkunde spelen ook doping en roostertrillingen mee.
13. Een quantumdot heeft in twee modellen een kleinste toegestane energie E₁. Model B is half zo breed als model A. Vergelijk E₁(B) met E₁(A) in het oneindig-diepe-putmodel.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Dezelfde schaalwet als in opgave 5: E1 ∝ 1L². De breedte halveert.

Wat je zoekt
De verhouding tussen de twee grondtoestandsenergieën.

1

Schrijf de evenredigheid op.E1 ∝ 1L²

2

Model B heeft breedte ½L. Vul dat in de noemer in.(½L)² = ¼L²

3

Een vier keer zo kleine noemer geeft een vier keer zo grote energie.E1(B) = 4 × E1(A)

4

Formuleer het antwoord als verhouding.E1(B)E1(A) = 4

Antwoord: E1(B) is vier keer zo groot als E1(A)

Waarom kleine quantumdots blauwer licht geven

Alle niveaus schuiven omhoog als de dot kleiner wordt, en de afstanden ertussen groeien mee. Grotere sprongen betekenen fotonen met meer energie, dus licht met een kortere golflengte.

Daarom kun je met dezelfde stof verschillende kleuren maken: je verandert alleen de afmeting van de dot. Dat is het hele idee achter QLED-schermen.

Dit is dezelfde rekenstap als opgave 5, maar dan de andere kant op. Herken je de schaalwet, dan kost zo’n vraag één regel.

Valkuil: half zo breed geeft vier keer zoveel energie, niet twee keer. Het kwadraat is bepalend.
14. Een zonnecel heeft een band gap van 1,8 eV. Bereken de grootste golflengte van fotonen die in het eenvoudige model genoeg energie hebben om een elektron over de band gap te brengen.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De band gap is 1,8 eV, en voor een foton geldt E = hcλ. Uit Binas: h = 6,626 × 10−34 J·s, c = 2,998 × 108 m/s, e = 1,602 × 10−19 C.

Wat je zoekt
De grootste golflengte waarbij het nog net lukt.

1

De grootste golflengte hoort bij de kleinste energie die nog werkt. Dat is precies de band gap.E = 1,8 eV

2

Reken de energie om naar joule.E = 1,8 × 1,602 × 10−19 = 2,88 × 10−19 J

3

Schrijf de fotonformule om naar λ.E = hcλ → λ = hcE

4

Vul in.λ = 6,626 × 10−34 × 2,998 × 1082,88 × 10−19

5

Reken uit en rond af op twee significante cijfers.λ = 6,9 × 10−7 m = 6,9 × 10² nm

Antwoord: λ ≈ 6,9 × 10² nm, dus ongeveer 690 nm (rood licht)

De snelle route, en de controle

Handig om te onthouden: hc ≈ 1240 eV·nm. Dan is λ = 12401,8 ≈ 689 nm in één stap, zonder omrekenen naar joule. Gebruik het als controle, en schrijf op het examen de volledige route op.

Alles met een langere golflengte dan 690 nm — dieprood en infrarood — heeft te weinig energie per foton en gaat voor deze cel verloren. Dat is ongeveer de helft van het zonlicht.

Let op het verband: langere golflengte betekent minder energie per foton. Als je antwoord de andere kant op wijst, heb je de breuk omgekeerd.

Bekijk de tekening
E geleidingsband valentieband band gap (Eg)Schematisch; niet op schaal
Valkuil: reken eV eerst om naar joule, of gebruik consequent eV·nm. Haal je joule en eV door elkaar, dan zit je antwoord er een factor 1,602 × 1019 naast.
15. Een scanning tunneling microscoop raakt het oppervlak niet aan. Leg uit waarop de meting dan berust, en waarom de naald zo dicht bij het oppervlak moet blijven.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Tussen de naald en het oppervlak zit een spleet van ongeveer een nanometer, met een kleine spanning erover.

Wat je zoekt
Waar de meetwaarde vandaan komt, en waarom de afstand zo klein moet zijn.

1

De spleet is voor een elektron een energiebarrière. Klassiek komt er niets doorheen.

2

Quantummechanisch loopt de golffunctie de barrière in en is hij aan de andere kant nog niet nul. Er tunnelen dus elektronen over.

3

De aangelegde spanning geeft die stroom een richting. Die tunnelstroom is wat de microscoop meet.

4

De tunnelkans neemt heel snel af naarmate de barrière breder wordt. Verder weg dan ongeveer een nanometer loopt er praktisch niets meer.

5

Juist die sterke afhankelijkheid maakt hem bruikbaar: een hoogteverschil ter grootte van één atoom verandert de stroom al merkbaar, en zo ontstaat een hoogtekaart.

Antwoord: de meting berust op de tunnelstroom door de vacuümspleet; die stroom hangt zo sterk van de afstand af dat de naald tot op ongeveer een nanometer moet naderen

Waarom niet aanraken juist het punt is

Zou de naald het oppervlak raken, dan meet je weerstand en beschadig je bovendien allebei. Door te tunnelen kun je de afstand meten zónder contact.

Dit is het voorbeeld waarmee je kunt laten zien dat tunnelen geen theoretische curiositeit is: zonder dit effect zou de microscoop niets meten.

Valkuil: noem de spanning én het tunnelen. Alleen “er loopt stroom door de lucht” verklaart niets.
16. Een molecuul bevat 18 elektronen in een doosje. Tussen welke twee niveaus ligt de kleinste energiesprong? Licht je antwoord toe.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Achttien elektronen, en het uitsluitingsprincipe van Pauli.

Wat je zoekt
De twee niveaus van de kleinste sprong, met uitleg.

1

Per energieniveau passen twee elektronen: één met spin omhoog en één met spin omlaag.twee per niveau

2

Deel het aantal elektronen door twee om te weten hoeveel niveaus vol zitten.18 : 2 = 9 gevulde niveaus, dus n = 1 tot en met n = 9

3

Het laagste lege niveau is het eerstvolgende.n = 10

4

De kleinste sprong gaat van het hoogste gevulde naar het laagste lege niveau.van n = 9 naar n = 10

5

Reken je hem uit, gebruik dan het verschil van de kwadraten.ΔE = (10² − 9²)·h²8mL² = 19·h²8mL²

Antwoord: van n = 9 naar n = 10

Waarom niet van n = 8 naar n = 10

Die sprong bestaat ook, en hij is toegestaan, maar hij is groter. Gevraagd is de kléénste, en die begint altijd bij het hoogste bezette niveau.

Let op dat in de opgave niet meer staat dat er twee elektronen per niveau zitten. Dat moet je zelf weten en er zelf bij zetten; het is vaak een eigen scorepunt.

Valkuil: het is 10² − 9² = 19, niet (10 − 9)² = 1.
17. Waarom kan een stof met een band gap fotonen over een heel bereik aan golflengtes opnemen, terwijl een los atoom alleen bepaalde fotonen opneemt?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
Bij een los atoom zijn de niveaus discreet; in een vaste stof vormen ze banden.

Wat je zoekt
Het verschil, in eigen woorden.

1

Bij een los atoom kan een foton alleen worden opgenomen als zijn energie precies gelijk is aan het verschil tussen twee niveaus.Ef = ΔE

2

Is hij iets groter of kleiner, dan is er geen toestand om in te landen en gebeurt er niets. Bij waterstof kost n = 1 naar n = 2 exact 10,2 eV.

3

In een vaste stof liggen de niveaus zo dicht op elkaar dat ze een band vormen. De geleidingsband is geen enkel niveau maar een heel bereik.

4

Daardoor hoeft het foton alleen minstens de band gap te leveren; wat overblijft brengt het elektron gewoon hoger in de band.Ef ≥ Eg

5

Een hele reeks golflengtes voldoet dus, in plaats van één.

Antwoord: omdat de geleidingsband een bereik aan toestanden is: het foton hoeft alleen minstens de band gap te hebben, terwijl een atoomovergang precies de juiste energie vraagt

Het teken dat je opschrijft verraadt het verschil

Bij een band gap schrijf je een ongelijkheid, bij een atoomovergang een gelijkheid. Dat ene teken is vaak precies wat het correctievoorschrift zoekt.

Hier komt ook de zonnebrandcrème vandaan: die moet het hele UVB-gebied tegenhouden, en dat kan alleen een stof met een band gap.

Valkuil: genoeg energie betekent nog niet dat het foton ook werkelijk geabsorbeerd wordt. Dat blijft een aparte voorwaarde.
18. Een halfgeleider heeft een band gap van 3,3 eV. Kan hij UVB-licht van 320 nm absorberen? En rood licht van 650 nm?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet
De band gap is 3,3 eV. Twee golflengtes om te onderzoeken.

Wat je zoekt
Voor allebei: ja of nee, met de berekening erbij.

1

Schrijf de formule voor de fotonenergie op (Binas).Ef = hcλ

2

Zet de golflengte van het UVB-foton om naar meter.λ = 320 nm = 3,20 × 10−7 m

3

Vul in en reken uit.Ef = 6,626 × 10−34 × 2,998 × 1083,20 × 10−7 = 6,21 × 10−19 J

4

Reken om naar eV, zodat je kunt vergelijken met de band gap.Ef = 6,21 × 10−191,602 × 10−19 = 3,88 eV

5

Vergelijk met de band gap.3,88 eV ≥ 3,3 eV → ja, dit foton kan een elektron over de band gap tillen

6

Doe hetzelfde voor het rode foton.Ef = 6,626 × 10−34 × 2,998 × 1086,50 × 10−7 = 3,06 × 10−19 J = 1,91 eV

7

Vergelijk opnieuw.1,91 eV < 3,3 eV → nee, te weinig energie

8

Controleer met de vuistregel hc ≈ 1240 eV·nm.E = 1240320 ≈ 3,9 eV; E = 1240650 ≈ 1,9 eV ✓

Antwoord: UVB van 320 nm wél (3,88 eV ≥ 3,3 eV), rood licht van 650 nm niet (1,91 eV < 3,3 eV)

Waarom deze stof doorzichtig is

Fotonen die de band gap niet halen worden niet opgenomen en gaan er dus doorheen. Voor zichtbaar licht is deze halfgeleider daarom doorzichtig, terwijl hij UV tegenhoudt.

Dat is precies wat je wilt in zonnebrandcrème. Een stof met een veel lagere band gap zou ook zichtbaar licht slikken, en dan wordt de crème zwart.

De overtollige 3,88 − 3,3 ≈ 0,6 eV bij het UVB-foton gaat niet verloren maar komt als warmte vrij.

Valkuil: reken niet terug met een gemiddelde golflengte. Elk foton telt apart; het gaat per foton om de vergelijking met Eg.

Zo oefen je een centraal-examenvraag

Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag. Deze casus is dezelfde als bovenaan. Nu kun je hem uitwerken.

Een elektron zit opgesloten in een eendimensionale oneindig diepe energieput. In model A is L = 1,0 nm; in model B is L = 0,50 nm.

a. Leg uit waarom E₁ niet nul kan zijn. b. Bereken E₁ in model A. c. Bereken de energie voor een overgang van n = 1 naar n = 2. d. Wat gebeurt bij dezelfde n met de energie als de putbreedte halveert?

Bekijk de aanpak en het beoordelingsmodel (eigen oefenmodel)
1

De staande golf moet tussen de wanden passen. De kleinste toestand heeft n = 1, dus λ = 2L en p ≠ 0: E₁ > 0.

2

E₁ = h²8mL² = 6,02 · 10⁻²⁰ J = 0,376 eV.

3

E₂ = 4E₁. Dus ΔE = 3E₁ = 1,13 eV.

4

Bij een halvering van L wordt Eₙ volgens de formule vier keer zo groot.

Zelfcontrole; 4 denkstappen: (1) juiste randvoorwaarde, (2) formule en SI-eenheden, (3) verschil tussen niveaus, (4) schaaleffect L⁻². Dit is een zelfgemaakte beoordeling, geen officieel correctievoorschrift.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Gebaseerd op CvTE-syllabus Natuurkunde vwo 2027, subdomein F1, specificaties 3–5.

Meer oefenen

Gebruik de vragen opnieuw zonder de antwoorden te openen. Voor extra CE-stijl kun je de gemengde novemberoefening gebruiken zodra je deze les ook hebt afgerond; de huidige gemengde toets behandelt nog de vier andere novemberonderwerpen. Deze nieuwe F1-stof wordt bij een volgende herindeling toegevoegd.

Herhaal zo nodig eerst De Broglie en interferentie; Formuleoverzicht november

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal: 14 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.

0

Klaar met dit onderwerp?

Vink hem pas af wanneer je de kern kunt uitleggen en de opgaven hebt geprobeerd.

Terug naar het menu