Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen — Kern- en deeltjesprocessen
Planning

Uitwerkingen — Kern- en deeltjesprocessen

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

LadingsbehoudΣQ vóór = ΣQ ná

Eenheden van elementaire lading.

BaryonbehoudΣB vóór = ΣB ná

Proton en neutron: +1.

LeptonbehoudΣL vóór = ΣL ná

Antilepton: −1.

Massa-energieE=Δm·c²

Gebruik het massaverschil.

Omrekening u naar MeV1 u·c² ≈ 931,5 MeV

Eén keer vermenigvuldigen; dan staat het in MeV.

ZwakkebosonenQboson = Qvóór − Qná

Verandert er geen lading: Z⁰.

β⁻-vervaln→p+e⁻+ν̄ₑ

Antineutrino bewaart L.

Opgaven en uitwerkingen

1. Geef van deze deeltjes lading, baryongetal en leptongetal: proton, elektron, antineutrino, positron.

Wat je weet
Vier deeltjes, en voor elk daarvan drie getallen: de lading Q, het baryongetal B en het leptongetal L.

Wat je nodig hebt
De drie definities, plus de regel dat bij een antideeltje alle drie de tekens omklappen.

1

Werk per deeltje, niet per kolom. Schrijf achter elk deeltje Q, B en L op in die volgorde; dan vergeet je er geen.

2

Het proton is een baryon en geen lepton.proton: Q = +1, B = 1, L = 0

3

Het elektron is een lepton en geen baryon.elektron: Q = −1, B = 0, L = +1

4

Het antineutrino is het antideeltje van het neutrino. Een neutrino heeft Q = 0, B = 0, L = +1; draai alle tekens om.antineutrino: Q = 0, B = 0, L = −1

5

Het positron is het antideeltje van het elektron. Het elektron heeft −1, 0, +1; draai alle tekens om.positron: Q = +1, B = 0, L = −1

Antwoord: proton (+1, 1, 0); elektron (−1, 0, +1); antineutrino (0, 0, −1); positron (+1, 0, −1).

Waarom hebben die deeltjes juist déze getallen?

De lading is geen afspraak maar een optelsom. Een proton is uud: +⅔ + ⅔ − ⅓ = +1. Een neutron is udd: +⅔ − ⅓ − ⅓ = 0. De lading van een samengesteld deeltje is dus de lading van zijn quarks bij elkaar.

Het baryongetal is zo gekozen dat elke quark ⅓ telt. Een proton en een neutron bestaan allebei uit drie quarks, dus komen ze allebei op 3 · ⅓ = 1 uit. Een elektron bestaat niet uit quarks, dus daar is B = 0.

Het leptongetal telt simpelweg de leptonen: elektron, muon, tau en hun neutrino’s krijgen +1. Alles wat uit quarks bestaat krijgt 0.

Bij een antideeltje klappen alle drie de tekens om, want een antideeltje is in elk opzicht de tegenpool van het deeltje. Een positron is dus niet “een elektron met een plus”; ook zijn leptongetal is omgedraaid.

Valkuil: Bij het positron klapt niet alleen de lading om, maar ook het leptongetal. Wie alleen aan de lading denkt, houdt L = +1 over en krijgt daarna bij élke controlevraag de verkeerde uitkomst.
2. Kan deze reactie plaatsvinden? n → p + e−

Wat je weet
De reactie n → p + e−, zonder neutrino erbij.

Wat je nodig hebt
De drie behoudswetten, elk apart nagelopen. Eén fout is al genoeg om de reactie te verbieden.

1

Links staat alleen een neutron. Zet de drie getallen van het neutron klaar: Q = 0, B = 1, L = 0.

2

Lading. Rechts een proton (+1) en een elektron (−1).0 = (+1) + (−1) = 0 ✓

3

Baryongetal. Rechts is alleen het proton een baryon; het elektron telt voor 0.1 = 1 + 0 = 1 ✓

4

Leptongetal. Links geen leptonen, rechts een elektron met L = +1.0 = 0 + 1 = 1 ✗

5

Twee van de drie kloppen, maar dat is niet genoeg. Het leptongetal springt van 0 naar 1, dus deze reactie kan niet.

6

Wat ontbreekt is een deeltje met L = −1 dat verder niets verstoort: geen lading en geen baryongetal. Dat is het antineutrino.n → p + e− + ν̄e

Antwoord: Nee. Het leptongetal klopt niet; er moet een antineutrino bij, met L = −1.

Waarom mag een reactie niet doorgaan als één getal niet klopt?

Behoud van leptongetal is geen rekenregel die iemand verzonnen heeft, maar een natuurwet: in alle metingen tot nu toe was het leptongetal vóór en ná een reactie gelijk. Een reactie die dat breekt is nog nooit waargenomen. Dus zodra één van de drie sommen niet uitkomt, is de reactie uitgesloten — hoe mooi de andere twee ook kloppen.

En waarom moet het er een antineutrino bij zijn? Links staat 0 en het elektron rechts levert +1. Je hebt dus een deeltje nodig dat −1 bijdraagt zonder de lading of het baryongetal te verstoren. Dat is precies het antineutrino.

Dit is ook letterlijk hoe het neutrino ontdekt is. In de jaren twintig leek er bij bètaverval energie te verdwijnen. Pauli stelde in 1930 een onzichtbaar deeltje voor om de boekhouding kloppend te krijgen; pas in 1956 is het echt gemeten. Deze opgave is dus het probleem waar het neutrino voor bedacht is.

Valkuil: Stoppen zodra de eerste twee boekhoudingen kloppen. Juist de derde gaat hier mis, en in een examenvraag is dat precies de bedoeling.
3. Kan deze reactie plaatsvinden? p → e+ + νe

Wat je weet
De reactie p → e+ + νe: een proton dat zou vervallen in een positron en een neutrino.

Wat je nodig hebt
Weer alle drie de behoudswetten. Let op: deze reactie ziet er op het eerste gezicht keurig uit.

1

Lading. Links het proton (+1), rechts het positron (+1) en het neutrino (0).+1 = (+1) + 0 = +1 ✓

2

Leptongetal. Links geen leptonen. Rechts het positron (L = −1) en het neutrino (L = +1).0 = (−1) + (+1) = 0 ✓

3

Baryongetal. Links een proton, dus 1. Rechts staan alleen leptonen, en die hebben B = 0.1 = 0 + 0 = 0 ✗

4

Het baryongetal springt van 1 naar 0, dus deze reactie kan niet. Er is ook geen deeltje dat je er nog bij kunt zetten om het te redden zonder lading of leptongetal te verstoren.

5

Dit is geen toevallige regel. Juist het behoud van baryongetal is de reden dat een vrij proton niet vervalt — en dus dat gewone materie blijft bestaan.

Antwoord: Nee. Het baryongetal gaat van 1 naar 0.

Waarom maakt juist het baryongetal het proton stabiel?

Het proton is het lichtste baryon dat er bestaat. Behoud van baryongetal eist dat de producten samen weer B = 1 hebben. Maar er is geen lichter baryon waarin het zou kunnen vervallen, en in alleen maar leptonen vervallen mag niet — dan zou B van 1 naar 0 springen.

Er is dus niets waarin een vrij proton kán vervallen. Daarom is gewone materie stabiel, en daarom bestaan jij en deze bladzijde nog. Een behoudswet die op papier een rekenregeltje lijkt, houdt in de praktijk het heelal bij elkaar.

Bij een neutron ligt het anders: dat is zwaarder dan een proton, en het kán in een proton vervallen — dat is óók een baryon, dus B blijft 1. Daarom vervalt een vrij neutron wel en een vrij proton niet.

Valkuil: De eerste twee controles komen hier mooi uit, en dat zet je op het verkeerde been. Loop altijd alle drie na, ook als de eerste twee al goed zijn.
4. Bij het verval van een pion geldt π+ → μ+ + νμ. Welk vectorboson treedt op?

Wat je weet
π+ → μ+ + νμ. Gevraagd is welk vectorboson de wisselwerking draagt.

Wat je nodig hebt
De regel: lading van het boson = lading vóór − lading ná. En de kennis dat een pion een meson is, geen baryon.

1

Bepaal eerst wat het pion is. Een meson bestaat uit een quark en een antiquark, dus B = ⅓ + (−⅓) = 0. Een pion is géén baryon.

2

Er verandert hier een deeltjessoort, dus is de zwakke wisselwerking in het spel. Nu nog welk boson.

3

Vóór de wisselwerking is er het pion met lading +1. Van het pion blijft niets over; wat erna staat zijn de vervalproducten van het boson.(+1) − 0 = +1

4

Een boson met lading +1 is het W+. Dat vervalt vervolgens in het antimuon en het muonneutrino.W+

5

Controleer je antwoord met de boekhoudingen. Lading: links +1, rechts +1 + 0.+1 = +1 ✓

6

Leptongetal: het antimuon is een antilepton (L = −1), het muonneutrino een lepton (L = +1). Links staat een meson, dus 0.0 = (−1) + (+1) = 0 ✓

Antwoord: Een W+-boson.

Waarom een W+, en waarom is een pion geen baryon?

Een meson is geen bundeltje van drie quarks maar van een quark en een antiquark. Die antiquark heeft B = −⅓, dus samen: ⅓ + (−⅓) = 0. Daarom telt een pion voor het baryongetal gewoon als nul, net als een lepton.

Het boson krijgt mee wat er aan lading verdwijnt. Het pion heeft +1 en van het pion blijft niets over, dus er moet +1 weg: een W+. Wat je daarna rechts ziet staan, zijn de vervalproducten van dat boson, niet van het pion zelf.

Een foton kan dit niet doen. Een foton verandert nooit een deeltjessoort; het schuift alleen energie en impuls heen en weer tussen geladen deeltjes. Hier verdwijnen quarks en komen er leptonen voor terug, en dat kan alleen de zwakke wisselwerking.

Valkuil: Twee vallen tegelijk. Het ezelsbruggetje “β− hoort bij W−” geldt alleen bij bètaverval — hier moet je echt aftrekken. En μ+ is het ánti-muon, dus L = −1; wie daar +1 van maakt, krijgt een leptongetal dat niet klopt en gaat zijn goede antwoord weggummen.
5. Bereken hoeveel energie vrijkomt bij een massadefect van 0,0093 u.

Wat je weet
Δm = 0,0093 u. Gevraagd is de energie die daarbij vrijkomt.

Wat je nodig hebt
De omrekening 1 u komt overeen met 931,5 MeV. Het massaverschil staat al in u, dus je kunt direct vermenigvuldigen.

1

Controleer de eenheid vóór je rekent. Δm staat in u, dus de omweg via kilogram en joule is niet nodig.

2

Vermenigvuldig het massaverschil met 931,5.E = 0,0093 · 931,5 = 8,66 MeV

3

Rond af op het aantal cijfers van de gegeven waarde. 0,0093 heeft er twee, dus het antwoord ook.E ≈ 8,7 MeV

4

Wil je het toch in joule, reken dan één keer om: eerst MeV naar eV, dan maal de elementaire lading.E = 8,7 · 106 · 1,602·10−19 = 1,4 · 10−12 J

5

Even voelen of het klopt: per reactie is dat bijzonder weinig energie, maar in een stukje materiaal zitten al snel 1023 kernen. Daarom levert kernenergie zoveel op.

Antwoord: E ≈ 8,7 MeV, oftewel ongeveer 1,4 · 10−12 J.

Waarom mag je zomaar met 931,5 vermenigvuldigen?

Omdat 931,5 MeV niets anders is dan E = mc² één keer uitgerekend voor een massa van precies 1 u. 1 u is 1,66054 · 10−27 kg; maal c² geeft 1,4924 · 10−10 J; gedeeld door de elementaire lading is dat 9,3149 · 108 eV, oftewel 931,5 MeV. Wie dat één keer narekent, hoeft het nooit meer te doen.

En waarom komt er überhaupt energie vrij? Omdat massa een vorm van energie is. Zijn de producten samen lichter dan wat je begon, dan moet dat verschil ergens heen, en het gaat zitten in de beweging van de producten. Een negatief massaverschil zou betekenen dat je er energie in moet stóppen; zo’n reactie gebeurt niet vanzelf.

Waarom twee cijfers in het antwoord? Omdat 0,0093 er maar twee heeft. Je antwoord kan niet nauwkeuriger zijn dan het gegeven waar je mee begon.

Valkuil: Twee keer omrekenen. Na het vermenigvuldigen met 931,5 stáát het antwoord al in MeV; wie daarna nóg eens met 931,5 of met c² aan de slag gaat, zit er een enorme factor naast. Kijk na elke stap welke eenheid er nu staat.
6. Een neutrino botst tegen een elektron en beide vliegen daarna verder, zonder dat er deeltjes veranderen. Welk boson is hier in het spel, en hoe weet je dat?

Wat je weet
Een neutrino en een elektron botsen en vliegen daarna allebei gewoon verder. Er verandert geen deeltjessoort en geen lading.

Wat je nodig hebt
Welke wisselwerking kan dit dragen? Loop de kandidaten af en streep weg wat niet kan.

1

Kijk eerst wat er wél verandert: alleen de richting en de energie van de twee deeltjes. Geen soort, geen lading.

2

Dan valt het W meteen af. Een W draagt lading over, en hier wordt geen lading overgedragen.

3

Blijft het foton over, of het Z0. Een foton koppelt aan elektrische lading, en het neutrino is ongeladen — het voelt de elektromagnetische kracht niet. Dus ook het foton valt af.

4

Wat overblijft is de zwakke wisselwerking zonder ladingsoverdracht, en daar is precies één boson voor.Z0

Antwoord: Het Z0-boson.

Waarom het Z0, en niet gewoon een foton?

Een foton werkt op elektrische lading — dat is wat het foton dóét. Een neutrino heeft geen lading, dus er is niets waar een foton op kan aangrijpen. Niet “het is onwaarschijnlijk”, maar: het kan niet.

Wat een neutrino wél voelt is de zwakke wisselwerking. Dat is de enige manier waarop een neutrino ergens mee botst. Draagt die botsing lading over, dan is het een W; gebeurt dat niet, dan blijft alleen het neutrale Z0 over.

Dit verklaart meteen waarom neutrino’s zo moeilijk te meten zijn. De zwakke wisselwerking is extreem zwak, dus de meeste neutrino’s vliegen dwars door de aarde heen zonder ook maar iets te raken. Daarom duurde het van 1930 tot 1956 voor er één gevangen werd.

Valkuil: Denken dat een botsing waarbij niets verandert wel elektromagnetisch zal zijn. Een ongeladen deeltje doet niet mee aan de elektromagnetische wisselwerking, dus voor een neutrino is dat geen optie.

De opgaven en de antwoorden zijn dezelfde als in de les; hier staan ze met de volledige denkroute, de tussenstappen apart en de valkuil per vraag.

Terug naar de les