Natuurkunde← TerugAlle vakken
Kern- en deeltjesprocessen
Planning

Kern- en deeltjesprocessen

Straling en materie; onderdeel E3; november; ongeveer 60 minuten

Voor het mondelinge college-examen. DUO noemt dit uitdrukkelijk als examenstof voor het mondeling. Het staat in geen enkele gewone lesmethode. Je moet het kunnen uitleggen en vragen erover kunnen beantwoorden, niet alleen herkennen.

Wat je hier leert

Controleren of een deeltjesreactie mogelijk is. Dat doe je met drie afzonderlijke boekhoudingen — lading, baryongetal en leptongetal — plus de energiebalans via E = mc².

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Eigen oefencasus; mondeling college-examen; geen officiële examenvraag

Dit is een oefening in examengerichte vorm. Lees hem nu alleen; dezelfde casus komt onderaan terug met een uitwerking.

Een ontbrekend deeltje bij neutronverval

Wat je krijgt
Een onderzoeker schrijft de reactie n → p + e⁻ op en zegt dat de vergelijking compleet is. Daarnaast meet zij energie die bij het verval vrijkomt.

Wat er gevraagd wordt
Leg hardop uit waarom de reactie onvolledig is, welk deeltje ontbreekt, en wat je met behoud van lading, baryongetal en leptongetal controleert.

Waar het straks om gaat

1. Waaruit materie is opgebouwd

Video bij deze paragraaf

Wat je in dit filmpje ziet

Een elementair deeltje is niet verder op te delen. Het elektron is er een (een lepton). Het proton en het neutron niet: die bestaan elk uit drie quarks. Een up-quark heeft lading +23e, een down-quark −13e. Proton = up + up + down (samen +e), neutron = up + down + down (samen 0).

Net als leptonen zitten quarks in drie generaties: up en down (gewone materie), charm en strange, top en bottom (alleen bij hoge energie, in deeltjesversnellers). Elk deeltje heeft een antideeltje. Een losse quark kom je nooit tegen: trek je er een uit een proton, dan kost dat zoveel energie dat er via E = m·c2 nieuwe quarks ontstaan.

De vier fundamentele krachten: de sterke kernkracht (tussen quarks, alleen op heel korte afstand), de zwakke kernkracht (o.a. bij radioactief verval), de elektromagnetische kracht en de zwaartekracht. De zwaartekracht is verreweg de zwakste, de sterke kernkracht de sterkste. De getallen die hij voor de verhoudingen noemt, verschillen per bron; onthoud de volgorde.

Een kracht is een uitwisseling van deeltjes (zijn voorbeeld: twee mensen in een boot die een bal naar elkaar gooien). De krachtdeeltjes: gluonen (sterk), W- en Z-bosonen (zwak), fotonen (elektromagnetisch) en het graviton (zwaartekracht, nog niet aangetoond). Quarks hebben een “kleurlading”; drie quarks samen zijn kleurloos. Deeltjes van drie quarks heten baryonen, van een quark en een antiquark mesonen.

Let op zijn rekenvoorbeeld aan het eind: 3 MeV komt overeen met m = 3·106 · 1,6·10−19(3,0·108)2 = 5,3·10−30 kg (in de ondertiteling staat 10−7). De gegevens van alle deeltjes staan in Binas.

WispeltubeOpenen op YouTube

Alle materie bestaat uit twee families elementaire deeltjes, plus de deeltjes die de krachten overbrengen.

1Quarks. Drie quarks samen vormen een baryon: een proton is uud, een neutron udd. Een quark met een antiquark samen vormt een meson, zoals het pion. 2Leptonen. Het elektron, het muon, het tau — elk met een eigen neutrino. Leptonen zijn niet samengesteld. 3Vectorbosonen. De krachtdragers: W+, W−, Z0 voor de zwakke wisselwerking en het foton voor de elektromagnetische.

Bij elk deeltje hoort een antideeltje met dezelfde massa maar tegengestelde lading, baryongetal en leptongetal. Het antideeltje van het elektron is het positron.

Zo kun je het zien: waar de lading van een proton vandaan komt

Een quark draagt zelf al lading, maar geen hele — een derde. Je hebt er hier twee nodig: de up-quark (u) met +⅔ en de down-quark (d) met −⅓. Tel de drie quarks op en je krijgt precies de lading van het deeltje dat ze samen vormen.

proton = uuduud+⅔+⅔−⅓samen +1neutron = uddudd+⅔−⅓−⅓samen 0

Met het baryongetal gaat het net zo. Elke quark telt voor ⅓, dus drie quarks samen komen uit op 3 · ⅓ = 1. Dáárom heeft een proton B = 1 en een losse quark B = ⅓: dat getal is zo gekozen dat een baryon precies op 1 uitkomt.

Hier zie je ook wat bètaverval eigenlijk is. Een neutron (udd) wordt een proton (uud): één down-quark verandert in een up-quark. Het elektron en het antineutrino die je in de reactie ziet, komen bij die ene verandering vrij.

Zo kun je het zien: wat een pion is

Een pion bestaat uit twee quarks: een quark en een antiquark. Die familie heet een meson. Dat is de andere manier om quarks te combineren — een proton en een neutron zijn er dríe bij elkaar, een meson is er één met zijn tegenpool erbij.

Daardoor is het baryongetal van een pion nul: ⅓ + (−⅓) = 0. Voor die boekhouding telt een pion dus als niets, net als een lepton. Dat heb je nodig bij opgave 4.

De lading tel je op dezelfde manier op als bij een proton:

π+

up met een anti-down.+⅔ + ⅓ = +1

π−

anti-up met een down.−⅔ − ⅓ = −1

π0

een quark met zijn eigen antiquark.+⅔ − ⅔ = 0

Een pion is ongeveer 273 keer zo zwaar als een elektron, zo’n zevende van een proton. En het bestaat kort: een π+ leeft ongeveer 26 nanoseconden en vervalt dan in een antimuon en een neutrino — precies de reactie van opgave 4.

Waar je er in het echt een tegenkomt: hoog in de atmosfeer. Een snel proton uit de ruimte botst op een luchtmolecuul, daar komen pionen uit, en die vervallen in muonen. Díé muonen halen de grond — en dat is het muon uit Voorbeeld 3 op de relativiteitspagina, dat het alleen redt dankzij tijdrek.

2. De drie boekhoudingen

Bij elke reactie moeten deze drie grootheden links en rechts gelijk zijn. Reken ze apart uit; een reactie kan op één ervan stuklopen terwijl de andere twee kloppen.

QElektrische lading. Proton +1, elektron −1, neutron 0, positron +1, neutrino 0. BBaryongetal. Proton en neutron hebben B = 1, hun antideeltjes B = −1. Leptonen en fotonen hebben B = 0. Een losse quark heeft B = ⅓. LLeptongetal. Elektron en neutrino hebben L = +1, positron en antineutrino L = −1. Quarks, protonen en neutronen hebben L = 0.

Let op: het antineutrino heeft L = −1. Dat is de reden dát het bestaat — zonder dat deeltje zou het leptongetal bij bètaverval niet kloppen.

Zo lees je de symbolen

e−

Een elektron. De bovenindex is de lading, dus e+ is het positron.

ν

De Griekse letter nû, het teken voor een neutrino. Niet verwarren met een v.

ν̄

Het streepje erboven betekent anti. Dit is dus een antineutrino, met L = −1.

νe

De onderindex zegt bij welke familie het hoort. νe hoort bij het elektron, νμ bij het muon.

In één zin: ν̄e is het antineutrino dat bij het elektron hoort. Dat is het deeltje dat bij β−-verval vrijkomt.

Voorbeeld 1: klopt het neutronverval?

Controleer de reactie n → p + e− + ν̄e.

1

Lading. Links een neutron, dus 0. 0 = (+1) + (−1) + 0 = 0 ✓

2

Baryongetal. Links een neutron, dus 1. Rechts alleen het proton is een baryon. 1 = 1 + 0 + 0 = 1 ✓

3

Leptongetal. Links geen leptonen. Rechts een elektron (+1) en een antineutrino (−1). 0 = 0 + 1 + (−1) = 0 ✓

4

Alle drie kloppen, dus de reactie is toegestaan. Zonder het antineutrino zou stap 3 fout gaan.

3. Massa en energie

Video deel 1 van 2; 14 minuten

Wat je in dit filmpje ziet

Een samenvatting in vogelvlucht (de automatische ondertiteling is hier slecht, dus kijk vooral naar de beelden). Eerst de geschiedenis: Thomson ontdekte in 1897 met de kathodestraalbuis het negatieve elektron. Dat leidde tot het krentenbolmodel: een positieve bol met elektronen erin.

Rutherford schoot alfadeeltjes op goudfolie. De meeste gingen rechtdoor, een paar kaatsten terug. Conclusie: de positieve lading en bijna alle massa zitten in een kleine kern, met veel lege ruimte eromheen. Omdat protonen elkaar afstoten, moesten er ook neutrale deeltjes in de kern zitten: de neutronen, later ook echt aangetoond.

In een nevelvat zie je sporen van geladen deeltjes. In een magnetisch veld beschrijven ze een cirkel met r = m·vB·q; neutrale deeltjes gaan rechtdoor. In 1932 werd het positron gevonden, het antideeltje van het elektron. Een deeltje en zijn antideeltje annihileren tot straling.

Daarna de notatie: Z is het atoomnummer (aantal protonen), A het massagetal (protonen + neutronen). Isotopen hebben evenveel protonen maar een ander aantal neutronen. Bij elke kernreactie blijven de lading en het aantal kerndeeltjes behouden; zo controleer je een reactievergelijking. Hij behandelt β−-verval (Z + 1), β+-verval (Z − 1) en K-vangst.

Twee dingen preciezer dan hij ze zegt. Het massagetal blijft behouden, de massa zelf juist niet helemaal. En bij E = m·c2 hoort de vrijgekomen energie bij het massaverschil tussen voor en na de reactie (het massadefect), niet bij “de massa die erin gaat”. Deel 2 is het volgende filmpje.

Theo Vlot; Natuurkunde en Nask-1Openen op YouTube

Video deel 2 van 2; 12 minuten

Wat je in dit filmpje ziet

Deel 2 begint met het massadefect: na een kernreactie is de totale massa iets kleiner dan ervoor. Die “verdwenen” massa is omgezet in energie, via E = m·c2. Deeltjesmassa’s staan in Binas in u (atomaire massa-eenheid); daar staat ook hoe je omrekent naar kg, J of eV.

Energie uit kernen kan op twee manieren: kernsplijting van zware kernen en kernfusie van lichte kernen (lichter dan ijzer). Bij splijting van uranium-235 komen 2 of 3 neutronen vrij (hij zegt steeds 3), die weer nieuwe kernen kunnen splijten: een kettingreactie. Ongecontroleerd is dat een atoombom; in een kerncentrale worden overtollige neutronen weggevangen.

Fusie gebeurt in sterren, waar uit helium zwaardere kernen ontstaan. Op aarde lukt het nog niet om er meer energie uit te halen dan je erin stopt. Dat hij paragraaf 3 en 4 overslaat, geldt voor zijn klas, niet voor jou.

Daarna deeltjesversnellers. In een lineaire versneller wisselt de spanning op de buizen steeds, zodat het deeltje telkens energie krijgt: Ek = q·U per stap. In een cirkelversneller houdt een magnetisch veld de deeltjes in een cirkelbaan, met omlooptijd T = 2π·mB·q. Bij een synchrotron, zoals de LHC bij Genève (27 km omtrek), wordt het veld opgevoerd zodat de baan gelijk blijft. Daar is het higgsdeeltje gevonden.

Tot slot detectoren, zoals de dradenkamer, waarin een geladen deeltje een spoor achterlaat. De ondertiteling van dit filmpje is erg slecht; volg vooral de beelden.

Theo Vlot; Natuurkunde en Nask-1Openen op YouTube

E = m · c²

Massa en energie zijn twee vormen van hetzelfde. Bij een reactie hoeft de massa dus niet apart behouden te blijven — de som van massa en energie wél.

Het verschil tussen de massa vóór en ná de reactie heet het massadefect. Die massa is niet verdwenen; hij is omgezet in bewegingsenergie van de deeltjes.

Handige omrekening uit Binas: 1 u komt overeen met 931,5 MeV. Daarmee reken je een massaverschil in u direct om naar energie, zonder de omweg via joule.

Zo kun je het zien: waar die 931,5 MeV vandaan komt

Het is geen losse natuurconstante die je moet geloven. Het is E = mc², één keer uitgerekend voor een massa van precies 1 u. Daarna hoef jij het nooit meer te doen.

1

Zet 1 u om in kilogram. Dat getal staat in Binas. m = 1 u = 1,66054 · 10−27 kg

2

Vermenigvuldig met c². Nu heb je de energie in joule. E = 1,66054 · 10−27 · (2,99792 · 108)² = 1,4924 · 10−10 J

3

Reken joule om naar elektronvolt door te delen door de elementaire lading. Een elektronvolt is namelijk de energie die één elektron erbij krijgt over een spanning van 1 volt. E = 1,4924 · 10−10 ÷ 1,60218 · 10−19 = 9,3149 · 108 eV

4

Een MeV is een miljoen eV, dus schuif de komma zes plaatsen op. E = 931,5 MeV

Daarom mag je een massaverschil in u zonder omwegen met 931,5 vermenigvuldigen: het antwoord staat dan al in MeV. Alleen als er expliciet om joule gevraagd wordt, reken je aan het eind terug.

Twee betekenissen van het woord massadefect.

Bij een kern bedoelt men er meestal iets specifiekers mee: het verschil tussen de massa van de hele kern en de som van de losse protonen en neutronen waaruit hij bestaat. Dat verschil is de bindingsenergie — de energie die je zou moeten leveren om die kern uit elkaar te trekken. Bij een reactie, zoals hier, gebruik je precies hetzelfde rekentrucje, maar dan op het verschil tussen de massa’s vóór en ná. Vraagt een examenvraag naar bindingsenergie, lees dan goed welke van de twee bedoeld wordt.

Voorbeeld 2: hoeveel energie komt er vrij?

Bij het neutronverval geldt: mn = 1,008665 u, mp = 1,007276 u, me = 0,000549 u. Bereken de vrijgekomen energie.

1

Massa vóór min massa ná. Het antineutrino heeft een verwaarloosbare massa. Δm = 1,008665 − 1,007276 − 0,000549 = 0,000840 u

2

Omrekenen met 1 u = 931,5 MeV. E = 0,000840 · 931,5 = 0,782 MeV

3

Die energie zit in de bewegingsenergie van het proton, het elektron en het antineutrino. Het massaverschil is positief, dus de reactie kan spontaan gebeuren.

4. Welk vectorboson hoort erbij?

Video bij deze paragraaf

Wat je in dit filmpje ziet

Het woord atoom betekent “ondeelbaar”, maar een atoom is wel deelbaar: een kern met elektronen eromheen. Lang dacht men aan het krentenbolmodel van Thomson. Rutherford bestookte goudfolie met alfadeeltjes: de meeste gingen rechtdoor (het atoom is grotendeels leeg), een paar kaatsten bijna terug (alle positieve lading en bijna alle massa zitten in een kleine kern van protonen en neutronen).

Ordes van grootte: een atoom is ongeveer 10−10 m, een kern ongeveer 10−15 m, en quarks zijn nog veel kleiner. De getallen die hij noemt wijken daarvan af (en de ondertiteling maakt het niet beter); gebruik deze.

In een nevelvat (wilsonvat) laat een geladen deeltje een spoor van druppeltjes achter. Met een magnetisch veld erover maakt de lorentzkracht er een cirkelbaan van. Hij zegt dat de afbuiging een maat is voor de lading; preciezer: de straal r = m·vB·q hangt af van massa, snelheid én lading.

Millikan bepaalde de lading van het elektron met zwevende oliedruppeltjes in een elektrisch veld. Anderson zag in 1932 in kosmische straling een deeltje dat leek op een elektron maar de andere kant op boog: het positron. In 1936 vond hij het muon.

Bij elk deeltje hoort een antideeltje met dezelfde massa en een tegengestelde lading. Een antideeltje schrijf je met een streepje boven het symbool, bijvoorbeeld p̄ voor het antiproton; het positron schrijf je als e+.

meneer HeerkensOpenen op YouTube

Verandert er bij een reactie een deeltjessoort — een quark die van smaak wisselt, of een lepton dat verandert — dan is de zwakke wisselwerking in het spel. Welk boson, bepaal je uit de lading die overgedragen wordt.

W−het deeltje wordt positiever: bij β−-verval gaat een neutron (0) naar een proton (+1). Het uitgezonden W neemt de −1 mee die daarvoor weg moet. W+het deeltje wordt negatiever: bij β+-verval gaat een proton (+1) naar een neutron (0). Het uitgezonden W neemt de +1 mee. Z0er verandert géén lading, maar er is wél een zwakke wisselwerking — bijvoorbeeld bij verstrooiing van een neutrino γhet foton, bij zuiver elektromagnetische wisselwerking tussen geladen deeltjes

Zo kun je het zien: het boson krijgt mee wat het deeltje kwijtraakt

Eerst het woord smaak. Quarks bestaan in zes soorten — up, down, charm, strange, top en bottom — en die soorten heten smaken. “Van smaak wisselen” betekent dus gewoon: de ene quarksoort wordt de andere. Alleen de zwakke wisselwerking kan dat, en daar heb je een W of een Z voor nodig.

Welk van de twee W’s het is, reken je uit met één aftrekking:

lading van het boson = lading vóór − lading ná

n → p

Het neutron is 0, het proton +1. 0 − (+1) = −1, dus een W−

p → n

Het proton is +1, het neutron 0. (+1) − 0 = +1, dus een W+

Bij bètaverval kun je het ook gewoon aflezen: bij β− hoort een W−, bij β+ hoort een W+. Het teken van het bètadeeltje is het teken van het boson. Bij andere reacties, zoals het verval van een pion, werkt dat ezelsbruggetje niet; gebruik dan de aftrekking.

nuddpuudW⁻e⁻ν̄ₑéén down-quark wordt een up-quark

Het W− leeft onvoorstelbaar kort en vervalt meteen in het elektron en het antineutrino die je in de reactievergelijking ziet staan. In de vergelijking zelf schrijf je het boson daarom niet op; je moet het wel kunnen benoemen.

Voorbeeld 3: het boson beredeneren

Bij β+-verval wordt een proton een neutron: p → n + e+ + νe. Welk vectorboson treedt op?

1

Kijk naar de lading van het deeltje dat verandert. Het proton heeft lading +1, het neutron 0. de lading gaat van +1 naar 0, dus er verdwijnt +1

2

Die lading moet ergens heen. Hij wordt meegenomen door het uitgewisselde boson. een W+-boson

3

Dat W+ vervalt vervolgens in het positron en het neutrino die je rechts ziet staan. Controle: e+ heeft lading +1 en L = −1, het neutrino lading 0 en L = +1, samen L = 0 — net als links.

De fouten die punten kosten

Neutrino en antineutrino verwisselen.

Bij β−-verval komt een antineutrino vrij, bij β+-verval een gewoon neutrino. Controleer het altijd met het leptongetal; dan hoef je het niet te onthouden.

Denken dat massa behouden blijft.

Massa mag verdwijnen, als er maar evenveel energie voor terugkomt. Alleen de som van massa en energie is behouden.

W+ en W− omdraaien.

Bij β−-verval gaat de lading van het deeltje omhoog — een neutron (0) wordt een proton (+1) — en juist dán hoort er een W− bij. Dat voelt verkeerd om, dus reken het na: lading vóór min lading ná geeft de lading van het boson.

Twee keer met 931,5 vermenigvuldigen.

Staat Δm in u, dan is één keer maal 931,5 genoeg en staat het antwoord in MeV. Reken je daarna ook nog eens om alsof je nog in joule zat, dan zit je er een factor 931,5 naast. Controleer je eenheid vóór je het opschrijft.

Kun je dit hardop uitleggen?

Dit komt op het mondelinge college-examen, en daar wordt over doorgevraagd. Oefen deze vragen hárdop, in hele zinnen, met de vaktermen erin.

Hoe controleer je of een deeltjesreactie mogelijk is?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Ik doe drie boekhoudingen apart. Eerst de elektrische lading: de som links moet gelijk zijn aan de som rechts. Dan het baryongetal, waarbij elke quark voor ⅓ telt — een proton en een neutron bestaan uit drie quarks en komen dus op 1 uit, hun antideeltjes op −1, en een meson op 0. En dan het leptongetal: elektronen en neutrino’s tellen +1, hun antideeltjes −1, en voor het muon en het tau geldt precies hetzelfde. Klopt één van de drie niet, dan kan de reactie niet — dat is al genoeg om hem af te keuren.

Daarna kijk ik naar de energie, en daar hangt het af van wat voor reactie het is. Moet het verval vanzelf gebeuren, dan moet de massa vóór groter zijn dan de massa ná; dat verschil komt vrij als bewegingsenergie. Bij een botsing mág het massaverschil negatief zijn, zolang de deeltjes zelf genoeg bewegingsenergie meebrengen — zo maak je in een versneller juist zware deeltjes.

En energie en impuls moeten allebei tegelijk kloppen. Daarom kan één foton in het luchtledige geen elektron-positronpaar worden, ook al klopt de boekhouding en is er energie genoeg: de impuls krijg je niet rond. Daar is een kern bij nodig die een deel van de impuls opneemt.
Waarom kan een vrij neutron vervallen, maar een vrij proton niet?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Een neutron is zwaarder dan een proton plus een elektron samen. Er is dus een positief massaverschil, en die massa komt vrij als bewegingsenergie — ongeveer 0,78 MeV. Daarom kan het spontaan gebeuren. Bij een vrij proton zou het omgekeerde moeten: een proton zou een zwaarder neutron moeten worden, en dat kost energie in plaats van dat het energie oplevert. Dat gaat dus niet vanzelf. In een kern kán het wel, omdat de omringende kerndeeltjes energie kunnen leveren.
Waarom moet er bij bètaverval een neutrino of antineutrino vrijkomen?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Zonder dat deeltje klopt het leptongetal niet. Bij β−-verval is het leptongetal links nul, want een neutron is geen lepton. Rechts staat een elektron met leptongetal +1. Om weer op nul uit te komen moet er een deeltje bij met leptongetal −1, en dat is het antineutrino. Historisch is het neutrino ook precies daarom voorspeld: de energie en het behoud klopten anders niet.
Wat betekent behoud van baryongetal, en waarom is dat belangrijk?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Het baryongetal telt hoeveel baryonen er zijn: protonen en neutronen tellen elk voor 1, hun antideeltjes voor −1, en leptonen en fotonen voor 0. Dat komt doordat elke quark voor ⅓ telt: drie quarks maken 1. Een meson, zoals een pion, bestaat uit een quark en een antiquark en komt dus uit op ⅓ + (−⅓) = 0. Dat getal moet voor en na de reactie gelijk zijn. Het gevolg is dat een proton niet zomaar kan vervallen in leptonen, want dan zou het baryongetal van 1 naar 0 springen. Daarom is gewone materie stabiel.
Hoe bepaal je welk W-boson bij een reactie hoort?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Ik kijk naar de lading van het deeltje dat verandert. Gaat de lading omhoog, bijvoorbeeld van een neutron met 0 naar een proton met +1, dan is er een W− uitgezonden dat die negatieve lading wegneemt. Gaat de lading omlaag, van proton naar neutron, dan is het een W+. Verandert er helemaal geen lading maar is er wél een zwakke wisselwerking, zoals bij het verstrooien van een neutrino, dan is het een Z0.
Waarom hoeft massa niet apart behouden te blijven?
Een goed antwoord klinkt ongeveer zo
Omdat massa en energie volgens E = mc² twee vormen van hetzelfde zijn. Bij een reactie kan massa omgezet worden in bewegingsenergie of andersom. Wat wél behouden blijft is de som van massa en energie. Het verschil in massa vóór en ná heet het massadefect, en dat vertelt je precies hoeveel energie er vrijkomt.

Zelf proberen

Zes opgaven. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.

1. Geef van deze deeltjes lading, baryongetal en leptongetal: proton, elektron, antineutrino, positron.
Uitwerking
Proton: Q = +1, B = 1, L = 0.
Elektron: Q = −1, B = 0, L = +1.
Antineutrino: Q = 0, B = 0, L = −1.
Positron: Q = +1, B = 0, L = −1.

Let op dat het positron het antideeltje van het elektron is: de lading klapt om én het leptongetal.

Waarom hebben die deeltjes juist déze getallen?

De lading is geen afspraak maar een optelsom. Een proton is uud: +⅔ + ⅔ − ⅓ = +1. Een neutron is udd: +⅔ − ⅓ − ⅓ = 0. De lading van een samengesteld deeltje is dus de lading van zijn quarks bij elkaar.

Het baryongetal is zo gekozen dat elke quark ⅓ telt. Een proton en een neutron bestaan allebei uit drie quarks, dus komen ze allebei op 3 · ⅓ = 1 uit. Een elektron bestaat niet uit quarks, dus daar is B = 0.

Het leptongetal telt simpelweg de leptonen: elektron, muon, tau en hun neutrino’s krijgen +1. Alles wat uit quarks bestaat krijgt 0.

Bij een antideeltje klappen alle drie de tekens om, want een antideeltje is in elk opzicht de tegenpool van het deeltje. Een positron is dus niet “een elektron met een plus”; ook zijn leptongetal is omgedraaid.

Bekijk de tekening
n → p + e− + ν̄ebehoudlinksrechtslading0+1 −1 = 0baryongetal11leptongetal0+1 −1 = 0Het antineutrino herstelt het leptongetal.

Drie controles apart; zonder het antineutrino is het leptongetal rechts niet nul.

2. Kan deze reactie plaatsvinden? n → p + e−
Uitwerking
Lading: 0 = +1 − 1 = 0 ✓
Baryongetal: 1 = 1 + 0 ✓
Leptongetal: 0 = 0 + 1 = 1 ✗

Het leptongetal klopt niet, dus nee. Er moet een antineutrino bij, met L = −1.

Waarom mag een reactie niet doorgaan als één getal niet klopt?

Behoud van leptongetal is geen rekenregel die iemand verzonnen heeft, maar een natuurwet: in alle metingen tot nu toe was het leptongetal vóór en ná een reactie gelijk. Een reactie die dat breekt is nog nooit waargenomen. Dus zodra één van de drie sommen niet uitkomt, is de reactie uitgesloten — hoe mooi de andere twee ook kloppen.

En waarom moet het er een antineutrino bij zijn? Links staat 0 en het elektron rechts levert +1. Je hebt dus een deeltje nodig dat −1 bijdraagt zonder de lading of het baryongetal te verstoren. Dat is precies het antineutrino.

Dit is ook letterlijk hoe het neutrino ontdekt is. In de jaren twintig leek er bij bètaverval energie te verdwijnen. Pauli stelde in 1930 een onzichtbaar deeltje voor om de boekhouding kloppend te krijgen; pas in 1956 is het echt gemeten. Deze opgave is dus het probleem waar het neutrino voor bedacht is.

3. Kan deze reactie plaatsvinden? p → e+ + νe
Uitwerking
Lading: +1 = +1 + 0 ✓
Leptongetal: 0 = −1 + 1 = 0 ✓
Baryongetal: 1 = 0 + 0 = 0 ✗

Nee. Het baryongetal springt van 1 naar 0. Juist dit behoud maakt het proton stabiel.

Waarom maakt juist het baryongetal het proton stabiel?

Het proton is het lichtste baryon dat er bestaat. Behoud van baryongetal eist dat de producten samen weer B = 1 hebben. Maar er is geen lichter baryon waarin het zou kunnen vervallen, en in alleen maar leptonen vervallen mag niet — dan zou B van 1 naar 0 springen.

Er is dus niets waarin een vrij proton kán vervallen. Daarom is gewone materie stabiel, en daarom bestaan jij en deze bladzijde nog. Een behoudswet die op papier een rekenregeltje lijkt, houdt in de praktijk het heelal bij elkaar.

Bij een neutron ligt het anders: dat is zwaarder dan een proton, en het kán in een proton vervallen — dat is óók een baryon, dus B blijft 1. Daarom vervalt een vrij neutron wel en een vrij proton niet.

4. Bij het verval van een pion geldt π+ → μ+ + νμ. Welk vectorboson treedt op?
Uitwerking
Het pion heeft lading +1 en is een meson, dus B = 0. Bij het verval verdwijnt de +1 lading naar het muon-antideeltje. Er wordt dus een W+-boson uitgewisseld, dat vervolgens vervalt in het antimuon en het muonneutrino.

Controle leptongetal: links 0, rechts −1 (antimuon) + 1 (neutrino) = 0 ✓

Waarom een W+, en waarom is een pion geen baryon?

Een meson is geen bundeltje van drie quarks maar van een quark en een antiquark. Die antiquark heeft B = −⅓, dus samen: ⅓ + (−⅓) = 0. Daarom telt een pion voor het baryongetal gewoon als nul, net als een lepton.

Het boson krijgt mee wat er aan lading verdwijnt. Het pion heeft +1 en van het pion blijft niets over, dus er moet +1 weg: een W+. Wat je daarna rechts ziet staan, zijn de vervalproducten van dat boson, niet van het pion zelf.

Een foton kan dit niet doen. Een foton verandert nooit een deeltjessoort; het schuift alleen energie en impuls heen en weer tussen geladen deeltjes. Hier verdwijnen quarks en komen er leptonen voor terug, en dat kan alleen de zwakke wisselwerking.

5. Bereken hoeveel energie vrijkomt bij een massadefect van 0,0093 u.
Uitwerking
E = 0,0093 · 931,5 = 8,7 MeV.

Wil je het in joule: 8,7 · 106 · 1,602·10−19 = 1,4 · 10−12 J. Dat is weinig per reactie, maar met 1023 kernen wordt het enorm.

Waarom mag je zomaar met 931,5 vermenigvuldigen?

Omdat 931,5 MeV niets anders is dan E = mc² één keer uitgerekend voor een massa van precies 1 u. 1 u is 1,66054 · 10−27 kg; maal c² geeft 1,4924 · 10−10 J; gedeeld door de elementaire lading is dat 9,3149 · 108 eV, oftewel 931,5 MeV. Wie dat één keer narekent, hoeft het nooit meer te doen.

En waarom komt er überhaupt energie vrij? Omdat massa een vorm van energie is. Zijn de producten samen lichter dan wat je begon, dan moet dat verschil ergens heen, en het gaat zitten in de beweging van de producten. Een negatief massaverschil zou betekenen dat je er energie in moet stóppen; zo’n reactie gebeurt niet vanzelf.

Waarom twee cijfers in het antwoord? Omdat 0,0093 er maar twee heeft. Je antwoord kan niet nauwkeuriger zijn dan het gegeven waar je mee begon.

6. Een neutrino botst tegen een elektron en beide vliegen daarna verder, zonder dat er deeltjes veranderen. Welk boson is hier in het spel, en hoe weet je dat?
Uitwerking
Er verandert geen deeltjessoort en geen lading, maar er is wél een wisselwerking tussen een neutrino en een elektron. Een neutrino voelt de elektromagnetische kracht niet, want het is ongeladen, dus het foton valt af. Blijft over: de zwakke wisselwerking zonder ladingsoverdracht, en dat is het Z0-boson.

Waarom het Z0, en niet gewoon een foton?

Een foton werkt op elektrische lading — dat is wat het foton dóét. Een neutrino heeft geen lading, dus er is niets waar een foton op kan aangrijpen. Niet “het is onwaarschijnlijk”, maar: het kan niet.

Wat een neutrino wél voelt is de zwakke wisselwerking. Dat is de enige manier waarop een neutrino ergens mee botst. Draagt die botsing lading over, dan is het een W; gebeurt dat niet, dan blijft alleen het neutrale Z0 over.

Dit verklaart meteen waarom neutrino’s zo moeilijk te meten zijn. De zwakke wisselwerking is extreem zwak, dus de meeste neutrino’s vliegen dwars door de aarde heen zonder ook maar iets te raken. Daarom duurde het van 1930 tot 1956 voor er één gevangen werd.

Mondeling oefenen: de casus van het begin

Een ontbrekend deeltje bij neutronverval

Een onderzoeker schrijft de reactie n → p + e⁻ op en zegt dat de vergelijking compleet is. Daarnaast meet zij energie die bij het verval vrijkomt.

Jouw opdracht: Leg hardop uit waarom de reactie onvolledig is, welk deeltje ontbreekt, en wat je met behoud van lading, baryongetal en leptongetal controleert.

Eigen oefencasus, niet letterlijk uit een bestaand examen. Probeer eerst zonder hulp.

Bekijk het mondelinge modelantwoord
1

LadingLinks 0, rechts +1 −1 = 0. De lading klopt.

2

BaryongetalLinks 1, rechts 1 + 0 = 1. Dit klopt ook.

3

LeptongetalLinks 0, rechts +1 door het elektron. Er moet een antineutrino met L = −1 bij.

4

Volledige reactien → p + e− + ν̄e. Het massaverschil komt vrij als energie van de producten.

Mondelinge feedback: vraag door hoe de kandidaat weet dat het om een antineutrino gaat, niet een neutrino.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Gebaseerd op het examenprogramma Natuurkunde vwo 2027, subdomein E3 (Kern- en deeltjesprocessen). CvTE-syllabus 2027; E3 en F2 zijn aanvullend voor het college-examen.

Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen

Meer oefenen

Gemengd oefenen; november (25 vragen)

Deze stof staat niet in een gewone methode. Gebruik het keuzekatern van je methode, en oefen vooral met het controleren van reacties — dat is wat er mondeling gevraagd wordt.

Examenopgaven per onderwerp

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.

0

Klaar met dit onderwerp?

Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.

Terug naar het menu