Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen medische beeldvorming
Planning

Uitwerkingen medische beeldvorming

Alle veertien opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.

Terug naar het hoofdstuk

Wat de letters betekenen

I
Intensiteit. Hoeveel straling er aan de andere kant uit komt, nadat er een stuk weefsel tussen heeft gezeten.
I0
Hoeveel straling er op het weefsel af komt, vóórdat er iets is tegengehouden. Het kleine nulletje betekent altijd: aan het begin.
d
De dikte van het weefsel waar de straling doorheen moet.
d½
Halveringsdikte. De dikte die precies de helft tegenhoudt. Het ½‑teken hoort altijd bij “de helft”.
v
De geluidssnelheid in weefsel, bij echo. Ongeveer 1,54 · 10³ m/s. Die krijg je in de opgave of staat in Binas.
t
De tijd. Bij echo is dat de looptijd van de puls: heen én terug. Bij een tracer is het de tijd die voorbij is.
t½
Halveringstijd. De tijd waarin de helft van de kernen kapotgaat.
A
Activiteit. Hoeveel kernen er elke seconde kapotgaan, in becquerel (Bq). A0 is die activiteit aan het begin.
E
Energie. Bij PET in elektronvolt: keV of MeV. 1 MeV is duizend keV.
m
De massa van een deeltje.
c
De lichtsnelheid, 3,00 · 108 m/s.
β+
Een positron: net een elektron, maar met een plus-lading. Dat is wat een PET-tracer uitzendt.
γ
Een gammafoton. Geen deeltje met massa, maar een pakketje straling. Dit is wat de PET-scanner opvangt.
Twee dingen die steeds terugkomen. Een kleine 0 achter een letter betekent altijd “aan het begin”. En een kleine ½ betekent altijd “hierna is de helft over” — of dat nu over tijd gaat of over dikte.

Wat de formules zeggen

I = I0 · (½)d / d½

Hoeveel röntgenstraling er door weefsel komt. Lees de exponent als een vraag: hoe vaak past de halveringsdikte in de dikte die de straling moet doorkruisen? Dat getal zegt hoe vaak er gehalveerd is.

Je hoeft I0 meestal niet te kennen. De vraag gaat bijna altijd over de verhouding II0: welk deel komt erdoor.

Val niet in deze kuil: is het aantal halveringsdiktes geen heel getal, dan kun je niet in stapjes halveren. Dan moet de formule, en pas je op het eind af.

d = ½ · v · t

Hoe diep een grensvlak ligt bij echografie. De transducer stuurt een geluidspuls het lichaam in en klokt hoe lang het duurt voordat de echo terug is.

Val niet in deze kuil: die ½ is er niet voor de sier. De gemeten tijd geldt voor de héén- én de terugweg, dus de afstand naar het grensvlak is de helft van wat het geluid in totaal heeft afgelegd. Vergeet je dat, dan vind je precies het dubbele.

E = m · c²

Massa en energie zijn inwisselbaar. Bij PET verdwijnen een elektron en een positron samen — dat heet annihilatie. Hun massa wordt energie.

De rustenergie van een elektron is 0,511 MeV. Een positron weegt precies evenveel, dus samen 1,022 MeV. Dat wordt verdeeld over twee fotonen: 511 keV per foton.

Die twee fotonen vliegen in tegengestelde richting weg. Dat moet wel: vóór de botsing was de impuls bijna nul, dus erna ook. Eén foton zou alle impuls één kant op meenemen, en dat mag niet.

A = A0 · (½)t / t½

Hoeveel activiteit een tracer nog heeft. Exact dezelfde som als bij de halveringsdikte, maar nu met tijd in plaats van centimeters. Herken je die vorm, dan kun je ze allebei.

De opgaven

1. Welke twee technieken uit de tabel gebruiken géén ioniserende straling?

Wat je weet
de tabel uit paragraaf 1

Wat je nodig hebt
Geen formule. Je moet weten wat er bij elke techniek door de patiënt gaat.

1

MRI werkt met een magneetveld en radiogolven. Die ioniseren niets.

2

Echografie werkt met geluid. Ook dat ioniseert niets.

3

Röntgen, CT, PET en nucleaire diagnostiek gebruiken allemaal wél ioniserende straling.

Antwoord: MRI en echografie.

2. Waarom kan CT meer ruimtelijke informatie geven dan één röntgenfoto?

Wat je weet
wat een röntgenfoto is en wat een CT-scanner doet

Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om het verschil tussen één richting en veel richtingen.

1

Een röntgenfoto is één schaduwbeeld: alles wat achter elkaar ligt, ligt op de foto over elkaar heen.

2

Een CT-scanner meet rondom de patiënt, vanuit veel verschillende richtingen.

3

Uit al die metingen rekent de computer doorsneden terug, dus je kunt door het lichaam heen kijken.

Antwoord: CT meet vanuit veel richtingen en reconstrueert daaruit doorsneden; één röntgenfoto geeft maar één schaduwbeeld.

3. Wat wordt bij PET rechtstreeks door de scanner gedetecteerd?

Wat je weet
wat er bij PET gebeurt na het uitzenden van een positron

Wat je nodig hebt
Geen formule. Let op het woord rechtstreeks.

1

De tracer zendt positronen uit. Die legt de scanner niet vast.

2

Het positron annihileert met een elektron; daarbij ontstaan twee γ-fotonen.

3

Die γ-fotonen verlaten het lichaam en worden door de detectorring opgevangen.

Antwoord: De γ-fotonen die bij de annihilatie ontstaan.

Antwoord niet “positronen”. Die komen maar een paar millimeter ver en bereiken de detector nooit.

4. Welke twee gegevens heeft een echo-apparaat nodig om de diepte van een grensvlak te bepalen?

Wat je weet
dat de puls heen en terug gaat

Wat je nodig hebt
d = ½ · v · t

1

In de formule staan naast d twee letters: v en t.

2

v is de geluidssnelheid in het weefsel; die is bekend.

3

t is de looptijd van de echo; die meet het apparaat zelf.

Antwoord: De geluidssnelheid in het weefsel en de looptijd van de echo.

5. Waarom is een tracer nuttig in nucleaire diagnostiek?

Wat je weet
dat een tracer een radioactieve stof is die je toedient

Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om wat de tracer in het lichaam dóét.

1

De tracer doet mee in een biologisch proces, of hoopt zich op in bepaald weefsel.

2

Daardoor zit de radioactiviteit juist op de plek die je wilt onderzoeken.

3

De uitgezonden straling verlaat het lichaam en maakt die verdeling meetbaar van buitenaf.

Antwoord: Omdat de tracer zich ophoopt waar het proces plaatsvindt, en zijn straling die plek van buitenaf zichtbaar maakt.

6. Je wilt zacht weefsel gedetailleerd afbeelden, zónder ioniserende straling. Welke techniek ligt voor de hand, en waarom?

Wat je weet
twee eisen: zacht weefsel én geen ioniserende straling

Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel de vier stappen uit de valkuil hierboven.

1

Geen ioniserende straling: dan vallen röntgen, CT, PET en nucleaire diagnostiek af.

2

Over blijven MRI en echografie.

3

MRI onderscheidt zacht weefsel beter, want de relaxatietijd verschilt per weefselsoort.

4

Nadeel erbij noemen: MRI is duur, duurt lang, en kan niet bij metaal in het lichaam.

Antwoord: MRI: geen ioniserende straling en goed contrast tussen zachte weefsels, doordat de relaxatietijd per weefsel verschilt.

7. Röntgenstraling gaat door 6,0 cm weefsel. De halveringsdikte is 2,0 cm. Welk deel van de oorspronkelijke intensiteit komt erdoor?

Wat je weet
d = 6,0 cm; d½ = 2,0 cm

Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½. 6,02,0 = 3 is een heel getal, dus halveren in stapjes mag ook.

1

Tel de halveringsdiktes.dd½ = 6,02,0 = 3

2

Halveer drie keer: 100 % → 50 % → 25 % → 12,5 %.II0 = (½)³ = 18

3

Schrijf het als percentage.18 = 0,125 = 12,5 %

Antwoord: 12,5 % komt erdoor.

8. Leg het verschil uit tussen paarcreatie en annihilatie.

Wat je weet
dat allebei gaan over een elektron-positronpaar en fotonen

Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel E = m · c² als idee: massa en energie zijn inwisselbaar.

1

Bij annihilatie verdwijnen een elektron en een positron samen.

2

Hun massa wordt energie: er ontstaan twee γ-fotonen van 511 keV.

3

Bij paarcreatie gaat het de andere kant op: een foton verdwijnt vlak bij een kern.

4

Uit die energie ontstaan een elektron én een positron. Daarvoor is minstens 1,022 MeV nodig.

Antwoord: Het zijn elkaars omgekeerde: annihilatie zet massa om in straling, paarcreatie zet straling om in massa.

PET werkt met annihilatie. Paarcreatie zit niet in de scanner — die moet je alleen als begrip kennen.

9. Een echo komt na 1,3 · 10−4 s terug. De geluidssnelheid in het weefsel is 1,54 · 10³ m/s. Hoe diep ligt het grensvlak?

Wat je weet
v = 1,54 · 10³ m/s; t = 1,3 · 10−4 s

Wat je nodig hebt
d = ½ · v · t

1

Reken de hele afgelegde weg uit.v · t = 1,54 · 10³ × 1,3 · 10−4 = 0,200 m

2

Deel door 2, want de puls ging heen én terug.d = ½ × 0,200 = 0,100 m

3

Omrekenen naar centimeters.d = 10 cm

Antwoord: Het grensvlak ligt 10 cm diep.

Vergeet die ½ niet. Zonder de deling door twee vind je 20 cm, en dat is precies de fout waar deze vraag op gemaakt is.

10. Röntgenstraling gaat door 5,0 cm weefsel met een halveringsdikte van 1,8 cm. Welk percentage komt erdoor?

Wat je weet
d = 5,0 cm; d½ = 1,8 cm

Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½, nu met een niet-geheel getal in de exponent.

1

Tel de halveringsdiktes.dd½ = 5,01,8 = 2,78

2

Dit is geen heel getal, dus halveren in stapjes kan niet. De formule moet.II0 = (½)2,78

3

Reken uit met de rekenmachine.II0 = 0,146

4

Als percentage, afgerond op twee cijfers.≈ 15 %

Antwoord: Ongeveer 15 % komt erdoor.

Rond pas op het eind af. Wie 2,78 eerst afrondt naar 3 vindt 12,5 % — dat scheelt al bijna een vijfde.

11. Door een laag weefsel van 4,0 cm komt nog 25 % van de röntgenstraling. Hoe groot is de halveringsdikte van dit weefsel?

Wat je weet
d = 4,0 cm; II0 = 0,25; gevraagd: d½

Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 7 en 10, maar omgedraaid: nu is de uitkomst bekend en zoek je d½.

1

25 % is een kwart. Een kwart is twee keer halveren.0,25 = ½ × ½ = (½)²

2

Dus er passen precies 2 halveringsdiktes in die 4,0 cm.dd½ = 2

3

Vul de dikte in en los op.d½ = 4,02 = 2,0 cm

Antwoord: De halveringsdikte is 2,0 cm.

Herken de makkelijke breuken: ½ is één halvering, ¼ is er twee, ⅛ is er drie. Dan hoef je de logaritme niet.

12. Bij PET ontstaan bij elke annihilatie twee γ-fotonen. Welke energie heeft elk foton, en waarom vliegen ze in tegengestelde richting weg?

Wat je weet
de rustenergie van een elektron is 0,511 MeV; een positron heeft dezelfde massa

Wat je nodig hebt
E = m · c², plus het idee dat impuls behouden blijft.

1

Tel de rustenergie van allebei de deeltjes op.E = 0,511 + 0,511 = 1,022 MeV

2

Die energie wordt verdeeld over twee fotonen, dus elk de helft.E = 511 keV per foton

3

Vóór de botsing is de impuls bijna nul, want allebei de deeltjes zijn vrijwel tot stilstand gekomen.

4

Na de botsing moet de impuls ook nul zijn. Dat lukt alleen als de twee fotonen even hard en precies tegen elkaar in wegvliegen.

Antwoord: Elk foton heeft 511 keV, en ze vliegen tegengesteld weg omdat de totale impuls nul moet blijven.

Daarom kan het niet met één foton: dat zou alle impuls één kant op meenemen, en dat mag niet.

13. De PET-tracer fluor-18 heeft een halveringstijd van 110 minuten. Na hoeveel tijd is nog 25 % van de begin-activiteit over?

Wat je weet
t½ = 110 min; AA0 = 0,25

Wat je nodig hebt
A = A0 · (½)t/t½. Zelfde vorm als de halveringsdikte, maar nu met tijd.

1

25 % is een kwart, dus twee keer halveren.0,25 = (½)²

2

Er zijn dus 2 halveringstijden voorbij.tt½ = 2

3

Vermenigvuldig met de halveringstijd.t = 2 × 110 = 220 min

4

Dat is bijna vier uur — en dat is precies waarom een PET-tracer snel na het maken gebruikt moet worden.

Antwoord: Na 220 minuten (ongeveer 3 uur en 40 minuten).

14. Een zwangere vrouw moet onderzocht worden aan een orgaan in de buik. Welke techniek kies je, en waarom? Beargumenteer natuurkundig.

Wat je weet
dat een foetus extra gevoelig is voor ioniserende straling

Wat je nodig hebt
Geen formule. Loop de vier stappen uit de valkuil af: wat wil je zien, hoe werkt het, voordeel, nadeel.

1

Wat wil je zien: zacht weefsel in de buik, bij een patiënt waar straling echt vermeden moet worden.

2

Welke vallen af: röntgen, CT, PET en nucleaire diagnostiek gebruiken allemaal ioniserende straling. Die beschadigt DNA, en een foetus deelt snel cellen en is daardoor extra kwetsbaar.

3

Hoe werkt de keuze: echografie gebruikt ultrasoon geluid dat op grensvlakken terugkaatst. Geluid ioniseert niet.

4

Voordeel: geen stralingsbelasting, het apparaat is klein, goedkoop en het beeld is er direct.

5

Nadeel: het beeld is minder scherp dan MRI of CT, geluid komt slecht door bot en lucht heen, en de kwaliteit hangt sterk af van degene die het apparaat bedient.

Antwoord: Echografie: ultrasoon geluid is niet ioniserend, dus er is geen risico voor de foetus. Nadeel is dat het beeld minder scherp is en dat bot en lucht het geluid tegenhouden.

MRI is hier ook verdedigbaar — ook niet-ioniserend, en scherper. Als je die kiest, noem dan wel de nadelen: duur, lang stilliggen, en in het eerste trimester wordt het liever vermeden. Het examen geeft punten voor de onderbouwing, niet voor de techniek.

Deze uitwerkingen horen bij de veertien opgaven onder Zelf proberen op de pagina Medische beeldvorming. Alle uitkomsten zijn nagerekend.