Medische beeldvorming (B2.4); oktober; ongeveer 75 minuten
Wat je hier leert
Je leert zes manieren om in het lichaam te kijken uit elkaar houden: röntgen, CT, MRI, PET, echografie en nucleaire diagnostiek. Van elke techniek leer je wat er natuurkundig gebeurt, of er ioniserende straling bij komt kijken, en waar hij goed en minder goed in is. Daarna kun je zelf beargumenteren welke techniek bij een patiënt past — en dat is precies wat het examen vraagt. Rekenen doe je hier aan twee dingen: hoeveel röntgenstraling er door weefsel komt, en hoe diep een grensvlak zit bij echo.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees hem rustig door en kijk waar het over gaat. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen maken. Onderaan deze pagina komt precies dezelfde vraag terug, en dan maak je hem zelf.
Natuurkunde vwo 2019, tijdvak I, vraag 11 · 2 punten
Wat je krijgt
Bij PET zendt de tracer positronen uit. Zo'n positron gaat zo snel door het vocht in het lichaam dat er zwak blauwachtig licht ontstaat. Dat heet Cerenkov-straling. Je kunt dat licht ook van búiten het lichaam meten, maar dan moeten twee dingen kloppen: het moet donker zijn in de ruimte, en de tumor moet vlak onder de huid liggen.
Wat er gevraagd wordt
Leg voor allebei die voorwaarden uit waarom ze nodig zijn.
Waar het straks om gaat
Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en de figuren staan in de pdf. Het antwoord staat hier niet: dat komt onderaan, bij “Zo ziet dit er op het examen uit”.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierVideos Logr; Subdomein B2; Medische beeldvormingstechnieken11:33Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraMeneer Wietsma Natuurkunde; Straling 17: Medische beeldvorming21:00Openen op YouTube
Zes technieken, en de eerste vraag die je bij elke techniek stelt: gaat er ioniserende straling door de patiënt heen? Dat bepaalt namelijk het risico, en daar hangt de keuze vaak van af.
| techniek | natuurkunde | ioniserend? |
|---|---|---|
| röntgen | verschil in absorptie en transmissie van röntgenstraling | ja |
| CT | veel röntgenmetingen vanuit verschillende richtingen | ja |
| MRI | sterk magneetveld, resonantie en relaxatie van waterstofkernen | nee |
| PET | β+-tracer; het positron annihileert met een elektron; de γ-fotonen worden gedetecteerd | ja |
| echografie | ultrasoon geluid; terugkaatsing op grensvlakken | nee |
| nucleaire diagnostiek | radioactieve tracer in het lichaam; de uitgezonden straling wordt gedetecteerd | ja |
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Boon Natuurkunde; CT-scan en halveringsdikte5:56Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraMeneer Boon Natuurkunde; Röntgenfoto en CT-scan14:47Openen op YouTube
Röntgenstraling wordt niet door elk weefsel even sterk tegengehouden. Bot houdt veel meer tegen dan spier of vet. Juist dát verschil maakt het beeld: waar veel straling is tegengehouden, blijft de foto licht. Een CT-scanner maakt niet één foto maar heel veel, rondom de patiënt, en rekent daaruit doorsneden terug.
Hoeveel straling er doorkomt, reken je met de halveringsdikte. Dat is de dikte waarbij nog precies de helft over is — hetzelfde idee als de halveringstijd, maar dan met centimeters in plaats van seconden.
I = I0 · (½)d/d½
I0 is wat erin gaat, I is wat eruit komt, d is de dikte van het weefsel en d½ de halveringsdikte. Je hoeft I0 niet te kennen: meestal vraagt het examen naar de verhouding I/I0, dus naar wat er als fractie doorkomt.
Dat zichtbaar licht óók in weefsel wordt geabsorbeerd en verstrooid, is precies de reden dat je van een lichtbron diep in het lichaam aan de buitenkant bijna niets meer ziet. Daar gaat de examenvraag van deze pagina over.
Röntgenstraling gaat door 4,5 cm weefsel. De halveringsdikte van dit weefsel is 1,8 cm. Welk deel van de intensiteit komt erdoor?
Tel hoeveel halveringsdiktes er in de weefseldikte passen.d / d½ = 4,5 / 1,8 = 2,5
Geen heel getal, dus halveren in stapjes werkt niet. Gebruik de formule.I / I0 = (½)2,5
Tik het in: op de rekenmachine is dat 0,5 tot de macht 2,5.I / I0 = 0,1768
Schrijf het als percentage op, afgerond zoals de gegevens.≈ 18 %
Ongeveer 18 % van de röntgenstraling komt erdoor.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Boon Natuurkunde; MRI4:32Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraArjan Smit; Medische beeldvorming vwo: MRI8:13Openen op YouTube
MRI gebruikt helemaal geen straling, maar een heel sterk magneetveld plus radiogolven. De waterstofkernen in je lichaam gaan meedoen zodra de radiogolf precies de goede frequentie heeft — dat is resonantie. Zet je de radiogolf uit, dan vallen die kernen weer terug. Hoe lang dat duurt heet de relaxatietijd, en die is in vet anders dan in spier of in een tumor. Dát verschil wordt het beeld.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Boon Natuurkunde; Bètastraling en PET-scans9:31Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraScala Physics; Ioniserende straling: medische beeldvorming18:16Openen op YouTube
Bij PET krijgt de patiënt een tracer met een β+-straler, vaak fluor-18. Die zendt positronen uit. Een positron komt na een paar millimeter een elektron tegen, en dan gebeurt er iets bijzonders: ze verdwijnen allebei. Dat heet annihilatie. Hun massa wordt omgezet in twee γ-fotonen die in vrijwel tegengestelde richting wegvliegen. De detectorring ziet die twee fotonen bijna tegelijk op twee plekken, en weet daarmee dat de gebeurtenis ergens op de lijn ertussen lag.
Waarom twee, en waarom tegengesteld?
Eén foton zou de impuls niet kloppend maken. Vóór de annihilatie is de impuls bijna nul, dus erna moet dat ook zo zijn: twee fotonen, even hard, tegen elkaar in.
E = m · c²
De rustenergie van een elektron is 0,511 MeV. Het positron heeft dezelfde massa, dus samen 1,022 MeV. Elk foton krijgt daarvan de helft: 511 keV per foton. Dat getal komt op het examen steeds terug.
Annihilatie en paarcreatie zijn elkaars omgekeerde
Bij annihilatie verdwijnen een elektron en een positron en ontstaan er fotonen. Bij paarcreatie gebeurt het andersom: een energierijk foton verdwijnt vlak bij een kern, en er ontstaan een elektron én een positron. Daar is minstens 1,022 MeV voor nodig, want die twee deeltjes moeten samen betaald worden. PET gebruikt annihilatie; paarcreatie moet je kennen, maar die zit niet in de scanner.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMeneer Boon Natuurkunde; Echografie6:30Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
Extrameneer Heerkens; Echografie en MRI10:24Openen op YouTube
Een transducer zendt een korte ultrasone geluidspuls het lichaam in. Op elke grens tussen twee soorten weefsel kaatst een deel terug. De transducer luistert daarna naar die echo en klokt hoe lang hij onderweg was. Omdat de geluidssnelheid in weefsel bekend is, volgt daaruit de diepte.
d = ½ · v · t
v is de geluidssnelheid in weefsel (ongeveer 1,54 · 10³ m/s) en t is de gemeten tijd. Die tijd geldt voor héén én terug, dus je deelt door 2 om de diepte van het grensvlak te krijgen.
Een echo komt na 1,3 · 10−4 s terug. De geluidssnelheid in het weefsel is 1,54 · 10³ m/s. Hoe diep ligt het grensvlak?
Reken eerst uit hoe ver het geluid in die tijd komt. Dat is de hele weg, heen en terug.v · t = 1,54 · 10³ × 1,3 · 10−4 = 0,200 m
Het grensvlak ligt op de helft daarvan, want de echo heeft de weg twee keer afgelegd.d = ½ × 0,200 = 0,100 m
Zet het om naar centimeters, want zo lees je een echobeeld.d = 10 cm
Het grensvlak ligt 10 cm diep.
Een keuzevraag beantwoorden met “MRI is beter” levert nul punten op.
Het examen vraagt bij dit onderwerp vaak: welke techniek zou jij kiezen, en waarom. De punten zitten niet in de techniek die je noemt, maar in de natuurkunde eronder. Loop daarom altijd deze vier langs:
(1) wat wil je zien — bot, zacht weefsel of een proces? (2) hoe werkt de techniek natuurkundig? (3) wat is daarvan het voordeel hier? (4) welk nadeel of risico hoort erbij?
Hetzelfde geldt bij een uitlegvraag: noem het mechanisme. Niet “dan zie je het niet meer”, maar “het tussenliggende weefsel absorbeert en verstrooit het licht, dus er komt te weinig bij de detector aan”.
Onder elke opgave staat de uitwerking, stap voor stap. Wil je ze allemaal achter elkaar zien, of op papier meenemen?
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Wat je weet
de tabel uit paragraaf 1
Wat je nodig hebt
Geen formule. Je moet weten wat er bij elke techniek door de patiënt gaat.
MRI werkt met een magneetveld en radiogolven. Die ioniseren niets.
Echografie werkt met geluid. Ook dat ioniseert niets.
Röntgen, CT, PET en nucleaire diagnostiek gebruiken allemaal wél ioniserende straling.
MRI en echografie.
Wat je weet
wat een röntgenfoto is en wat een CT-scanner doet
Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om het verschil tussen één richting en veel richtingen.
Een röntgenfoto is één schaduwbeeld: alles wat achter elkaar ligt, ligt op de foto over elkaar heen.
Een CT-scanner meet rondom de patiënt, vanuit veel verschillende richtingen.
Uit al die metingen rekent de computer doorsneden terug, dus je kunt door het lichaam heen kijken.
CT meet vanuit veel richtingen en reconstrueert daaruit doorsneden; één röntgenfoto geeft maar één schaduwbeeld.
Wat je weet
wat er bij PET gebeurt na het uitzenden van een positron
Wat je nodig hebt
Geen formule. Let op het woord rechtstreeks.
De tracer zendt positronen uit. Die legt de scanner niet vast.
Het positron annihileert met een elektron; daarbij ontstaan twee γ-fotonen.
Die γ-fotonen verlaten het lichaam en worden door de detectorring opgevangen.
De γ-fotonen die bij de annihilatie ontstaan.
Antwoord niet “positronen”. Die komen maar een paar millimeter ver en bereiken de detector nooit.
Wat je weet
dat de puls heen en terug gaat
Wat je nodig hebt
d = ½ · v · t
In de formule staan naast d twee letters: v en t.
v is de geluidssnelheid in het weefsel; die is bekend.
t is de looptijd van de echo; die meet het apparaat zelf.
De geluidssnelheid in het weefsel en de looptijd van de echo.
Wat je weet
dat een tracer een radioactieve stof is die je toedient
Wat je nodig hebt
Geen formule. Het gaat om wat de tracer in het lichaam dóét.
De tracer doet mee in een biologisch proces, of hoopt zich op in bepaald weefsel.
Daardoor zit de radioactiviteit juist op de plek die je wilt onderzoeken.
De uitgezonden straling verlaat het lichaam en maakt die verdeling meetbaar van buitenaf.
Omdat de tracer zich ophoopt waar het proces plaatsvindt, en zijn straling die plek van buitenaf zichtbaar maakt.
Wat je weet
twee eisen: zacht weefsel én geen ioniserende straling
Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel de vier stappen uit de valkuil hierboven.
Geen ioniserende straling: dan vallen röntgen, CT, PET en nucleaire diagnostiek af.
Over blijven MRI en echografie.
MRI onderscheidt zacht weefsel beter, want de relaxatietijd verschilt per weefselsoort.
Nadeel erbij noemen: MRI is duur, duurt lang, en kan niet bij metaal in het lichaam.
MRI: geen ioniserende straling en goed contrast tussen zachte weefsels, doordat de relaxatietijd per weefsel verschilt.
Wat je weet
d = 6,0 cm; d½ = 2,0 cm
Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½. 6,02,0 = 3 is een heel getal, dus halveren in stapjes mag ook.
Tel de halveringsdiktes.dd½ = 6,02,0 = 3
Halveer drie keer: 100 % → 50 % → 25 % → 12,5 %.II0 = (½)³ = 18
Schrijf het als percentage.18 = 0,125 = 12,5 %
12,5 % komt erdoor.
Wat je weet
dat allebei gaan over een elektron-positronpaar en fotonen
Wat je nodig hebt
Geen formule, maar wel E = m · c² als idee: massa en energie zijn inwisselbaar.
Bij annihilatie verdwijnen een elektron en een positron samen.
Hun massa wordt energie: er ontstaan twee γ-fotonen van 511 keV.
Bij paarcreatie gaat het de andere kant op: een foton verdwijnt vlak bij een kern.
Uit die energie ontstaan een elektron én een positron. Daarvoor is minstens 1,022 MeV nodig.
Het zijn elkaars omgekeerde: annihilatie zet massa om in straling, paarcreatie zet straling om in massa.
PET werkt met annihilatie. Paarcreatie zit niet in de scanner — die moet je alleen als begrip kennen.
Wat je weet
v = 1,54 · 10³ m/s; t = 1,3 · 10−4 s
Wat je nodig hebt
d = ½ · v · t
Reken de hele afgelegde weg uit.v · t = 1,54 · 10³ × 1,3 · 10−4 = 0,200 m
Deel door 2, want de puls ging heen én terug.d = ½ × 0,200 = 0,100 m
Omrekenen naar centimeters.d = 10 cm
Het grensvlak ligt 10 cm diep.
Vergeet die ½ niet. Zonder de deling door twee vind je 20 cm, en dat is precies de fout waar deze vraag op gemaakt is.
Wat je weet
d = 5,0 cm; d½ = 1,8 cm
Wat je nodig hebt
I = I0 · (½)d/d½, nu met een niet-geheel getal in de exponent.
Tel de halveringsdiktes.dd½ = 5,01,8 = 2,78
Dit is geen heel getal, dus halveren in stapjes kan niet. De formule moet.II0 = (½)2,78
Reken uit met de rekenmachine.II0 = 0,146
Als percentage, afgerond op twee cijfers.≈ 15 %
Ongeveer 15 % komt erdoor.
Rond pas op het eind af. Wie 2,78 eerst afrondt naar 3 vindt 12,5 % — dat scheelt al bijna een vijfde.
Wat je weet
d = 4,0 cm; II0 = 0,25; gevraagd: d½
Wat je nodig hebt
Dezelfde formule als bij 7 en 10, maar omgedraaid: nu is de uitkomst bekend en zoek je d½.
25 % is een kwart. Een kwart is twee keer halveren.0,25 = ½ × ½ = (½)²
Dus er passen precies 2 halveringsdiktes in die 4,0 cm.dd½ = 2
Vul de dikte in en los op.d½ = 4,02 = 2,0 cm
De halveringsdikte is 2,0 cm.
Herken de makkelijke breuken: ½ is één halvering, ¼ is er twee, ⅛ is er drie. Dan hoef je de logaritme niet.
Wat je weet
de rustenergie van een elektron is 0,511 MeV; een positron heeft dezelfde massa
Wat je nodig hebt
E = m · c², plus het idee dat impuls behouden blijft.
Tel de rustenergie van allebei de deeltjes op.E = 0,511 + 0,511 = 1,022 MeV
Die energie wordt verdeeld over twee fotonen, dus elk de helft.E = 511 keV per foton
Vóór de botsing is de impuls bijna nul, want allebei de deeltjes zijn vrijwel tot stilstand gekomen.
Na de botsing moet de impuls ook nul zijn. Dat lukt alleen als de twee fotonen even hard en precies tegen elkaar in wegvliegen.
Elk foton heeft 511 keV, en ze vliegen tegengesteld weg omdat de totale impuls nul moet blijven.
Daarom kan het niet met één foton: dat zou alle impuls één kant op meenemen, en dat mag niet.
Wat je weet
t½ = 110 min; AA0 = 0,25
Wat je nodig hebt
A = A0 · (½)t/t½. Zelfde vorm als de halveringsdikte, maar nu met tijd.
25 % is een kwart, dus twee keer halveren.0,25 = (½)²
Er zijn dus 2 halveringstijden voorbij.tt½ = 2
Vermenigvuldig met de halveringstijd.t = 2 × 110 = 220 min
Dat is bijna vier uur — en dat is precies waarom een PET-tracer snel na het maken gebruikt moet worden.
Na 220 minuten (ongeveer 3 uur en 40 minuten).
Wat je weet
dat een foetus extra gevoelig is voor ioniserende straling
Wat je nodig hebt
Geen formule. Loop de vier stappen uit de valkuil af: wat wil je zien, hoe werkt het, voordeel, nadeel.
Wat wil je zien: zacht weefsel in de buik, bij een patiënt waar straling echt vermeden moet worden.
Welke vallen af: röntgen, CT, PET en nucleaire diagnostiek gebruiken allemaal ioniserende straling. Die beschadigt DNA, en een foetus deelt snel cellen en is daardoor extra kwetsbaar.
Hoe werkt de keuze: echografie gebruikt ultrasoon geluid dat op grensvlakken terugkaatst. Geluid ioniseert niet.
Voordeel: geen stralingsbelasting, het apparaat is klein, goedkoop en het beeld is er direct.
Nadeel: het beeld is minder scherp dan MRI of CT, geluid komt slecht door bot en lucht heen, en de kwaliteit hangt sterk af van degene die het apparaat bedient.
Echografie: ultrasoon geluid is niet ioniserend, dus er is geen risico voor de foetus. Nadeel is dat het beeld minder scherp is en dat bot en lucht het geluid tegenhouden.
MRI is hier ook verdedigbaar — ook niet-ioniserend, en scherper. Als je die kiest, noem dan wel de nadelen: duur, lang stilliggen, en in het eerste trimester wordt het liever vermeden. Het examen geeft punten voor de onderbouwing, niet voor de techniek.
Natuurkunde vwo 2019, tijdvak I, vraag 11 · 2 punten
Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.
Wat er gevraagd wordt
Naast PET beschrijft het examen een methode die zwak zichtbaar licht uit het lichaam meet. Leg uit waarom die uitwendige meting een donkere omgeving en een tumor vlak onder de huid vereist.
De aanpak
Lees de informatie boven vraag 11 in de pdf: CLI meet zwak zichtbaar Cerenkov-licht. Je hoeft de onbekende techniek niet uit je hoofd te kennen; haal uit de tekst welk signaal de detector moet opvangen.
Verbind de donkere omgeving aan dat zwakke signaal. Licht van lampen of daglicht zou ook de detector bereiken en het gezochte licht overstemmen. Voorwaarde één beperkt dus het storende achtergrondlicht.
Verbind de geringe diepte aan de weg naar de detector. Tussenliggend weefsel absorbeert en verstrooit zichtbaar licht. Bij een diep gelegen bron bereikt te weinig bruikbaar licht de buitenkant. Noem dit natuurkundige mechanisme, niet alleen dat de tumor dichtbij moet zijn.
Waar de punten zitten; totaal 2
Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.
Het officiële model accepteert bij het tweede punt ook een correct uitgewerkt afstandsargument met de kwadratenwet. De aanvulling wijzigt vragen 3, 12, 14 en 16; niet vraag 11.
Gebaseerd op de officiële CvTE-syllabus Natuurkunde VWO 2027, subdomein B2.4. Dosis, equivalente dosis en kernreactievergelijkingen horen ook bij B2, maar staan op Ioniserende straling en Radioactief verval.
Ging dit goed, maak er dan tien bij de examenopgaven over medische beeldvorming. Let bij elke opgave op wat er precies gevraagd wordt: een berekening, of een uitleg. Bij een uitleg zijn de punten voor het natuurkundige mechanisme, niet voor de conclusie.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 14 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af als je de kern kunt uitleggen en de voorbeeldopgaven zonder hulp kunt volgen.