De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.
1. Een weerstand van 10 Ω en een weerstand van 20 Ω staan in serie op een bron van 6,0 V. Bereken de vervangingsweerstand, de stroom en de spanning over elke weerstand.
Wat je weet R₁ = 10 Ω, R₂ = 20 Ω, in serie; U = 6,0 V.
Wat je zoekt Rv, I, U₁ en U₂.
1
In serie tel je de weerstanden op.Rv = 10 + 20 = 30 Ω
2
De bron ziet één weerstand van 30 Ω.I = URv = 6,030 = 0,20 A
3
De stroom is overal in de kring dezelfde. Gebruik U = I · R per weerstand.U₁ = 0,20 · 10 = 2,0 V · U₂ = 0,20 · 20 = 4,0 V
4
Controleer: de deelspanningen zijn samen de bronspanning.2,0 + 4,0 = 6,0 V
Antwoord: Rv = 30 Ω; I = 0,20 A; U₁ = 2,0 V; U₂ = 4,0 V
De grootste weerstand krijgt de grootste spanning
De stroom is in serie overal gelijk. Uit U = I · R volgt dan dat de spanning zich verdeelt in de verhouding van de weerstanden: 10 : 20 geeft 2,0 V : 4,0 V.
Valkuil: reken de stroom uit met de vervangingsweerstand, niet met één van de twee weerstanden.
2. Drie gelijke lampjes staan in serie op een batterij van 4,5 V. Er loopt 0,15 A. Bereken de spanning over één lampje en de weerstand van één lampje.
Wat je weet Drie gelijke lampjes in serie; U = 4,5 V; I = 0,15 A.
Wat je zoekt De spanning over en de weerstand van één lampje.
1
Gelijke lampjes in serie krijgen elk een even groot deel van de bronspanning.Ulamp = 4,53 = 1,5 V
2
Door elk lampje gaat dezelfde stroom.I = 0,15 A
3
Gebruik R = UI voor één lampje.R = 1,50,15 = 10 Ω
Antwoord: U = 1,5 V per lampje; R = 10 Ω per lampje
Twee wegen naar hetzelfde antwoord
Je kunt ook eerst de vervangingsweerstand nemen: 4,50,15 = 30 Ω voor drie lampjes samen, dus 10 Ω per lampje.
Valkuil: deel de stroom niet door drie. In serie gaat de hele stroom door elk lampje.
3. Een weerstand van 30 Ω en een weerstand van 60 Ω staan parallel op een bron van 12 V. Bereken beide takstromen, de hoofdstroom en de vervangingsweerstand.
Wat je weet R₁ = 30 Ω en R₂ = 60 Ω parallel; U = 12 V.
Wat je zoekt I₁, I₂, de hoofdstroom en Rv.
1
Parallel staat over elke tak de volle bronspanning.U₁ = U₂ = 12 V
2
Bereken de stroom per tak.I₁ = 1230 = 0,40 A · I₂ = 1260 = 0,20 A
3
De hoofdstroom is de som van de takstromen.I = 0,40 + 0,20 = 0,60 A
4
De vervangingsweerstand is de bronspanning gedeeld door de hoofdstroom.Rv = 120,60 = 20 Ω
5
Controle met de formule.1Rv = 130 + 160 = 360 → Rv = 20 Ω
Bij gelijke spanning geldt I = UR: half zo veel weerstand, twee keer zo veel stroom. De stromen verdelen zich dus omgekeerd aan de weerstanden.
Valkuil: tel parallelle weerstanden niet op. 30 + 60 = 90 Ω hoort bij serie.
4. Drie weerstanden van 4,0 Ω, 6,0 Ω en 12 Ω staan parallel. Bereken de vervangingsweerstand.
Wat je weet Drie parallelle weerstanden: 4,0 Ω, 6,0 Ω en 12 Ω.
Wat je zoekt Rv.
1
Schrijf de formule op.1Rv = 1R₁ + 1R₂ + 1R₃
2
Maak de noemers gelijk.312 + 212 + 112 = 612
3
Je hebt nu 1 gedeeld door Rv. Keer de breuk om.Rv = 126 = 2,0 Ω
4
Controle: het antwoord moet kleiner zijn dan de kleinste weerstand.2,0 Ω < 4,0 Ω
Antwoord: Rv = 2,0 Ω
Op de rekenmachine
Typ 1 ÷ 4 + 1 ÷ 6 + 1 ÷ 12 en druk daarna op de toets x⁻¹. Dan staat Rv er meteen.
Valkuil: vergeet de laatste stap niet. 612 = 0,50 is 1 gedeeld door Rv, niet Rv zelf.
5. Leg uit waarom de vervangingsweerstand van een parallelschakeling altijd kleiner is dan de kleinste weerstand in die schakeling.
Wat je weet Een parallelschakeling van twee of meer weerstanden.
Wat je zoekt Een verklaring waarom Rv kleiner is dan de kleinste weerstand.
1
Stel dat alleen de kleinste weerstand is aangesloten.I = URklein
2
Sluit er een tak naast. De spanning over de eerste tak verandert niet, dus de stroom erdoor ook niet. Er komt een takstroom bij.Itotaal > URklein
3
Meer stroom bij dezelfde spanning betekent een kleinere weerstand.Rv = UItotaal < Rklein
Antwoord: elke tak is een extra weg; de totale stroom wordt groter bij gelijke spanning, dus de weerstand kleiner
Met geleidbaarheid zie je het direct
Parallel tel je de geleidbaarheden op: Gtotaal = G₁ + G₂ + … Meer geleidbaarheid betekent minder weerstand. Dat is precies de formule met de omgekeerden, want G = 1R.
Valkuil: een antwoord als “dat volgt uit de formule” is geen uitleg. Noem de extra weg en de grotere stroom.
6. Naar een knooppunt lopen stromen van 2,5 A en 1,2 A. Er lopen twee stromen weg: 0,9 A en een onbekende stroom I. Bereken I.
Wat je weet In: 2,5 A en 1,2 A. Uit: 0,9 A en I.
Wat je zoekt De onbekende stroom I.
1
Stroomwet van Kirchhoff: de som van de stromen naar een knooppunt is gelijk aan de som van de stromen ervandaan.ΣIin = ΣIuit
2
Vul in.2,5 + 1,2 = 0,9 + I
3
Los op.I = 3,7 − 0,9 = 2,8 A
Antwoord: I = 2,8 A
Waar de wet vandaan komt
In een knooppunt kan geen lading verdwijnen of zich ophopen. Elke coulomb die aankomt, moet er ook weer weg. Dat is behoud van lading.
Valkuil: let op de richting. Een stroom die wegloopt, hoort aan de andere kant van het is-teken.
7. Drie weerstanden staan in serie op een bron van 9,0 V. Over de eerste staat 2,4 V en over de tweede 3,1 V. Bereken de spanning over de derde.
Wat je weet Ubron = 9,0 V; U₁ = 2,4 V; U₂ = 3,1 V; serie.
Wat je zoekt U₃.
1
Spanningswet van Kirchhoff: in een kring is de spanning van de bron gelijk aan de som van de spanningen over de onderdelen.Ubron = U₁ + U₂ + U₃
2
Vul in en los op.U₃ = 9,0 − 2,4 − 3,1 = 3,5 V
Antwoord: U₃ = 3,5 V
Waar de wet vandaan komt
Spanning is energie per coulomb. Elke coulomb krijgt in de bron 9,0 J mee en geeft die onderweg helemaal af. Dat is behoud van energie.
Valkuil: deze som geldt langs één kring. Spanningen over parallelle takken tel je niet bij elkaar op.
8. In de schakeling hieronder staat R₁ in serie met de parallelschakeling van R₂ en R₃. Bereken de vervangingsweerstand, de hoofdstroom, de spanning over R₁ en de stroom door R₂ en door R₃.
Wat je weet U = 24 V; R₁ = 4,0 Ω in serie met R₂ = 12 Ω ∥ R₃ = 6,0 Ω.
Wat je zoekt Rv, I, U₁, I₂ en I₃.
1
Begin binnenin: vervang het parallelle deel door één weerstand.1Rp = 112 + 16,0 = 312 → Rp = 4,0 Ω
2
Nu staat R₁ in serie met Rp.Rv = 4,0 + 4,0 = 8,0 Ω
3
Hoofdstroom.I = 248,0 = 3,0 A
4
De hoofdstroom gaat door R₁.U₁ = 3,0 · 4,0 = 12 V
5
De rest van de spanning staat over het parallelle deel.Up = 24 − 12 = 12 V
6
Bereken de takstromen met die 12 V.I₂ = 1212 = 1,0 A · I₃ = 126,0 = 2,0 A
Eerst maak je de schakeling stap voor stap eenvoudiger tot er één weerstand over is. Dan heb je de hoofdstroom. Daarna werk je terug naar de onderdelen. Die volgorde werkt bij elke gemengde schakeling.
Valkuil: over R₂ staat niet 24 V. Een deel van de bronspanning is al over R₁ gevallen.
9. In de schakeling hieronder staan R₁ en R₂ in serie. Die tak staat parallel aan R₃. Bereken de stroom in beide takken, de hoofdstroom, de vervangingsweerstand en de spanning over R₂.
Wat je weet U = 6,0 V; (R₁ = 10 Ω + R₂ = 20 Ω) ∥ R₃ = 30 Ω.
Wat je zoekt Beide takstromen, I, Rv en U₂.
1
Over elke tak staat de bronspanning.Utak = 6,0 V
2
De linkertak is een serieschakeling.R₁₂ = 10 + 20 = 30 Ω → I₁₂ = 6,030 = 0,20 A
3
De rechtertak.I₃ = 6,030 = 0,20 A
4
Hoofdstroom en vervangingsweerstand.I = 0,40 A → Rv = 6,00,40 = 15 Ω
5
De spanning over R₂ volgt uit de stroom in zijn eigen tak.U₂ = 0,20 · 20 = 4,0 V
Deze schakeling heeft dezelfde drie weerstanden als veel serie-opgaven, maar een andere opbouw. Volg de stroom vanaf de pluspool: waar hij splitst, begint een parallel stuk. Wat in één tak achter elkaar zit, staat in serie.
Valkuil: gebruik voor U₂ de stroom door de linkertak (0,20 A) en niet de hoofdstroom.
10. In een huis zijn drie apparaten aangesloten op dezelfde groep. Ze nemen 8,7 A, 4,3 A en 5,2 A op. De groep is beveiligd met een zekering van 16 A. Slaat de zekering door? Leg ook uit waarom apparaten in huis parallel zijn geschakeld.
Wat je weet Drie parallelle apparaten: 8,7 A, 4,3 A en 5,2 A; zekering 16 A.
Wat je zoekt Of de zekering doorslaat, en waarom parallel.
1
De zekering zit in de hoofdleiding. Daar loopt de som van de takstromen.I = 8,7 + 4,3 + 5,2 = 18,2 A
2
Vergelijk met de zekering.18,2 A > 16 A → slaat door
3
Waarom parallel: elke tak krijgt de volle netspanning, en een onderbroken tak onderbreekt de andere niet.U = 230 V voor elk apparaat
Antwoord: ja, 18,2 A is meer dan 16 A; parallel geeft elk apparaat 230 V en maakt ze onafhankelijk van elkaar
Wat er in serie mis zou gaan
In serie zouden de apparaten de 230 V moeten delen, en zou alles uitvallen zodra je één apparaat uitzet. Bovendien zou de stroom door elk apparaat afhangen van wat er nog meer aanstaat.
Valkuil: de zekering reageert op de totale stroom van de groep, niet op de stroom van het grootste apparaat.
11. Een spanningsdeler bestaat uit R₁ = 3,0 kΩ en R₂ = 1,0 kΩ in serie op een bron van 12 V. Bereken de spanning over R₂.
Wat je weet R₁ = 3,0 kΩ; R₂ = 1,0 kΩ; U = 12 V; serie.
Wat je zoekt U₂.
1
In serie verdeelt de spanning zich in de verhouding van de weerstanden.U₂ = U · R₂R₁ + R₂
2
Vul in. De kilo-ohms vallen tegen elkaar weg.U₂ = 12 · 1,03,0 + 1,0 = 12 · 14
3
Reken uit.U₂ = 3,0 V
Antwoord: U₂ = 3,0 V
Dezelfde uitkomst via de stroom
I = 124000 = 0,0030 A, en U₂ = 0,0030 · 1000 = 3,0 V. De formule van de spanningsdeler is deze twee stappen in één.
Valkuil: in de teller staat de weerstand waarover je de spanning wilt weten, niet de andere.
12. Een NTC staat in serie met een vaste weerstand van 10 kΩ op een bron van 5,0 V. Bij 25 °C is de weerstand van de NTC 10 kΩ, bij 50 °C is hij 5,0 kΩ. Bereken bij beide temperaturen de spanning over de vaste weerstand. Stijgt of daalt die spanning als het warmer wordt?
Wat je weet U = 5,0 V; Rvast = 10 kΩ; RNTC = 10 kΩ (25 °C) en 5,0 kΩ (50 °C).
Wat je zoekt U over de vaste weerstand bij beide temperaturen, en de richting.
1
Gebruik de spanningsdeler, met de vaste weerstand in de teller.Uvast = U · RvastRvast + RNTC
2
Bij 25 °C.Uvast = 5,0 · 1020 = 2,5 V
3
Bij 50 °C.Uvast = 5,0 · 1015 = 3,33 V → 3,3 V
4
Conclusie.warmer → RNTC kleiner → Uvast groter
Antwoord: 2,5 V bij 25 °C en 3,3 V bij 50 °C; de spanning stijgt
Zo wordt temperatuur een spanning
Een schakeling kan geen weerstand “zien”, wel een spanning. De spanningsdeler zet de veranderende weerstand van de sensor om in een veranderende spanning. Dit principe komt terug in de les van 9 december.
Valkuil: de spanning over de NTC zelf daalt juist. Lees goed over welk onderdeel de spanning wordt gevraagd.
Op examenniveau
13. Een snoer kerstverlichting bestaat uit 50 gelijke lampjes in serie op 230 V. Er loopt 0,120 A. In elk lampje zit een overbrugging: gaat het lampje kapot, dan neemt een draadje zonder weerstand de stroom over. Bereken de weerstand van één lampje. Bereken daarna de stroom als één lampje kapot is, met de aanname dat de weerstand van de andere lampjes gelijk blijft. Leg uit of de werkelijke stroom groter of kleiner is dan je berekening.
Wat je weet 50 gelijke lampjes in serie; U = 230 V; I = 0,120 A. Een kapot lampje heeft weerstand nul.
Wat je zoekt R van één lampje, de stroom met 49 lampjes, en een oordeel over de aanname.
1
Spanning per lampje.Ulamp = 23050 = 4,60 V
2
Weerstand van één lampje.R = 4,600,120 = 38,3 Ω
3
Eén lampje is overbrugd. Er staan nog 49 weerstanden in serie.Rv = 49 · 38,3 = 1878 Ω
4
Nieuwe stroom.I = 2301878 = 0,122 A
5
Beoordeel de aanname. Elk lampje krijgt nu 23049 = 4,69 V en meer stroom, en wordt dus heter. In een hetere gloeidraad is de weerstand groter.Rwerkelijk > 38,3 Ω → Iwerkelijk < 0,122 A
Antwoord: R = 38,3 Ω; I = 0,122 A volgens de aanname; de werkelijke stroom is iets kleiner (maar groter dan 0,120 A)
Waarom zo’n snoer na een paar kapotte lampjes snel helemaal stuk gaat
Elk overbrugd lampje verhoogt de spanning over de rest. De overgebleven lampjes branden feller en slijten sneller, waardoor het volgende lampje eerder kapot gaat.
Valkuil: het kapotte lampje onderbreekt de kring hier niet. Door de overbrugging blijft het een gesloten serieschakeling met één weerstand minder.
14. Twee gelijke lampjes staan parallel op een ideale spanningsbron. Je sluit een derde, gelijk lampje parallel aan. Leg zonder getallen uit wat er gebeurt met (a) de stroom door elk van de eerste twee lampjes, (b) de hoofdstroom en (c) de vervangingsweerstand. Geef bij b en c de factor.
Wat je weet Twee, daarna drie gelijke lampjes parallel aan een ideale bron (de spanning blijft gelijk).
Wat je zoekt De verandering van de takstroom, de hoofdstroom en Rv.
1
Een ideale bron houdt zijn spanning. Over elke tak staat dus dezelfde spanning als eerst.Itak = UR verandert niet
2
De hoofdstroom is de som van de takstromen.2 · Itak → 3 · Itak: factor 32 = 1,5
3
Voor n gelijke weerstanden parallel geldt Rv = Rn.R2 → R3: factor 23
4
Controle: Rv = UI. De stroom wordt 1,5 keer zo groot, dus Rv wordt 1,5 keer zo klein.11,5 = 23
Antwoord: (a) gelijk; (b) 1,5 keer zo groot; (c) 23 keer zo groot
Het woord “ideaal” doet hier het werk
Een echte batterij heeft zelf ook een kleine weerstand. Dan zakt de spanning een beetje als je meer stroom vraagt, en branden de eerste lampjes iets zwakker. Staat er “ideale bron”, dan mag je dat verwaarlozen.
Valkuil: de lampjes delen de stroom niet. Elke tak haalt zijn eigen stroom uit de bron; de bron levert gewoon meer.
15. In de schakeling hieronder wijst de stroommeter 80 mA aan. De stroommeter is ideaal. Bereken de waarde van Rₓ.
Wat je weet U = 12 V; I = 80 mA = 0,080 A; R₁ = 100 Ω in serie met R₂ = 150 Ω ∥ Rₓ.
Wat je zoekt Rₓ.
1
De stroommeter meet de hoofdstroom. Daarmee vind je de vervangingsweerstand van alles.Rv = 120,080 = 150 Ω
2
R₁ staat in serie met het parallelle deel.Rp = 150 − 100 = 50 Ω
3
Schrijf de parallelformule op en maak 1Rₓ vrij.1Rₓ = 1Rp − 1R₂ = 150 − 1150
4
Reken uit.3150 − 1150 = 2150 → Rₓ = 75 Ω
5
Controle met de stromen: over het parallelle deel staat 12 − 0,080 · 100 = 4,0 V.4,0150 + 4,075 = 0,027 + 0,053 = 0,080 A
Antwoord: Rₓ = 75 Ω
Terugrekenen
Hier loop je het stappenplan voor gemengde schakelingen achterstevoren. Je begint bij het geheel (bron en hoofdstroom) en pelt de schakeling af tot de onbekende overblijft.
Valkuil: trek parallelle weerstanden niet van elkaar af. 150 − 50 = 100 Ω is fout; je moet met de omgekeerden rekenen.
16. Een spanningsdeler met R₁ = R₂ = 1,0 kΩ staat op 12 V. Zonder belasting staat over R₂ een spanning van 6,0 V. Je sluit over R₂ een apparaat aan met een weerstand van 1,0 kΩ, zoals in de tekening. Bereken de spanning over het apparaat. Bereken die spanning ook voor een apparaat van 100 kΩ, en trek een conclusie.
Wat je weet U = 12 V; R₁ = R₂ = 1,0 kΩ; belasting 1,0 kΩ of 100 kΩ parallel aan R₂.
Wat je zoekt De spanning over de belasting in beide gevallen, en een conclusie.
1
Het apparaat staat parallel aan R₂. Vervang die twee door één weerstand.Rp = 1,0 · 1,01,0 + 1,0 = 0,50 kΩ
2
Nu is het een spanningsdeler van R₁ en Rp.U = 12 · 0,501,0 + 0,50 = 4,0 V
Vergelijk met de onbelaste 6,0 V.1,0 kΩ: daling van 2,0 V · 100 kΩ: daling van 0,03 V
Antwoord: 4,0 V bij 1,0 kΩ en 5,97 V bij 100 kΩ; een spanningsdeler werkt alleen goed als de belasting veel groter is dan R₂
Daarom heeft een spanningsmeter een grote weerstand
Een spanningsmeter is ook een belasting: hij staat parallel aan het onderdeel waarover hij meet. Is zijn weerstand niet veel groter dan die van het onderdeel, dan verandert hij de spanning die hij moet meten. Dit komt terug in de les van 9 december.
Valkuil: de formule U · R₂R₁ + R₂ geldt alleen onbelast. Zodra er iets aan de uitgang hangt, reken je eerst het parallelle deel uit.
17. Een lampje staat in serie met een weerstand van 20 Ω op een bron van 6,0 V. Het lampje is niet ohms. In de tabel staat welke stroom er bij welke spanning door het lampje loopt. Bepaal de stroom in de kring en de weerstand van het lampje in deze schakeling.
U over het lampje (V)
I (A)
1,0
0,14
2,0
0,20
3,0
0,24
4,0
0,27
5,0
0,30
Wat je weet Ubron = 6,0 V; R = 20 Ω in serie met het lampje; de tabel met U en I van het lampje.
Wat je zoekt De stroom in de kring en de weerstand van het lampje daarbij.
1
Het lampje heeft geen vaste weerstand. Je kunt dus niet met een vervangingsweerstand beginnen.Rlamp hangt af van I
2
Gebruik de spanningswet: de twee spanningen zijn samen 6,0 V. In serie is de stroom door beide dezelfde.Ulamp + 20 · I = 6,0
3
Probeer de rijen van de tabel.1,0 + 2,8 = 3,8 · 2,0 + 4,0 = 6,0 · 3,0 + 4,8 = 7,8
4
Alleen de tweede rij klopt.I = 0,20 A; Ulamp = 2,0 V; UR = 4,0 V
5
Weerstand van het lampje in dit punt.Rlamp = 2,00,20 = 10 Ω
Antwoord: I = 0,20 A; Rlamp = 10 Ω
Op het examen vaak met een grafiek
Krijg je in plaats van een tabel het (I,U)-diagram van het lampje, dan zoek je op dezelfde manier het punt op de grafiek waarvoor Ulamp + I · R gelijk is aan de bronspanning. De aanpak is gelijk; alleen lees je de waarden af.
Valkuil: reken niet met de weerstand van het lampje bij een andere spanning. Bij 5,0 V is die 17 Ω, en dat geeft een verkeerde stroom.
18. Bereken in de schakeling hieronder de spanning over R₄. Controleer je antwoord met de stroomwet en de spanningswet van Kirchhoff.
Wat je weet U = 9,0 V; R₁ = 30 Ω in serie met R₂ = 60 Ω ∥ (R₃ = 20 Ω + R₄ = 40 Ω).
Wat je zoekt U₄, met controle.
1
Begin binnenin: R₃ en R₄ staan in serie.R₃₄ = 20 + 40 = 60 Ω
2
Die tak staat parallel aan R₂. Twee gelijke weerstanden parallel geven de helft.Rp = 602 = 30 Ω
3
R₁ staat daarmee in serie.Rv = 30 + 30 = 60 Ω → I = 9,060 = 0,15 A
4
Spanning over R₁ en over het parallelle deel.U₁ = 0,15 · 30 = 4,5 V; Up = 9,0 − 4,5 = 4,5 V
5
Stroom door de tak met R₃ en R₄.I₃₄ = 4,560 = 0,075 A
6
Spanning over R₄.U₄ = 0,075 · 40 = 3,0 V
7
Stroomwet in het knooppunt: de stroom door R₂ is ook 4,560 = 0,075 A.0,075 + 0,075 = 0,15 A
8
Spanningswet langs de kring door R₁, R₃ en R₄.4,5 + 0,075 · 20 + 3,0 = 4,5 + 1,5 + 3,0 = 9,0 V
Antwoord: U₄ = 3,0 V
Controleren kost een halve minuut
De twee wetten van Kirchhoff zijn een ingebouwde controle. Klopt de som van de stromen in een knooppunt en de som van de spanningen langs een kring, dan zit er geen rekenfout in je uitwerking.
Valkuil: de spanning over R₄ is niet de spanning over het hele parallelle deel. Die 4,5 V wordt in de rechtertak nog verdeeld over R₃ en R₄.
De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.