Elektrische systemen (D1); december; CE-stof; donderdag 3 december; ongeveer anderhalf uur
Wat je hier leert
Hoe stroom en spanning zich verdelen als er meer dan één weerstand in de schakeling zit. Je leert de twee basisvormen, serie en parallel, de twee wetten van Kirchhoff die daarachter zitten, en hoe je een schakeling met beide vormen door elkaar stap voor stap doorrekent. Aan het eind staat de spanningsdeler, die je bij sensoren steeds terugziet.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Ben je die voorkennis kwijt? Open eerst de gekoppelde pagina. Je hoeft niet de hele les opnieuw te doen.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag. De achterruitverwarming van een auto bestaat uit acht gelijke draden die parallel op de accu van 12 V zijn aangesloten. Elke draad heeft een weerstand van 16 Ω.
Wat je krijgt Het aantal draden, de weerstand per draad en de accuspanning.
Wat er gevraagd wordt De vervangingsweerstand en de totale stroom, wat er verandert als één draad breekt, en waarom de draden parallel staan.
Waar het straks om gaat
Je ziet deze casus onderaan terug, mét aanpak. Lees hem nu alleen.
Video bij deze paragraaf
Meneer van den Ende; #2 Stroomkringen: serie en parallel; 10:02; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Hij begint met twee regels die hij de hele video gebruikt: de stroom gaat nooit op (wat de bron uitgaat, komt er ook weer in), en de spanning gaat altijd op (van de bronspanning bij de plus naar nul bij de min).
Serie: alle onderdelen in één stroomkring. De stroom is overal gelijk. De spanning verdeelt zich over de lampjes: gelijk bij gelijke lampjes, ongelijk bij verschillende.
Parallel: elk onderdeel heeft zijn eigen kring. Over elk lampje staat de volle spanning. In een knooppunt splitst de stroom, en verderop komen de takstromen weer samen.
Hij zegt dat elektronen “de kortste weg kiezen”. Bedoeld is: de stroom verdeelt zich over alle takken, en door de tak met de kleinste weerstand loopt de grootste stroom. Er gaat altijd stroom door élke tak.
In de voorbeelden schrijft hij bij elk stuk draad hoeveel volt daar nog “over” is. Volg je een draad zonder een onderdeel tegen te komen, dan blijft dat getal gelijk. De spanning over een onderdeel is het verschil tussen de twee kanten. Die werkwijze is heel bruikbaar bij gemengde schakelingen.
De formules voor de vervangingsweerstand komen in dit filmpje niet voor. Die staan in het filmpje bij paragraaf 2.
In een serieschakeling staan de onderdelen achter elkaar in één kring. Er is maar één weg, dus alle lading die door het eerste onderdeel gaat, gaat ook door het tweede.
Rv = R₁ + R₂ + …
Rv is de vervangingsweerstand: de ene weerstand die je in plaats van alle andere zou kunnen neerzetten zonder dat de bron het verschil merkt.
Een weerstand van 20 Ω en een van 40 Ω staan in serie op 12 V. Bereken de stroom en beide spanningen.
Vervangingsweerstand. Rv = 20 + 40 = 60 Ω
Stroom uit de bron. I = 1260 = 0,20 A
Spanning per weerstand. U₁ = 0,20 · 20 = 4,0 V · U₂ = 0,20 · 40 = 8,0 V
Controle. 4,0 + 8,0 = 12 V
Video bij deze paragraaf
Meneer van den Ende; #4 Vervangingsweerstand; 8:54; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Wat een vervangingsweerstand is: de ene weerstand die hetzelfde doet als alle weerstanden samen. Hij noemt hem Rtotaal; op deze pagina heet hij Rv.
Serie: optellen. 2 Ω, 3 Ω en 4 Ω geven 9 Ω.
Parallel: 1Rv = 1R₁ + 1R₂ + … Hij laat twee manieren zien om daarna Rv te krijgen: uitrekenen en 1 gedeeld door de uitkomst nemen, of met breuken werken en de breuk omkeren. Twee weerstanden van 3 Ω geven 1,5 Ω; 5 Ω en 3 Ω geven 158 = 1,9 Ω.
Een gemengde schakeling: eerst het parallelle stuk (5 Ω en 2 Ω geven 1,4 Ω), dan in serie met 1 Ω: 2,4 Ω. Daarbij de vuistregel: parallel is altijd kleiner dan de kleinste.
De laatste som is groot. Hij rondt onderweg af (1,6 Ω, 6,2 A) en komt op 40,7 V. Reken je door met de onafgeronde waarden, dan krijg je 40,8 V. Rond dus pas aan het eind af.
In een parallelschakeling heeft elk onderdeel zijn eigen tak. De takken zitten met beide kanten aan dezelfde twee punten vast.
1Rv = 1R₁ + 1R₂ + …
Dat is hetzelfde als Gv = G₁ + G₂ + …, met G = 1R. De uitkomst is altijd kleiner dan de kleinste weerstand in de schakeling. Voor n gelijke weerstanden geldt Rv = Rn.
Je bent pas klaar als je de breuk hebt omgekeerd. De formule geeft 1 gedeeld door Rv. Op de rekenmachine: typ de som en druk daarna op x⁻¹.
Een weerstand van 20 Ω en een van 30 Ω staan parallel op 12 V. Bereken de takstromen, de hoofdstroom en de vervangingsweerstand.
Over elke tak staat 12 V. I₁ = 1220 = 0,60 A · I₂ = 1230 = 0,40 A
Hoofdstroom. I = 0,60 + 0,40 = 1,0 A
Vervangingsweerstand. Rv = 121,0 = 12 Ω
Controle met de formule. 120 + 130 = 560 → Rv = 12 Ω
De regels van paragraaf 1 en 2 zijn twee kanten van twee algemene wetten. Die gelden in elke schakeling, hoe ingewikkeld ook.
ΣIin = ΣIuit
Stroomwet (knooppuntregel). In een knooppunt is de som van de stromen die erheen lopen gelijk aan de som van de stromen die ervandaan lopen. Lading verdwijnt niet en hoopt zich niet op.
Ubron = U₁ + U₂ + …
Spanningswet (kringregel). Loop je één kring rond, dan is de spanning van de bron gelijk aan de som van de spanningen over de onderdelen in die kring. Elke coulomb geeft alle energie die hij in de bron meekrijgt onderweg weer af.
In het eerste filmpje heet dit: “de stroom gaat nooit op” en “de spanning gaat altijd op”. Op het examen gebruik je de wetten vooral om een onbekende stroom of spanning te vinden, en om je uitkomst te controleren.
Een gemengde schakeling bestaat uit stukken serie en stukken parallel. Je rekent hem door in twee richtingen: eerst naar binnen, dan weer naar buiten.
R₁ = 8,0 Ω staat in serie met de parallelschakeling van R₂ = 6,0 Ω en R₃ = 12 Ω. De bron is 12 V. Bereken alle stromen en spanningen.
Het parallelle stuk. 1Rp = 16,0 + 112 = 312 → Rp = 4,0 Ω
In serie met R₁. Rv = 8,0 + 4,0 = 12 Ω
Hoofdstroom. I = 1212 = 1,0 A
Spanningen. U₁ = 1,0 · 8,0 = 8,0 V; Up = 12 − 8,0 = 4,0 V
Takstromen. I₂ = 4,06,0 = 0,67 A · I₃ = 4,012 = 0,33 A
Controle. 0,67 + 0,33 = 1,0 A
Twee weerstanden in serie verdelen de bronspanning. Neem je de spanning over één van de twee af, dan heb je een spanningsdeler. Zo maak je van een vaste bronspanning een lagere spanning, of van een veranderende weerstand een veranderende spanning.
U₂ = U · R₂R₁ + R₂
In de teller staat de weerstand waarover je de spanning wilt weten. De formule volgt uit I = UR₁ + R₂ en U₂ = I · R₂.
Vervang je één van de twee door een sensor, zoals een NTC of een LDR, dan verandert de uitgangsspanning met de temperatuur of met het licht. Dat gebruik je in de les van 9 december.
De formule geldt onbelast. Sluit je iets aan op de uitgang, dan staat dat parallel aan R₂ en zakt de spanning in. Alleen als de belasting een veel grotere weerstand heeft dan R₂, merk je daar weinig van. Opgave 16 laat dat zien.
R₁ = 1,0 kΩ en R₂ = 2,0 kΩ staan in serie op 9,0 V. Bereken de spanning over R₂.
Formule. U₂ = U · R₂R₁ + R₂
Invullen. U₂ = 9,0 · 2,01,0 + 2,0 = 6,0 V
Beantwoord de vraag eerst zonder spiekbrief; controleer daarna.
Twaalf opgaven. Maak ze op papier en open daarna de uitwerking. Opgave 1 en 2 horen bij paragraaf 1, opgave 3 tot en met 5 bij paragraaf 2, opgave 6 en 7 bij paragraaf 3, opgave 8 tot en met 10 bij paragraaf 4, en opgave 11 en 12 bij paragraaf 5.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Rv = 10 + 20 = 30 Ω. I = 6,030 = 0,20 A. U₁ = 0,20 · 10 = 2,0 V en U₂ = 0,20 · 20 = 4,0 V.
De spanning verdeelt zich gelijk: 4,53 = 1,5 V. R = 1,50,15 = 10 Ω.
I₁ = 1230 = 0,40 A, I₂ = 1260 = 0,20 A. Hoofdstroom: 0,60 A. Rv = 120,60 = 20 Ω.
1Rv = 14,0 + 16,0 + 112 = 612, dus Rv = 2,0 Ω.
Elke extra tak is een extra weg voor de stroom. Bij dezelfde spanning loopt er dan meer stroom uit de bron, en meer stroom bij dezelfde spanning betekent een kleinere weerstand. Met alleen de kleinste weerstand zou er al een bepaalde stroom lopen; elke tak erbij maakt die stroom groter.
Wat erin gaat, gaat er ook uit: 2,5 + 1,2 = 0,9 + I, dus I = 2,8 A.
De deelspanningen zijn samen de bronspanning: U₃ = 9,0 − 2,4 − 3,1 = 3,5 V.
R₂ en R₃ samen: 1Rp = 112 + 16,0 → Rp = 4,0 Ω. Rv = 4,0 + 4,0 = 8,0 Ω. I = 248,0 = 3,0 A. U₁ = 3,0 · 4,0 = 12 V. Over het parallelle deel staat ook 12 V: I₂ = 1,0 A en I₃ = 2,0 A.
Tak met R₁ en R₂: 10 + 20 = 30 Ω, dus I = 6,030 = 0,20 A. Tak met R₃: 6,030 = 0,20 A. Hoofdstroom 0,40 A, Rv = 6,00,40 = 15 Ω. U₂ = 0,20 · 20 = 4,0 V.
De hoofdstroom is 8,7 + 4,3 + 5,2 = 18,2 A. Dat is meer dan 16 A, dus de zekering slaat door. Parallel krijgt elk apparaat de volle 230 V, en je kunt elk apparaat los aan- en uitzetten.
U₂ = U · R₂R₁ + R₂ = 12 · 1,04,0 = 3,0 V.
Bij 25 °C: 5,0 · 1010 + 10 = 2,5 V. Bij 50 °C: 5,0 · 1010 + 5,0 = 3,3 V. De spanning over de vaste weerstand stijgt als het warmer wordt.
Op examenniveau. Deze zes opgaven vragen meer dan één stap: je combineert formules, leest gegevens af of legt een verband uit. Zo zien de vragen op het centraal examen eruit. Maak ze nadat opgave 1 tot en met 12 goed gaan.
Per lampje: 23050 = 4,60 V, dus R = 4,600,120 = 38,3 Ω. Met 49 lampjes: I = 23049 · 38,3 = 0,122 A. De lampjes worden iets heter, hun weerstand neemt toe, dus de werkelijke stroom is iets kleiner dan 0,122 A.
(a) Blijft gelijk: over elk lampje staat nog steeds de bronspanning. (b) De hoofdstroom gaat van twee naar drie takstromen: 1,5 keer zo groot. (c) Rv gaat van R2 naar R3: 23 keer zo groot.
Rv = 120,080 = 150 Ω. Het parallelle deel is dus 150 − 100 = 50 Ω. 1Rₓ = 150 − 1150 = 2150, dus Rₓ = 75 Ω.
Apparaat van 1,0 kΩ: R₂ en het apparaat samen zijn 0,50 kΩ, dus U = 12 · 0,501,0 + 0,50 = 4,0 V. Apparaat van 100 kΩ: samen 0,990 kΩ, dus U = 12 · 0,9901,990 = 5,97 V. De uitgangsspanning zakt in als de belasting niet veel groter is dan R₂.
| U over het lampje (V) | I (A) |
|---|---|
| 1,0 | 0,14 |
| 2,0 | 0,20 |
| 3,0 | 0,24 |
| 4,0 | 0,27 |
| 5,0 | 0,30 |
Voor de kring geldt Ulamp + 20 · I = 6,0 V. Alleen de rij 2,0 V en 0,20 A voldoet: 2,0 + 20 · 0,20 = 6,0. Dus I = 0,20 A en Rlamp = 2,00,20 = 10 Ω.
Rechtertak: 20 + 40 = 60 Ω. Parallel aan R₂ = 60 Ω: samen 30 Ω. Rv = 30 + 30 = 60 Ω, dus I = 9,060 = 0,15 A. Over het parallelle deel staat 0,15 · 30 = 4,5 V. Stroom door de rechtertak: 4,560 = 0,075 A. U₄ = 0,075 · 40 = 3,0 V.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag. Deze casus is dezelfde als bovenaan. Nu kun je hem uitwerken.
De achterruitverwarming van een auto bestaat uit acht gelijke draden die parallel op de accu van 12 V zijn aangesloten. Elke draad heeft een weerstand van 16 Ω.
a. Bereken de vervangingsweerstand. b. Bereken de totale stroom. c. Eén draad breekt. Bereken de nieuwe totale stroom, en leg uit wat er met de stroom door de andere draden gebeurt. d. Leg uit waarom de draden parallel zijn geschakeld en niet in serie.
Acht gelijke weerstanden parallel. Rv = 168 = 2,0 Ω
Totale stroom. I = 122,0 = 6,0 A
Per draad loopt 1216 = 0,75 A. Met zeven draden: I = 7 · 0,75 = 5,25 A → 5,3 A
Over elke hele draad staat nog steeds 12 V. De stroom door die draden blijft 0,75 A. takken beïnvloeden elkaar niet
Bij d: in serie zou één gebroken draad de hele kring onderbreken, en zou de hele ruit koud blijven. Parallel valt alleen de gebroken draad uit. Bovendien krijgt parallel elke draad de volle 12 V.
Zelfcontrole; 4 denkstappen: (1) Rv = R gedeeld door n voor gelijke parallelle weerstanden, (2) hoofdstroom uit U en Rv, (3) de takstroom blijft gelijk en de hoofdstroom is de som, (4) een uitleg met de eigenschappen van parallel. Dit is een zelfgemaakte beoordeling, geen officieel correctievoorschrift.
Gebaseerd op CvTE-syllabus Natuurkunde vwo 2027, subdomein D1 (Elektrische systemen).
Maak de opgaven die niet lukten nog een keer zonder de uitwerking te openen. Teken bij elke gemengde schakeling eerst zelf het schema na en schrijf bij elk stuk draad de spanning, zoals in het eerste filmpje.
Op dinsdag 8 december komt vermogen en energie. Daar reken je uit hoeveel energie elk onderdeel van een schakeling omzet.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af wanneer je de kern kunt uitleggen en de opgaven hebt geprobeerd.