Elektrische systemen (D1); december; CE-stof; dinsdag 1 december; ongeveer een uur
Wat je hier leert
Wat stroom en spanning eigenlijk zijn, hoe weerstand die twee aan elkaar koppelt, en hoe de weerstand van een draad afhangt van het materiaal, de lengte en de dikte. Dit is de basis voor de hele maand: alle schakelingen die nog komen, reken je met deze formules door.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Ben je die voorkennis kwijt? Open eerst de gekoppelde pagina. Je hoeft niet de hele les opnieuw te doen.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag. Een verlengsnoer van 25 m heeft twee koperen aders, elk met een doorsnede van 0,75 mm². Er hangt een waterkoker aan.
Wat je krijgt De lengte van het snoer, de doorsnede van de aders, de soortelijke weerstand van koper en de stroom door de waterkoker.
Wat er gevraagd wordt Bereken de weerstand van het snoer en de spanning die over het snoer zelf staat, en leg uit wat een dikker snoer verandert.
Waar het straks om gaat
Je ziet deze casus onderaan terug, mét aanpak. Lees hem nu alleen.
Video bij deze paragraaf
Meneer van den Ende; #1 Spanning & stroom; 6:26; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Hij begint bij het atoom: een positieve kern met negatieve elektronen eromheen. In een metaal zit een deel van die elektronen los, en die kunnen door de draad bewegen.
Dan lading Q in coulomb, en de lading van één elektron: 1,602 · 10⁻¹⁹ C. Hij rekent voor dat er in één coulomb 6,24 · 10¹⁸ elektronen zitten.
Stroomsterkte is hoeveel lading er per seconde langskomt: I = Qt. In zijn voorbeeld gaat er 0,2 A door een draad gedurende 10 s; dat is 2 C. Hij schrijft het aantal elektronen als 12,48 · 10¹⁸. Netjes in wetenschappelijke notatie is dat 1,25 · 10¹⁹.
Daarna spanning: hoeveel energie er per coulomb meegaat, U = EQ.
Het laatste voorbeeld is een lampje op 9 V: hoeveel energie geeft één elektron af? Reken het eindgetal zelf na op je rekenmachine: 96,24 · 10¹⁸ = 1,44 · 10⁻¹⁸ J.
Alle stoffen bestaan uit atomen met negatieve elektronen. In een metaal zit een deel van die elektronen zo los dat ze door het hele metaal kunnen bewegen: vrije elektronen. Sluit je een draad aan op een spanningsbron, dan schuiven die elektronen allemaal dezelfde kant op. Dat is een elektrische stroom.
Lading heeft het symbool Q en de eenheid coulomb (C). Eén elektron heeft een lading van −1,602 · 10⁻¹⁹ C. Die waarde heet het elementair ladingskwantum, e, en staat in Binas. De stroomsterkte is de hoeveelheid lading die per seconde langs een punt in de draad gaat.
I = Qt
I in ampère (A), Q in coulomb (C), t in seconden (s). 1 A betekent: 1 C per seconde.
Welke kant stroomt het op?
De elektronen bewegen naar de pluspool, want plus en min trekken elkaar aan. Toch is de afgesproken stroomrichting andersom: van de pluspool, door de schakeling, naar de minpool. Die afspraak is ouder dan de ontdekking van het elektron. Op het examen bedoelen ze met “de richting van de stroom” altijd de afgesproken richting.
Een spanningsbron, zoals een batterij of een stopcontact, geeft energie mee aan de lading die erdoor gaat. In een lampje of een verwarmingselement wordt die energie weer afgegeven. De spanning zegt hoeveel energie elke coulomb meekrijgt of afgeeft.
U = EQ
U in volt (V), E in joule (J), Q in coulomb (C). 1 V betekent: 1 J per coulomb.
Spanning staat altijd over iets: tussen twee punten, zoals de twee polen van een batterij of de twee aansluitingen van een lampje. Stroom gaat door iets. Dat verschil in woorden helpt je straks ook bij het meten: een spanningsmeter zet je over een onderdeel, een stroommeter in de kring.
Door een draad loopt 5,0 s lang een stroom van 0,40 A. Hoeveel lading gaat er door de draad, en hoeveel elektronen zijn dat?
Schrijf I = Qt om naar Q. Q = I · t
Vul in. Q = 0,40 · 5,0 = 2,0 C
Deel door de lading van één elektron. n = 2,01,602 · 10⁻¹⁹ = 1,2 · 10¹⁹
Video bij deze paragraaf
Meneer van den Ende; #3 Wet van Ohm; 5:12; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Hij begint met de ohmse weerstand: een weerstand die niet verandert. Daarvoor geldt R = UI.
Dan schrijft hij de formule om naar U = R · I en naar I = UR. Die laatste laat zien hoe het werkt: de spanning duwt de stroom door de kring, de weerstand houdt hem tegen.
Daaruit volgen de verbanden. Twee keer zoveel spanning geeft twee keer zoveel stroom. Een twee keer zo grote weerstand geeft de helft van de stroom.
Drie voorbeelden. Eerst één weerstand op 3 V met 1 A: dat is 3 Ω. Daarna drie weerstanden achter elkaar, met overal 2 A: 4 Ω, 3 Ω en 3,5 Ω.
Het laatste voorbeeld is een schakeling met vertakkingen. Die hoef je vandaag nog niet te kunnen volgen: hoe stroom en spanning zich daar verdelen, leer je donderdag bij serie- en parallelschakelingen. Onthoud alleen de aanpak: weet je van één weerstand de spanning en de stroom, dan weet je de weerstand.
Het lampje en de geleidbaarheid komen in het filmpje niet voor. Die staan hieronder.
Hoeveel stroom er bij een bepaalde spanning door een onderdeel loopt, hangt af van het onderdeel. Een dikke koperdraad laat bij 1 V al een grote stroom door, een dun lampje maar een kleine. Die eigenschap heet weerstand.
R = UI en G = 1R = IU
R in ohm (Ω), G in siemens (S). De weerstand R zegt hoe moeilijk de stroom erdoor gaat, de geleidbaarheid G hoe makkelijk.
Is de weerstand bij elke spanning gelijk, dan heet het onderdeel een ohmse weerstand. Dan is de stroom recht evenredig met de spanning: twee keer zoveel spanning, twee keer zoveel stroom. In een (I,U)-diagram, met I verticaal en U horizontaal, zie je dan een rechte lijn door de oorsprong.
Een ohmse weerstand en een lampje
Bij 6,0 V hebben ze allebei een stroom van 0,50 A, dus allebei een weerstand van 12 Ω. Bij lagere spanning laat het lampje meer stroom door dan de ohmse weerstand: daar is de lampweerstand kleiner. Getekend naar de meetpunten van opgave 8.
Een gloeilampje is niet ohms. Hoe groter de spanning, hoe meer stroom, hoe heter de gloeidraad. In een warme metaaldraad trillen de atomen harder, de vrije elektronen botsen vaker, en de weerstand neemt toe. De grafiek buigt daardoor af. Bij een NTC is het andersom: dat is een halfgeleider waarvan de weerstand juist kleiner wordt als hij warmer wordt.
Weerstand in één punt is UI, niet de helling. Bij een gebogen grafiek lees je U en I af in het punt dat gevraagd wordt en deel je die op elkaar. De helling van de raaklijn is iets anders, en daar vragen ze hier niet naar.
Over een weerstand staat 3,0 V en er loopt 0,15 A doorheen. Bereken R en G.
Gebruik de definitie. R = UI = 3,00,15 = 20 Ω
Geleidbaarheid is het omgekeerde. G = 1R = 120 = 0,050 S
Controle: G is ook stroom gedeeld door spanning. G = 0,153,0 = 0,050 S
Video bij deze paragraaf
Meneer van den Ende; #6 Soortelijke weerstand; 7:18; Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Waar de weerstand van een draad van afhangt: de lengte, het oppervlak van de doorsnede en de stof.
De soortelijke weerstand zoekt hij op in Binas, in de tabellen met stofeigenschappen: bij hem tabel 8 voor metalen. Hij waarschuwt voor twee fouten: de dichtheid pakken in plaats van de soortelijke weerstand (allebei de letter ρ), en de 10⁻⁹ vergeten.
Daarna schrijft hij de formule om. Zijn tip: werk eerst de deelstreep weg, tot ρ · ℓ = R · A. Vanuit die vorm maak je makkelijk A, ρ of ℓ vrij.
Voorbeeld 1: een aluminiumdraad van 10 m met een diameter van 1 cm. Eerst de straal in meters, dan A = π r² = 7,85 · 10⁻⁵ m², dan R = 3,4 · 10⁻³ Ω.
Voorbeeld 2 gaat de andere kant op: een koperdraad van 20 m heeft een weerstand van 10,8 Ω. Wat is de diameter? Eerst A uitrekenen, dan de straal met een wortel, dan verdubbelen: 0,2 mm.
De weerstand van een draad hangt van drie dingen af:
R = ρ · ℓA
ρ in Ω·m, ℓ in m, A in m². Bij een ronde draad is A = π r² = 14 π d².
Twee omrekenvallen tegelijk. De doorsnede staat bijna altijd in mm². Eén mm² is (10⁻³ m)² = 10⁻⁶ m², niet 10⁻³. En krijg je de diameter, halveer die dan eerst voordat je π r² gebruikt.
De soortelijke weerstand hangt ook van de temperatuur af. Bij metalen wordt hij groter als het warmer wordt; dat is dezelfde reden waarom het lampje uit paragraaf 3 niet ohms is. Binas geeft de waarde bij kamertemperatuur.
Een koperdraad is 20 m lang en heeft een diameter van 0,50 mm. Bereken de weerstand. ρkoper = 17 · 10⁻⁹ Ω·m.
Straal in meter. r = 0,25 mm = 0,25 · 10⁻³ m
Doorsnede. A = π · (0,25 · 10⁻³)² = 1,96 · 10⁻⁷ m²
Vul in. R = 17 · 10⁻⁹ · 201,96 · 10⁻⁷ = 1,7 Ω
Beantwoord de vraag eerst zonder spiekbrief; controleer daarna.
Vijftien vragen, van begrip tot berekenen en beoordelen. Maak ze op papier en open daarna de uitwerking. Opgave 1 tot en met 4 horen bij paragraaf 1 en 2, opgave 5 tot en met 9 bij paragraaf 3, en opgave 10 tot en met 15 bij paragraaf 4.
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Eerst de tijd in seconden: t = 60 s. Dan I = Qt = 1860 = 0,30 A.
Per seconde gaat er 0,30 C langs. Het aantal elektronen is 0,301,602 · 10⁻¹⁹ = 1,9 · 10¹⁸.
t = 2,0 h = 7200 s. Q = I · t = 1,5 · 7200 = 10 800 C = 1,1 · 10⁴ C.
U = EQ, dus E = U · Q = 9,0 · 0,50 = 4,5 J.
I = UR = 5,0220 = 0,0227 A = 23 mA.
G = 1R = 147 = 0,021 S. I = G · U = 1247 = 0,26 A.
De ohmse weerstand geeft een rechte lijn door de oorsprong: I is recht evenredig met U, dus R = UI is overal gelijk. De grafiek van het lampje buigt af: bij hogere spanning neemt de stroom steeds minder toe, dus de weerstand wordt groter.
R = 1,00,20 = 5,0 Ω en R = 6,00,50 = 12 Ω. Bij 6,0 V is de gloeidraad veel heter, en in een warme metaaldraad is de weerstand groter.
R per meting: 47,6 Ω, 47,6 Ω, 46,9 Ω en 47,1 Ω. Dat is binnen de meetnauwkeurigheid constant, dus ohms, met R ≈ 47 Ω.
A = 1,5 mm² = 1,5 · 10⁻⁶ m². R = ρ · ℓA = 17 · 10⁻⁹ · 101,5 · 10⁻⁶ = 0,11 Ω.
r = 0,10 mm = 0,10 · 10⁻³ m, dus A = π r² = 3,14 · 10⁻⁸ m². R = 0,45 · 10⁻⁶ · 2,03,14 · 10⁻⁸ = 29 Ω.
ℓ wordt 2×, dus R wordt 2× zo groot. De diameter wordt 2×, dus A wordt 2² = 4× zo groot, en R wordt 4× zo klein. Samen: 24 = de helft.
ℓ = R · Aρ = 22 · 0,50 · 10⁻⁶1,1 · 10⁻⁶ = 10 m.
Koud: I = 6,02000 = 3,0 mA. Warm: I = 6,0500 = 12 mA. Bij een koperdraad gebeurt het omgekeerde: warmer geeft een grotere weerstand.
R = 1,90,30 = 6,3 Ω. A = π · (0,15 · 10⁻³)² = 7,07 · 10⁻⁸ m². ρ = R · Aℓ = 4,5 · 10⁻⁷ Ω·m = 0,45 · 10⁻⁶ Ω·m: constantaan.
Eigen CE-oefencasus; geen officiële examenvraag. Deze casus is dezelfde als bovenaan. Nu kun je hem uitwerken.
Een verlengsnoer van 25 m heeft twee koperen aders, elk met een doorsnede van 0,75 mm². ρkoper = 17 · 10⁻⁹ Ω·m. Er hangt een waterkoker aan, en door het snoer loopt 8,0 A.
a. Leg uit waarom je voor de weerstand van het snoer met 50 m draad moet rekenen. b. Bereken de weerstand van het snoer. c. Bereken de spanning over het snoer. d. Hoe groot wordt de weerstand bij een snoer met aders van 1,5 mm²? Leg uit zonder de hele berekening opnieuw te doen.
De stroom gaat door de ene ader naar de waterkoker en door de andere ader terug. Samen is dat 2 · 25 = 50 m draad. ℓ = 50 m
Doorsnede omrekenen en invullen. R = 17 · 10⁻⁹ · 500,75 · 10⁻⁶ = 1,13 Ω → 1,1 Ω
Wet van Ohm op het snoer zelf. U = I · R = 8,0 · 1,13 = 9,1 V
A staat in de noemer. Twee keer zo grote doorsnede, half zo grote weerstand. R = 1,132 = 0,57 Ω
Zelfcontrole; 4 denkstappen: (1) heen en terug, dus 50 m, (2) mm² naar m² en de formule, (3) U = I · R op het snoer, (4) het omgekeerde verband met A. Dit is een zelfgemaakte beoordeling, geen officieel correctievoorschrift.
Die 9,1 V staat niet meer over de waterkoker, maar gaat in het snoer verloren als warmte. Daarom wordt een opgerold snoer bij een grote stroom warm. Hoeveel warmte dat is, reken je uit op de pagina over vermogen en energie.
Gebaseerd op CvTE-syllabus Natuurkunde vwo 2027, subdomein D1 (Elektrische systemen).
Maak de opgaven nog een keer zonder de antwoorden te openen. Lukt het rekenen met mm² en kΩ nog niet vanzelf, oefen dat dan eerst op Eenheden. Wil je de basis uit de onderbouw terugzien, ga dan naar Natuurkunde uit de onderbouw.
Op donderdag 3 december komen serie- en parallelschakelingen. Daar gebruik je alles van deze pagina weer.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal: 12 opgaven. Tel de opgaven op deze pagina mee.
Klaar met dit onderwerp?
Vink hem pas af wanneer je de kern kunt uitleggen en de opgaven hebt geprobeerd.