Uitwerkingen — Stroom, spanning en weerstand
De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.
Formules en regels die je hier gebruikt
Opgaven en uitwerkingen
1. Door een lampje gaat in 1,0 minuut een lading van 18 C. Bereken de stroomsterkte.
Wat je weet
Q = 18 C en t = 1,0 min.
Wat je zoekt
De stroomsterkte I.
1Stroomsterkte is lading per seconde.I = Qt
2Zet de tijd om naar seconden.t = 1,0 min = 60 s
3Vul in.I = 1860 = 0,30 A
Antwoord: I = 0,30 A
Wat 0,30 A betekent
Elke seconde komt er 0,30 coulomb aan lading langs een punt in de draad. In opgave 2 reken je uit hoeveel elektronen dat zijn.
Valkuil: reken altijd met seconden. Met 1,0 in plaats van 60 krijg je 18 A, zestig keer te veel.
2. Hoeveel elektronen gaan er elke seconde door het lampje uit opgave 1? Gebruik e = 1,602 · 10⁻¹⁹ C.
Wat je weet
I = 0,30 A, dus 0,30 C per seconde. Eén elektron heeft een lading van 1,602 · 10⁻¹⁹ C.
Wat je zoekt
Het aantal elektronen per seconde.
1Schrijf op hoeveel lading er in één seconde langskomt.Q = I · t = 0,30 · 1 = 0,30 C
2Deel die lading door de lading van één elektron.n = Qe = 0,301,602 · 10⁻¹⁹
3Reken uit en rond af op twee significante cijfers.n = 1,87 · 10¹⁸ → 1,9 · 10¹⁸
Antwoord: ongeveer 1,9 · 10¹⁸ elektronen per seconde
Waarom het zo’n groot getal is
De lading van één elektron is piepklein. Je hebt er 6,24 · 10¹⁸ nodig voor één coulomb. Zelfs een zwak stroompje bestaat dus uit miljarden maal miljarden elektronen per seconde.
Valkuil: vermenigvuldig niet met e maar deel erdoor. Een antwoord als 4,8 · 10⁻²⁰ elektronen is minder dan één elektron, en dat kan niet.
3. Een telefoonaccu wordt 2,0 uur opgeladen met een stroom van 1,5 A. Hoeveel lading gaat er in de accu? Geef het antwoord in coulomb.
Wat je weet
I = 1,5 A en t = 2,0 h.
Wat je zoekt
De lading Q in coulomb.
1Schrijf de formule om naar Q.I = Qt → Q = I · t
2Zet de tijd om naar seconden.t = 2,0 · 3600 = 7200 s
3Vul in.Q = 1,5 · 7200 = 10 800 C
4Rond af op twee significante cijfers.Q = 1,1 · 10⁴ C
Antwoord: Q = 1,1 · 10⁴ C
De milliampère-uur op een accu
Op accu’s staat de lading vaak in mAh: milliampère maal uur. Deze accu krijgt 1500 mA · 2,0 h = 3000 mAh. Dat is dus ook een lading, alleen in een andere eenheid: 1 mAh = 3,6 C.
Valkuil: uren eerst naar seconden. Met 2,0 in plaats van 7200 krijg je 3,0, maar dat zijn ampère-uur en geen coulomb.
4. Een batterij van 9,0 V stuurt een lading van 0,50 C door een schakeling. Hoeveel energie geeft de batterij aan die lading?
Wat je weet
U = 9,0 V en Q = 0,50 C.
Wat je zoekt
De energie E.
1Spanning is energie per coulomb.U = EQ
2Schrijf om naar E.E = U · Q
3Vul in.E = 9,0 · 0,50 = 4,5 J
Antwoord: E = 4,5 J
Wat 9,0 V eigenlijk zegt
9,0 volt betekent 9,0 joule per coulomb. Elke coulomb die de batterij rondstuurt, krijgt 9,0 J mee. Een halve coulomb krijgt dus de helft.
Valkuil: spanning is geen energie. Pas als je weet hóéveel lading er rondgaat, kun je de energie uitrekenen.
5. Een weerstand van 220 Ω wordt aangesloten op 5,0 V. Bereken de stroomsterkte in mA.
Wat je weet
R = 220 Ω en U = 5,0 V.
Wat je zoekt
De stroomsterkte I in milliampère.
1Schrijf de definitie van weerstand op.R = UI
2Schrijf om naar I.I = UR
3Vul in.I = 5,0220 = 0,0227 A
4Zet om naar mA en rond af.0,0227 A = 22,7 mA → 23 mA
Antwoord: I = 23 mA
Waarom dit getal je bekend kan voorkomen
Een weerstand van 220 Ω wordt vaak vóór een led gezet, zodat er niet te veel stroom door de led gaat. Een paar tientallen milliampère is voor een led precies goed.
Valkuil: deel U door R, niet andersom. 2205,0 = 44 is geen stroomsterkte.
6. Een weerstand heeft een waarde van 47 Ω. Bereken de geleidbaarheid G, en daarmee de stroom bij een spanning van 12 V.
Wat je weet
R = 47 Ω en U = 12 V.
Wat je zoekt
De geleidbaarheid G en de stroom I.
1Geleidbaarheid is het omgekeerde van weerstand.G = 1R = 147 = 0,0213 S
2Uit G = IU volgt I = G · U.I = 147 · 12 = 1247
3Reken uit met de onafgeronde G.I = 0,255 A → 0,26 A
4Rond G af.G = 0,021 S = 21 mS
Antwoord: G = 0,021 S (21 mS) en I = 0,26 A
Twee kanten van hetzelfde
Weerstand zegt hoe moeilijk de stroom erdoor gaat, geleidbaarheid hoe makkelijk. Hoe groter de één, hoe kleiner de ander. De eenheid van G is siemens (S), en 1 S = 1 AV.
Valkuil: reken met de onafgeronde waarde van G. Met 0,021 S krijg je 0,25 A in plaats van 0,26 A.
7. In een (I,U)-diagram staan de grafieken van een ohmse weerstand en van een gloeilampje. Hoe herken je de ohmse weerstand, en wat zie je aan de grafiek van het lampje?
Wat je weet
Twee grafieken in een (I,U)-diagram: I verticaal, U horizontaal.
Wat je zoekt
Hoe je de ohmse weerstand herkent, en wat de vorm van de lampgrafiek betekent.
1Bij een ohmse weerstand is R constant. Dan is I recht evenredig met U.I = 1R · U → rechte lijn door (0, 0)
2Kijk bij het lampje naar de vorm.de grafiek wordt steeds vlakker
3Vlakker betekent: bij elke volt extra komt er minder stroom bij. Dan is UI groter geworden.R van het lampje neemt toe met U
Antwoord: ohms: rechte lijn door de oorsprong. Lampje: een buigende grafiek, de weerstand neemt toe bij hogere spanning
Waarom het lampje niet ohms is
Hoe hoger de spanning, hoe meer stroom en hoe heter de gloeidraad. In een warme metaaldraad trillen de atomen harder, de elektronen botsen vaker, en de weerstand stijgt. De wet van Ohm geldt alleen als de temperatuur gelijk blijft.
Valkuil: een rechte lijn die níét door de oorsprong gaat, hoort niet bij een ohmse weerstand. Kijk altijd naar beide voorwaarden: recht én door (0, 0).
8. Bij een lampje meet je: bij 1,0 V loopt er 0,20 A, en bij 6,0 V loopt er 0,50 A. Bereken de weerstand bij beide spanningen en leg het verschil uit.
Wat je weet
Twee meetpunten: (1,0 V; 0,20 A) en (6,0 V; 0,50 A).
Wat je zoekt
De weerstand in beide punten, en een verklaring.
1Gebruik R = UI in het eerste punt.R = 1,00,20 = 5,0 Ω
2En in het tweede punt.R = 6,00,50 = 12 Ω
3Verklaar met de temperatuur.meer stroom → hetere draad → grotere weerstand
Antwoord: R = 5,0 Ω bij 1,0 V en R = 12 Ω bij 6,0 V; de warme draad heeft een grotere weerstand
Dit zijn precies de punten uit het diagram
Kijk terug naar de tekening op de lespagina: de lijn van de ohmse weerstand en de kromme van het lampje komen allebei door (6,0 V; 0,50 A). Daar hebben ze dus dezelfde weerstand. Bij lagere spanning ligt de lampkromme hóger: meer stroom bij dezelfde spanning, dus minder weerstand.
Valkuil: gebruik geen helling van de grafiek. De weerstand in een punt is UI van dát punt.
9. Je meet aan een onbekende weerstand: U = 1,0 V, 2,0 V, 3,0 V en 4,0 V, met I = 21 mA, 42 mA, 64 mA en 85 mA. Is dit een ohmse weerstand? Bepaal de waarde.
Wat je weet
Vier meetpunten van U en I. De stroom staat in mA.
Wat je zoekt
Of R constant is, en hoe groot R is.
1Zet de stroom om naar ampère.21 mA = 0,021 A, enzovoort
2Bereken R = UI per meting.1,00,021 = 47,6 Ω · 2,00,042 = 47,6 Ω · 3,00,064 = 46,9 Ω · 4,00,085 = 47,1 Ω
3Vergelijk. De verschillen zijn kleiner dan 2%, en de stroom is maar in twee cijfers gemeten.R is constant binnen de meetnauwkeurigheid
4Neem het gemiddelde en rond af.R ≈ 47 Ω
Antwoord: ja, ohms; R ≈ 47 Ω
Netter: met de grafiek
Op een examen zet je zulke metingen vaak in een (I,U)-diagram. Liggen de punten op een rechte lijn door de oorsprong, dan is de weerstand ohms. De weerstand is dan 1helling van die lijn, want de helling is IU.
Valkuil: vergeet niet mA om te rekenen naar A. Met 21 in plaats van 0,021 vind je 0,048 Ω.
10. Een koperdraad is 10 m lang en heeft een doorsnede van 1,5 mm². Bereken de weerstand. Gebruik ρkoper = 17 · 10⁻⁹ Ω·m (zoek de waarde ook op in Binas).
Wat je weet
ℓ = 10 m, A = 1,5 mm², ρ = 17 · 10⁻⁹ Ω·m.
Wat je zoekt
De weerstand R van de draad.
1Zet de doorsnede om naar m². Eén mm² is 10⁻⁶ m².A = 1,5 · 10⁻⁶ m²
2Gebruik de formule voor de weerstand van een draad.R = ρ · ℓA
3Vul in.R = 17 · 10⁻⁹ · 101,5 · 10⁻⁶
4Reken uit en rond af.R = 0,113 Ω → 0,11 Ω
Antwoord: R = 0,11 Ω
Daarom gebruik je koper
Koper heeft een van de kleinste soortelijke weerstanden die er bestaan. Tien meter installatiedraad heeft daardoor nog geen ohm aan weerstand, en er gaat in de draad bijna geen energie verloren.
Valkuil: mm² is niet 10⁻³ m². Een vierkante millimeter is (10⁻³ m)² = 10⁻⁶ m².
11. Een constantaandraad is 2,0 m lang en heeft een diameter van 0,20 mm. Bereken de weerstand. Gebruik ρ = 0,45 · 10⁻⁶ Ω·m.
Wat je weet
ℓ = 2,0 m, d = 0,20 mm, ρ = 0,45 · 10⁻⁶ Ω·m.
Wat je zoekt
De weerstand R.
1Je krijgt de diameter. Halveer eerst: de straal.r = 0,10 mm = 0,10 · 10⁻³ m
2Bereken de oppervlakte van de doorsnede.A = π r² = π · (0,10 · 10⁻³)² = 3,14 · 10⁻⁸ m²
3Vul in.R = ρ · ℓA = 0,45 · 10⁻⁶ · 2,03,14 · 10⁻⁸
4Reken uit en rond af.R = 28,6 Ω → 29 Ω
Antwoord: R = 29 Ω
Kies zelf: straal of diameter
Je mag ook A = 14 π d² gebruiken, dan hoef je niet te halveren. Het maakt niet uit welke je kiest, als je maar de goede maat bij de goede formule zet. In Binas staat de oppervlakte van een cirkel bij de wiskundige formules.
Valkuil: met de diameter in π r² krijg je een oppervlakte die vier keer te groot is, en een weerstand die vier keer te klein is.
12. Draad B is twee keer zo lang als draad A, en heeft een twee keer zo grote diameter. Ze zijn van hetzelfde metaal. Hoe verhoudt de weerstand van B zich tot die van A?
Wat je weet
ℓB = 2ℓA, dB = 2dA, dezelfde ρ.
Wat je zoekt
De verhouding RB : RA.
1Schrijf de formule op en kijk waar alles staat.R = ρ · ℓA : ℓ in de teller, A in de noemer
2De lengte verdubbelt.R × 2
3De diameter verdubbelt. A hangt af van d², dus A wordt 4× zo groot.R ÷ 4
4Combineer.RBRA = 24 = 12
Antwoord: RB is de helft van RA
Zo’n vraag zonder getallen komt vaak voor
Je hoeft hier niets in te vullen. Kijk alleen waar elke grootheid in de formule staat, en of er een kwadraat bij komt. Dezelfde aanpak gebruik je straks bij vermogen en bij velden.
Valkuil: de diameter staat in het kwadraat in A. Twee keer zo dik is vier keer zo veel doorsnede, niet twee keer.
13. Je wilt een verwarmingsweerstand van 22 Ω maken van nichroomdraad met een doorsnede van 0,50 mm². Hoeveel meter draad heb je nodig? Gebruik ρ = 1,1 · 10⁻⁶ Ω·m.
Wat je weet
R = 22 Ω, A = 0,50 mm², ρ = 1,1 · 10⁻⁶ Ω·m.
Wat je zoekt
De lengte ℓ.
1Zet de doorsnede om.A = 0,50 · 10⁻⁶ m²
2Schrijf R = ρ · ℓA om naar ℓ: vermenigvuldig met A en deel door ρ.ℓ = R · Aρ
3Vul in.ℓ = 22 · 0,50 · 10⁻⁶1,1 · 10⁻⁶
Antwoord: ℓ = 10 m
Waarom nichroom en geen koper
Voor een verwarmingselement wil je juist wél weerstand: daar moet de elektrische energie warmte worden. Nichroom heeft een soortelijke weerstand die ruim zestig keer zo groot is als die van koper, en het kan tegen hoge temperaturen.
Valkuil: omschrijven gaat in twee stappen. Schrijf ze allebei op; wie het in één keer doet, zet ρ en A vaak op de verkeerde plek.
14. Een NTC zit in een kring op 6,0 V. Koud is de weerstand 2,0 kΩ, warm 0,50 kΩ. Bereken de stroom in beide gevallen. Wat zou er bij een koperdraad gebeuren als die warm wordt?
Wat je weet
U = 6,0 V; R = 2,0 kΩ (koud) en 0,50 kΩ (warm).
Wat je zoekt
De stroom in beide gevallen, en de vergelijking met een metaal.
1Zet kΩ om naar Ω.2,0 kΩ = 2000 Ω · 0,50 kΩ = 500 Ω
2Koud.I = 6,02000 = 0,0030 A = 3,0 mA
3Warm.I = 6,0500 = 0,012 A = 12 mA
4Vergelijk met een metaal.metaal: warmer → R groter
Antwoord: koud 3,0 mA, warm 12 mA; bij koper neemt de weerstand juist toe als het warmer wordt
NTC betekent negatieve temperatuurcoëfficiënt
Een NTC is een halfgeleider. Als hij warmer wordt, komen er meer vrije ladingsdragers, en daalt de weerstand. In een metaal ligt het aantal vrije elektronen vast; daar zorgt warmte alleen voor meer botsingen. Je kent dit verschil al van Energieniveaus, opgave 12.
Valkuil: kilo-ohm niet vergeten. Met 2,0 in plaats van 2000 vind je 3,0 A, duizend keer te veel.
15. Een draad van 1,0 m lang met een diameter van 0,30 mm is van een onbekend metaal. Bij 1,9 V loopt er 0,30 A. Van welk materiaal is de draad: koper (17 · 10⁻⁹ Ω·m), constantaan (0,45 · 10⁻⁶ Ω·m) of nichroom (1,1 · 10⁻⁶ Ω·m)?
Wat je weet
ℓ = 1,0 m, d = 0,30 mm, U = 1,9 V, I = 0,30 A.
Wat je zoekt
De soortelijke weerstand, en daarmee het materiaal.
1Eerst de weerstand van de draad uit de meting.R = UI = 1,90,30 = 6,33 Ω
2Dan de doorsnede. Halveer de diameter.A = π · (0,15 · 10⁻³)² = 7,07 · 10⁻⁸ m²
3Schrijf R = ρ · ℓA om naar ρ.ρ = R · Aℓ
4Vul in.ρ = 6,33 · 7,07 · 10⁻⁸1,0 = 4,5 · 10⁻⁷ Ω·m
5Vergelijk met de drie waarden.4,5 · 10⁻⁷ = 0,45 · 10⁻⁶ → constantaan
Antwoord: ρ = 4,5 · 10⁻⁷ Ω·m, dus constantaan
Twee formules na elkaar
Dit is het soort opgave dat op het examen vaak voorkomt: de ene formule levert het getal dat je in de andere nodig hebt. Schrijf elke tussenstap op, met eenheid. Dan haal je ook punten als je aan het eind een rekenfout maakt.
Let ook op de notatie: 4,5 · 10⁻⁷ en 0,45 · 10⁻⁶ zijn hetzelfde getal. Binas schrijft het soms op de tweede manier.
Valkuil: gebruik niet de diameter als straal. Dan vind je een ρ die vier keer te groot is: 1,8 · 10⁻⁶ Ω·m, en dat past bij geen van de drie.
De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.