Natuurkunde← TerugAlle vakken
Uitwerkingen — Stroom, spanning en weerstand
Planning

Uitwerkingen — Stroom, spanning en weerstand

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

StroomsterkteI = Qt

t in seconden.

SpanningU = EQ

Energie per coulomb.

WeerstandR = UI

In één punt, ook bij een gebogen grafiek.

GeleidbaarheidG = 1R

In siemens.

DraadR = ρ · ℓA

A in m².

Ronde doorsnedeA = π r²

1 mm² = 10⁻⁶ m².

Elektrone = 1,602 · 10⁻¹⁹ C

Binas 7A.

Opgaven en uitwerkingen

1. Door een lampje gaat in 1,0 minuut een lading van 18 C. Bereken de stroomsterkte.

Wat je weet
Q = 18 C en t = 1,0 min.

Wat je zoekt
De stroomsterkte I.

1

Stroomsterkte is lading per seconde.I = Qt

2

Zet de tijd om naar seconden.t = 1,0 min = 60 s

3

Vul in.I = 1860 = 0,30 A

Antwoord: I = 0,30 A

Wat 0,30 A betekent

Elke seconde komt er 0,30 coulomb aan lading langs een punt in de draad. In opgave 2 reken je uit hoeveel elektronen dat zijn.

Valkuil: reken altijd met seconden. Met 1,0 in plaats van 60 krijg je 18 A, zestig keer te veel.
2. Hoeveel elektronen gaan er elke seconde door het lampje uit opgave 1? Gebruik e = 1,602 · 10⁻¹⁹ C.

Wat je weet
I = 0,30 A, dus 0,30 C per seconde. Eén elektron heeft een lading van 1,602 · 10⁻¹⁹ C.

Wat je zoekt
Het aantal elektronen per seconde.

1

Schrijf op hoeveel lading er in één seconde langskomt.Q = I · t = 0,30 · 1 = 0,30 C

2

Deel die lading door de lading van één elektron.n = Qe = 0,301,602 · 10⁻¹⁹

3

Reken uit en rond af op twee significante cijfers.n = 1,87 · 10¹⁸ → 1,9 · 10¹⁸

Antwoord: ongeveer 1,9 · 10¹⁸ elektronen per seconde

Waarom het zo’n groot getal is

De lading van één elektron is piepklein. Je hebt er 6,24 · 10¹⁸ nodig voor één coulomb. Zelfs een zwak stroompje bestaat dus uit miljarden maal miljarden elektronen per seconde.

Valkuil: vermenigvuldig niet met e maar deel erdoor. Een antwoord als 4,8 · 10⁻²⁰ elektronen is minder dan één elektron, en dat kan niet.
3. Een telefoonaccu wordt 2,0 uur opgeladen met een stroom van 1,5 A. Hoeveel lading gaat er in de accu? Geef het antwoord in coulomb.

Wat je weet
I = 1,5 A en t = 2,0 h.

Wat je zoekt
De lading Q in coulomb.

1

Schrijf de formule om naar Q.I = Qt → Q = I · t

2

Zet de tijd om naar seconden.t = 2,0 · 3600 = 7200 s

3

Vul in.Q = 1,5 · 7200 = 10 800 C

4

Rond af op twee significante cijfers.Q = 1,1 · 10⁴ C

Antwoord: Q = 1,1 · 10⁴ C

De milliampère-uur op een accu

Op accu’s staat de lading vaak in mAh: milliampère maal uur. Deze accu krijgt 1500 mA · 2,0 h = 3000 mAh. Dat is dus ook een lading, alleen in een andere eenheid: 1 mAh = 3,6 C.

Valkuil: uren eerst naar seconden. Met 2,0 in plaats van 7200 krijg je 3,0, maar dat zijn ampère-uur en geen coulomb.
4. Een batterij van 9,0 V stuurt een lading van 0,50 C door een schakeling. Hoeveel energie geeft de batterij aan die lading?

Wat je weet
U = 9,0 V en Q = 0,50 C.

Wat je zoekt
De energie E.

1

Spanning is energie per coulomb.U = EQ

2

Schrijf om naar E.E = U · Q

3

Vul in.E = 9,0 · 0,50 = 4,5 J

Antwoord: E = 4,5 J

Wat 9,0 V eigenlijk zegt

9,0 volt betekent 9,0 joule per coulomb. Elke coulomb die de batterij rondstuurt, krijgt 9,0 J mee. Een halve coulomb krijgt dus de helft.

Valkuil: spanning is geen energie. Pas als je weet hóéveel lading er rondgaat, kun je de energie uitrekenen.
5. Een weerstand van 220 Ω wordt aangesloten op 5,0 V. Bereken de stroomsterkte in mA.

Wat je weet
R = 220 Ω en U = 5,0 V.

Wat je zoekt
De stroomsterkte I in milliampère.

1

Schrijf de definitie van weerstand op.R = UI

2

Schrijf om naar I.I = UR

3

Vul in.I = 5,0220 = 0,0227 A

4

Zet om naar mA en rond af.0,0227 A = 22,7 mA → 23 mA

Antwoord: I = 23 mA

Waarom dit getal je bekend kan voorkomen

Een weerstand van 220 Ω wordt vaak vóór een led gezet, zodat er niet te veel stroom door de led gaat. Een paar tientallen milliampère is voor een led precies goed.

Valkuil: deel U door R, niet andersom. 2205,0 = 44 is geen stroomsterkte.
6. Een weerstand heeft een waarde van 47 Ω. Bereken de geleidbaarheid G, en daarmee de stroom bij een spanning van 12 V.

Wat je weet
R = 47 Ω en U = 12 V.

Wat je zoekt
De geleidbaarheid G en de stroom I.

1

Geleidbaarheid is het omgekeerde van weerstand.G = 1R = 147 = 0,0213 S

2

Uit G = IU volgt I = G · U.I = 147 · 12 = 1247

3

Reken uit met de onafgeronde G.I = 0,255 A → 0,26 A

4

Rond G af.G = 0,021 S = 21 mS

Antwoord: G = 0,021 S (21 mS) en I = 0,26 A

Twee kanten van hetzelfde

Weerstand zegt hoe moeilijk de stroom erdoor gaat, geleidbaarheid hoe makkelijk. Hoe groter de één, hoe kleiner de ander. De eenheid van G is siemens (S), en 1 S = 1 AV.

Valkuil: reken met de onafgeronde waarde van G. Met 0,021 S krijg je 0,25 A in plaats van 0,26 A.
7. In een (I,U)-diagram staan de grafieken van een ohmse weerstand en van een gloeilampje. Hoe herken je de ohmse weerstand, en wat zie je aan de grafiek van het lampje?

Wat je weet
Twee grafieken in een (I,U)-diagram: I verticaal, U horizontaal.

Wat je zoekt
Hoe je de ohmse weerstand herkent, en wat de vorm van de lampgrafiek betekent.

1

Bij een ohmse weerstand is R constant. Dan is I recht evenredig met U.I = 1R · U → rechte lijn door (0, 0)

2

Kijk bij het lampje naar de vorm.de grafiek wordt steeds vlakker

3

Vlakker betekent: bij elke volt extra komt er minder stroom bij. Dan is UI groter geworden.R van het lampje neemt toe met U

Antwoord: ohms: rechte lijn door de oorsprong. Lampje: een buigende grafiek, de weerstand neemt toe bij hogere spanning

Waarom het lampje niet ohms is

Hoe hoger de spanning, hoe meer stroom en hoe heter de gloeidraad. In een warme metaaldraad trillen de atomen harder, de elektronen botsen vaker, en de weerstand stijgt. De wet van Ohm geldt alleen als de temperatuur gelijk blijft.

Valkuil: een rechte lijn die níét door de oorsprong gaat, hoort niet bij een ohmse weerstand. Kijk altijd naar beide voorwaarden: recht én door (0, 0).
8. Bij een lampje meet je: bij 1,0 V loopt er 0,20 A, en bij 6,0 V loopt er 0,50 A. Bereken de weerstand bij beide spanningen en leg het verschil uit.

Wat je weet
Twee meetpunten: (1,0 V; 0,20 A) en (6,0 V; 0,50 A).

Wat je zoekt
De weerstand in beide punten, en een verklaring.

1

Gebruik R = UI in het eerste punt.R = 1,00,20 = 5,0 Ω

2

En in het tweede punt.R = 6,00,50 = 12 Ω

3

Verklaar met de temperatuur.meer stroom → hetere draad → grotere weerstand

Antwoord: R = 5,0 Ω bij 1,0 V en R = 12 Ω bij 6,0 V; de warme draad heeft een grotere weerstand

Dit zijn precies de punten uit het diagram

Kijk terug naar de tekening op de lespagina: de lijn van de ohmse weerstand en de kromme van het lampje komen allebei door (6,0 V; 0,50 A). Daar hebben ze dus dezelfde weerstand. Bij lagere spanning ligt de lampkromme hóger: meer stroom bij dezelfde spanning, dus minder weerstand.

Valkuil: gebruik geen helling van de grafiek. De weerstand in een punt is UI van dát punt.
9. Je meet aan een onbekende weerstand: U = 1,0 V, 2,0 V, 3,0 V en 4,0 V, met I = 21 mA, 42 mA, 64 mA en 85 mA. Is dit een ohmse weerstand? Bepaal de waarde.

Wat je weet
Vier meetpunten van U en I. De stroom staat in mA.

Wat je zoekt
Of R constant is, en hoe groot R is.

1

Zet de stroom om naar ampère.21 mA = 0,021 A, enzovoort

2

Bereken R = UI per meting.1,00,021 = 47,6 Ω · 2,00,042 = 47,6 Ω · 3,00,064 = 46,9 Ω · 4,00,085 = 47,1 Ω

3

Vergelijk. De verschillen zijn kleiner dan 2%, en de stroom is maar in twee cijfers gemeten.R is constant binnen de meetnauwkeurigheid

4

Neem het gemiddelde en rond af.R ≈ 47 Ω

Antwoord: ja, ohms; R ≈ 47 Ω

Netter: met de grafiek

Op een examen zet je zulke metingen vaak in een (I,U)-diagram. Liggen de punten op een rechte lijn door de oorsprong, dan is de weerstand ohms. De weerstand is dan 1helling van die lijn, want de helling is IU.

Valkuil: vergeet niet mA om te rekenen naar A. Met 21 in plaats van 0,021 vind je 0,048 Ω.
10. Een koperdraad is 10 m lang en heeft een doorsnede van 1,5 mm². Bereken de weerstand. Gebruik ρkoper = 17 · 10⁻⁹ Ω·m (zoek de waarde ook op in Binas).

Wat je weet
ℓ = 10 m, A = 1,5 mm², ρ = 17 · 10⁻⁹ Ω·m.

Wat je zoekt
De weerstand R van de draad.

1

Zet de doorsnede om naar m². Eén mm² is 10⁻⁶ m².A = 1,5 · 10⁻⁶ m²

2

Gebruik de formule voor de weerstand van een draad.R = ρ · ℓA

3

Vul in.R = 17 · 10⁻⁹ · 101,5 · 10⁻⁶

4

Reken uit en rond af.R = 0,113 Ω → 0,11 Ω

Antwoord: R = 0,11 Ω

Daarom gebruik je koper

Koper heeft een van de kleinste soortelijke weerstanden die er bestaan. Tien meter installatiedraad heeft daardoor nog geen ohm aan weerstand, en er gaat in de draad bijna geen energie verloren.

Valkuil: mm² is niet 10⁻³ m². Een vierkante millimeter is (10⁻³ m)² = 10⁻⁶ m².
11. Een constantaandraad is 2,0 m lang en heeft een diameter van 0,20 mm. Bereken de weerstand. Gebruik ρ = 0,45 · 10⁻⁶ Ω·m.

Wat je weet
ℓ = 2,0 m, d = 0,20 mm, ρ = 0,45 · 10⁻⁶ Ω·m.

Wat je zoekt
De weerstand R.

1

Je krijgt de diameter. Halveer eerst: de straal.r = 0,10 mm = 0,10 · 10⁻³ m

2

Bereken de oppervlakte van de doorsnede.A = π r² = π · (0,10 · 10⁻³)² = 3,14 · 10⁻⁸ m²

3

Vul in.R = ρ · ℓA = 0,45 · 10⁻⁶ · 2,03,14 · 10⁻⁸

4

Reken uit en rond af.R = 28,6 Ω → 29 Ω

Antwoord: R = 29 Ω

Kies zelf: straal of diameter

Je mag ook A = 14 π d² gebruiken, dan hoef je niet te halveren. Het maakt niet uit welke je kiest, als je maar de goede maat bij de goede formule zet. In Binas staat de oppervlakte van een cirkel bij de wiskundige formules.

Valkuil: met de diameter in π r² krijg je een oppervlakte die vier keer te groot is, en een weerstand die vier keer te klein is.
12. Draad B is twee keer zo lang als draad A, en heeft een twee keer zo grote diameter. Ze zijn van hetzelfde metaal. Hoe verhoudt de weerstand van B zich tot die van A?

Wat je weet
ℓB = 2ℓA, dB = 2dA, dezelfde ρ.

Wat je zoekt
De verhouding RB : RA.

1

Schrijf de formule op en kijk waar alles staat.R = ρ · ℓA : ℓ in de teller, A in de noemer

2

De lengte verdubbelt.R × 2

3

De diameter verdubbelt. A hangt af van d², dus A wordt 4× zo groot.R ÷ 4

4

Combineer.RBRA = 24 = 12

Antwoord: RB is de helft van RA

Zo’n vraag zonder getallen komt vaak voor

Je hoeft hier niets in te vullen. Kijk alleen waar elke grootheid in de formule staat, en of er een kwadraat bij komt. Dezelfde aanpak gebruik je straks bij vermogen en bij velden.

Valkuil: de diameter staat in het kwadraat in A. Twee keer zo dik is vier keer zo veel doorsnede, niet twee keer.
13. Je wilt een verwarmingsweerstand van 22 Ω maken van nichroomdraad met een doorsnede van 0,50 mm². Hoeveel meter draad heb je nodig? Gebruik ρ = 1,1 · 10⁻⁶ Ω·m.

Wat je weet
R = 22 Ω, A = 0,50 mm², ρ = 1,1 · 10⁻⁶ Ω·m.

Wat je zoekt
De lengte ℓ.

1

Zet de doorsnede om.A = 0,50 · 10⁻⁶ m²

2

Schrijf R = ρ · ℓA om naar ℓ: vermenigvuldig met A en deel door ρ.ℓ = R · Aρ

3

Vul in.ℓ = 22 · 0,50 · 10⁻⁶1,1 · 10⁻⁶

4

Reken uit.ℓ = 10 m

Antwoord: ℓ = 10 m

Waarom nichroom en geen koper

Voor een verwarmingselement wil je juist wél weerstand: daar moet de elektrische energie warmte worden. Nichroom heeft een soortelijke weerstand die ruim zestig keer zo groot is als die van koper, en het kan tegen hoge temperaturen.

Valkuil: omschrijven gaat in twee stappen. Schrijf ze allebei op; wie het in één keer doet, zet ρ en A vaak op de verkeerde plek.
14. Een NTC zit in een kring op 6,0 V. Koud is de weerstand 2,0 kΩ, warm 0,50 kΩ. Bereken de stroom in beide gevallen. Wat zou er bij een koperdraad gebeuren als die warm wordt?

Wat je weet
U = 6,0 V; R = 2,0 kΩ (koud) en 0,50 kΩ (warm).

Wat je zoekt
De stroom in beide gevallen, en de vergelijking met een metaal.

1

Zet kΩ om naar Ω.2,0 kΩ = 2000 Ω · 0,50 kΩ = 500 Ω

2

Koud.I = 6,02000 = 0,0030 A = 3,0 mA

3

Warm.I = 6,0500 = 0,012 A = 12 mA

4

Vergelijk met een metaal.metaal: warmer → R groter

Antwoord: koud 3,0 mA, warm 12 mA; bij koper neemt de weerstand juist toe als het warmer wordt

NTC betekent negatieve temperatuurcoëfficiënt

Een NTC is een halfgeleider. Als hij warmer wordt, komen er meer vrije ladingsdragers, en daalt de weerstand. In een metaal ligt het aantal vrije elektronen vast; daar zorgt warmte alleen voor meer botsingen. Je kent dit verschil al van Energieniveaus, opgave 12.

Valkuil: kilo-ohm niet vergeten. Met 2,0 in plaats van 2000 vind je 3,0 A, duizend keer te veel.
15. Een draad van 1,0 m lang met een diameter van 0,30 mm is van een onbekend metaal. Bij 1,9 V loopt er 0,30 A. Van welk materiaal is de draad: koper (17 · 10⁻⁹ Ω·m), constantaan (0,45 · 10⁻⁶ Ω·m) of nichroom (1,1 · 10⁻⁶ Ω·m)?

Wat je weet
ℓ = 1,0 m, d = 0,30 mm, U = 1,9 V, I = 0,30 A.

Wat je zoekt
De soortelijke weerstand, en daarmee het materiaal.

1

Eerst de weerstand van de draad uit de meting.R = UI = 1,90,30 = 6,33 Ω

2

Dan de doorsnede. Halveer de diameter.A = π · (0,15 · 10⁻³)² = 7,07 · 10⁻⁸ m²

3

Schrijf R = ρ · ℓA om naar ρ.ρ = R · Aℓ

4

Vul in.ρ = 6,33 · 7,07 · 10⁻⁸1,0 = 4,5 · 10⁻⁷ Ω·m

5

Vergelijk met de drie waarden.4,5 · 10⁻⁷ = 0,45 · 10⁻⁶ → constantaan

Antwoord: ρ = 4,5 · 10⁻⁷ Ω·m, dus constantaan

Twee formules na elkaar

Dit is het soort opgave dat op het examen vaak voorkomt: de ene formule levert het getal dat je in de andere nodig hebt. Schrijf elke tussenstap op, met eenheid. Dan haal je ook punten als je aan het eind een rekenfout maakt.

Let ook op de notatie: 4,5 · 10⁻⁷ en 0,45 · 10⁻⁶ zijn hetzelfde getal. Binas schrijft het soms op de tweede manier.

Valkuil: gebruik niet de diameter als straal. Dan vind je een ρ die vier keer te groot is: 1,8 · 10⁻⁶ Ω·m, en dat past bij geen van de drie.

De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.

Terug naar de les