Functies en grafieken; onderdeel B2; september; ongeveer 45 minuten
Wat je hier leert
De grafieken van ax en log(x), en rekenen aan groei: beginwaarde, groeifactor, verdubbelingstijd en halveringstijd. Deze twee functies zijn elkaars omgekeerde, dus je leert ze samen.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Video bij deze paragraaf
Exponentiële functies
Math with MennoOpenen op YouTube
Video bij deze paragraaf Nieuw
Verdubbelingstijd en halveringstijd
Wiskunde met Bob PruiksmaOpenen op YouTube
f(x) = ax, met a > 0 en a ≠ 1
Gaat altijd door het punt (0, 1), want elk grondtal tot de macht nul is 1.
Is a > 1, dan stijgt de grafiek. Is 0 < a < 1, dan daalt hij.
Horizontale asymptoot y = 0. Domein: alle x. Bereik: y > 0.
In toepassingen schrijf je zo'n verband meestal als N = b · gt. Daarin is b de beginwaarde (de waarde op t = 0) en g de groeifactor (waar je elke tijdstap mee vermenigvuldigt).
Van percentage naar groeifactor: 8 procent groei per jaar geeft g = 1,08. Twaalf procent afname geeft g = 0,88. Je telt het percentage bij 1 op, of trekt het eraf.
Video bij deze paragraaf Nieuw
De grafiek van log en transformaties
Math with MennoOpenen op YouTube
f(x) = glog(x)
Dit is de inverse van de exponentiële functie: de grafiek is die van gx, gespiegeld in de lijn y = x.
Gaat door (1, 0). Verticale asymptoot x = 0. Domein: x > 0. Bereik: alle y.
Alles is verwisseld ten opzichte van de exponentiële functie. Daar was het bereik y > 0, hier is het domein x > 0. Daar lag de asymptoot horizontaal, hier verticaal. Dat is precies wat spiegelen in y = x doet.
Het grondtal e (ongeveer 2,718) komt bij wiskunde B het vaakst voor. De bijbehorende logaritme schrijf je als ln(x).
Gegeven N = 400 · 1,08t, met t in jaren. Wat betekenen die getallen?
Het getal vóór de macht is de beginwaarde: vul t = 0 in en de macht wordt 1. N(0) = 400 · 1 = 400
Het grondtal is de groeifactor per jaar. g = 1,08
Trek 1 af om het percentage te vinden. 1,08 − 1 = 0,08, dus 8% groei per jaar
Na hoeveel jaar is de hoeveelheid uit voorbeeld 1 verdubbeld?
Verdubbelen betekent: de groeifactor tot de macht T is 2. De beginwaarde doet niet mee. 1,08T = 2
Neem van beide kanten de logaritme. Met regel 9 komt de T naar voren. T · ln(1,08) = ln(2)
Deel en reken uit. T = ln(2) / ln(1,08) ≈ 9,0
De verdubbelingstijd hangt alleen van de groeifactor af, niet van hoeveel je begint. Dat is het kenmerkende van exponentiële groei.
Een stof neemt met 15% per uur af. Bereken de halveringstijd.
Vijftien procent afname betekent dat er 85% overblijft. g = 0,85
Halveren betekent: de factor tot de macht T is een half. 0,85T = 0,5
Logaritme nemen en delen. T = ln(0,5) / ln(0,85) ≈ 4,3 uur
Merk op dat beide logaritmen negatief zijn, maar het quotiënt positief. Krijg je een negatieve tijd, dan heb je teller en noemer verwisseld.
Bepaal het domein en de asymptoot van f(x) = ln(x − 2).
Van een negatief getal of van nul bestaat geen logaritme. Stel dus de eis. x − 2 > 0
Los op. domein: x > 2
Precies op de rand van het domein staat de verticale asymptoot. x = 2
Let op het verschil met de wortelfunctie: daar mag nul wél ingevuld worden en staat er ≥, hier niet en staat er >.
Bij een afname het percentage direct als groeifactor gebruiken:
15% afname geeft g = 0,85, niet g = 0,15
Met g = 0,15 zou er per stap 85 procent verdwijnen. De groeifactor is altijd hoeveel er overblijft, niet hoeveel eraf gaat.
Vijf opgaven. Doe er zoveel als je wilt. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Beginwaarde 250, groeifactor 1,05, dus 5% groei per tijdstap.
Er blijft 100 − 12 = 88 procent over.
g = 0,88
1,03T = 2
T = ln2ln(1,03)
T ≈ 23,4
5 − x > 0
Dus 5 > x. Omgekeerd gelezen:
domein: x < 5
Neem van beide kanten de natuurlijke logaritme. Links valt ln weg tegen de e-macht:
2x = ln(7)
x = ½ln(7)
Er stond "exact", dus laat het hierbij staan — niet uitrekenen tot 0,973.
Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Vooral groeifactoren uit percentages halen wil je zonder nadenken kunnen.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.