Wiskunde B← TerugAlle vakken
Functies combineren en samenstellen
Planning

Functies combineren en samenstellen

Functies en grafieken; onderdeel B3; oktober; ongeveer 35 minuten

Wat je hier leert

Twee functies aan elkaar knopen: door ze op te tellen of te vermenigvuldigen, of door de ene ińn de andere te stoppen. Dat laatste heet samenstellen, en het is de voorbereiding op de kettingregel bij differentiëren.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees de beschrijving rustig door. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen oplossen. Aan het eind van deze pagina komt dezelfde vraag terug om zelf te maken.

Wiskunde B vwo 2024, tijdvak II, vraag 3 · 2 punten

In een productiemodel hangt de productie af van arbeid L en kapitaal K. Uit een budgetvergelijking moet eerst K als functie van L worden geschreven en daarna in de productiefunctie worden ingevuld. Gevraagd is de afleiding van de nieuwe functie.

Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en eventuele figuren staan in de pdf.

De twee manieren

Video’s bij deze paragraaf; kies de uitleg die bij je past

Math with Menno; Somfuncties, verschilfuncties en kettingfuncties

In de titel staat havo wiskunde B. Het samenstellen en combineren gaat daar precies zo als bij vwo; alleen de opgaven zijn op havo lichter. De opgaven onderaan deze pagina zijn vwo B.

Math with MennoOpenen op YouTube

Marco Starmans; Samengestelde functies

Marco StarmansOpenen op YouTube

Lees f(g(x)) van binnen naar buiten: eerst gebeurt er iets met x, en met dat resultaat gebeurt daarna iets anders.

Bij samenstellen doet de volgorde ertoe. f(g(x)) is bijna nooit hetzelfde als g(f(x)). Bij combineren maakt de volgorde bij optellen en vermenigvuldigen niet uit, maar bij aftrekken en delen wél.

Voorbeeld 1: optellen en vermenigvuldigen

Gegeven f(x) = x² en g(x) = x + 3. Bepaal (f + g)(x) en (f · g)(x).

1

Optellen: schrijf beide voorschriften achter elkaar met een plusteken. (f + g)(x) = x² + x + 3

2

Vermenigvuldigen: zet haakjes om elk voorschrift. (f · g)(x) = x² · (x + 3)

3

Werk uit. x³ + 3x²

Voorbeeld 2: de volgorde maakt uit

Met dezelfde f en g: bepaal f(g(x)) en g(f(x)).

1

Bij f(g(x)) stop je g in f. Overal waar in f een x stond, komt nu het hele voorschrift van g. f(g(x)) = (x + 3)²

2

Bij g(f(x)) stop je f in g. In g stond één x, en die wordt x². g(f(x)) = x² + 3

3

Controleer met een getal, bijvoorbeeld x = 1. f(g(1)) = 4² = 16   maar   g(f(1)) = 1 + 3 = 4

Zet altijd haakjes om wat je invult. Wie x + 3² schrijft in plaats van (x + 3)², krijgt iets heel anders.

Voorbeeld 3: het domein van een combinatie

Gegeven f(x) = x en g(x) = x − 2. Wat is het domein van (f / g)(x)?

1

Schrijf de combinatie op. (f / g)(x) = x / (x − 2)

2

Bij delen mag de noemer niet nul zijn. x − 2 ≠ 0, dus x ≠ 2

3

Verder mag alles. domein: alle x behalve 2

Bij optellen en vermenigvuldigen is het domein de overlap van beide domeinen. Bij delen komt daar de eis bij dat de noemer niet nul wordt.

Voorbeeld 4: uit elkaar halen

Schrijf h(x) = √(x² + 1) als een samenstelling.

1

Vraag je af: wat gebeurt er eerst met x? Er wordt gekwadrateerd en er komt 1 bij. g(x) = x² + 1

2

En wat gebeurt er daarna met die uitkomst? Er wordt de wortel van genomen. f(x) = √x

3

Controleer door terug te bouwen. f(g(x)) = √(x² + 1) ✓

Dit is precies wat je bij de kettingregel doet: binnenkant en buitenkant benoemen. Wie het hier kan, kan het daar ook.

De fout die bijna iedereen maakt

De volgorde omdraaien. f(g(x)) betekent eerst g, ook al staat f vooraan.

Lees het als een instructie van binnen naar buiten, net als bij haakjes in een som: wat het diepst staat, gebeurt het eerst.

Zelf proberen

Tien opgaven op examenniveau. Ze zijn zwaarder dan de voorbeelden hierboven: bij de meeste moet je niet alleen samenstellen, maar ook een domein beredeneren of een formule vrijmaken. Doe er zoveel als je wilt, en klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.

1. Gegeven is f(g(x)) = √(2x + 6). Geef een passende f of g in elk van deze drie gevallen: a. g(x) = 2x + 6  b. f(x) = √x  c. g(x) = x + 3.
Laat de uitwerking zien

a. De binnenkant levert al 2x + 6 op, dus de buitenste functie hoeft alleen de wortel te nemen: f(x) = √x.

b. De buitenste functie neemt de wortel, dus de binnenste moet precies opleveren wat onder de wortel staat: g(x) = 2x + 6.

c. Nu levert g alleen x + 3. De buitenste functie moet dat eerst verdubbelen: f(x) = √(2x).

controle: f(g(x)) = √(2(x + 3)) = √(2x + 6) ✓

Waar het om gaat: een samenstelling is op meer dan één manier te ontleden. Bij de kettingregel in december kies je de ontleding die het handigst rekent.

De x in f(x) is een plaatsvervanger: hij zegt alleen “wat er binnenkomt”. Vul je er g(x) in, dan komt daar 2x + 6 te staan. Dezelfde letter, een andere rol.

2. Gegeven f(x) = √(x + 2) en g(x) = √(4 − x). Geef het domein van f + g, van f · g en van fg.
Laat de uitwerking zien

Eerst de losse domeinen. f bestaat als x + 2 ≥ 0, dus x ≥ −2. g bestaat als 4 − x ≥ 0, dus x ≤ 4.

Een combinatie bestaat alleen waar beide functies bestaan, dus op de overlap.

domein f + g  en  f · g: −2 ≤ x ≤ 4

Bij fg komt er een eis bij: de noemer mag niet nul zijn. g(x) = 0 bij x = 4, dus die waarde valt af.

domein fg: −2 ≤ x < 4

Waar het om gaat: combineren maakt het domein kleiner, nooit groter.

3. Gegeven f(x) = 1√x en g(x) = x² − 4. Bepaal f(g(x)) en geef het exacte domein.
Laat de uitwerking zien

f(g(x)) = 1√(x² − 4)

Hier gelden twee eisen tegelijk: onder de wortel mag niets negatiefs staan, én de noemer mag niet nul zijn. Samen betekent dat x² − 4 strikt groter dan nul.

x² > 4  →  x < −2  of  x > 2

Waar het om gaat: had f(x) = √x geheten, dan waren x = −2 en x = 2 wél toegestaan. Het streepje van de breuk maakt hier het verschil tussen ≥ en >.

4. Schrijf h(x) = √(x − 1x + 1) als samenstelling van twee functies en bepaal het exacte domein.
Laat de uitwerking zien

g(x) = x − 1x + 1   en   f(x) = √x,   dus h(x) = f(g(x))

De eis is x − 1x + 1 ≥ 0, met x ≠ −1. Een breuk is niet-negatief als teller en noemer hetzelfde teken hebben. Maak een tekenschema met het nulpunt x = 1 en het breekpunt x = −1.

x < −1:  teller −, noemer −  →  +

−1 < x < 1:  teller −, noemer +  →  −

x > 1:  teller +, noemer +  →  +

domein: x < −1  of  x ≥ 1

x = 1 mag wél: de breuk is daar 0 en √0 = 0. x = −1 mag niet, want daar bestaat g niet.

5. Gegeven f(x) = x + 1x − 2 en g(x) = 1x. Bepaal f(g(x)), vereenvoudig het, en geef de verticale asymptoot en het exacte domein.
Laat de uitwerking zien

f(g(x)) = 1x + 11x − 2

Vermenigvuldig teller en noemer met x om de breuken in de breuk weg te werken:

= 1 + x1 − 2x

De verticale asymptoot volgt uit de noemer van de vereenvoudigde vorm:

1 − 2x = 0  →  x = ½

Let op de valkuil. In de vorm 1 + x1 − 2x kun je x = 0 invullen; dat geeft 1. Maar g(0) = 10 bestaat niet, dus de samenstelling bestaat daar ook niet. Het domein bepaal je uit de oorspronkelijke functies, niet uit de vereenvoudigde vorm.

domein: x ≠ 0  en  x ≠ ½

6. Gegeven f(x) = x + 3x − 1. Bereken f(f(x)), vereenvoudig het, en leg uit wat de uitkomst betekent. Geef ook het domein.
Laat de uitwerking zien

f(f(x)) = x + 3x − 1 + 3x + 3x − 1 − 1

Werk teller en noemer apart op één noemer:

teller: x + 3 + 3(x − 1)x − 1 = 4xx − 1

noemer: x + 3 − (x − 1)x − 1 = 4x − 1

delen: 4xx − 1 · x − 14 = x

Wat dat betekent: f(f(x)) = x, dus twee keer f toepassen brengt je terug bij x. f is zijn eigen inverse. Dat is precies het onderwerp van de volgende les.

Nu het domein. x ≠ 1, want daar bestaat de eerste stap niet. Er is nog een eis: f(x) mag zelf niet 1 zijn, anders bestaat de twééde stap niet. Maar x + 3x − 1 = 1 geeft x + 3 = x − 1, dus 3 = −1: dat kan niet. Er valt dus niets extra af.

domein: x ≠ 1

7. Gegeven f(x) = x² en g(x) = x + a, met a een constante. Voor welke a geldt f(g(x)) = g(f(x)) voor alle x?
Laat de uitwerking zien

f(g(x)) = (x + a)² = x² + 2ax + a²

g(f(x)) = x² + a

“Voor alle x” betekent dat het twee keer dezelfde functie moet zijn. Dan moeten de coëfficiënten bij elke macht van x gelijk zijn.

bij x²:  1 = 1 ✓

bij x:  2a = 0

constante term:  a² = a

Uit 2a = 0 volgt a = 0. Uit a² = a volgt a = 0 of a = 1. Beide eisen moeten gelden, dus blijft alleen a = 0 over.

controle: a = 0 geeft f(g(x)) = x² en g(f(x)) = x² ✓

Let op: a = 1 voldoet alleen aan de constante term en niet aan de x-term. Één voorwaarde natrekken is dus niet genoeg.

8. Gegeven f(x) = x² en g(x) = 2x − 1. Los exact op: f(g(x)) = g(f(x)).
Laat de uitwerking zien

f(g(x)) = (2x − 1)² = 4x² − 4x + 1

g(f(x)) = 2x² − 1

4x² − 4x + 1 = 2x² − 1

2x² − 4x + 2 = 0  →  x² − 2x + 1 = 0  →  (x − 1)² = 0

x = 1, een dubbele oplossing

Vergelijk met opgave 7. Daar moest de gelijkheid voor alle x gelden en dat beperkte a. Hier staat de functie vast en zoek je de x waarvoor het klopt. Twee heel verschillende vragen, met bijna dezelfde formules.

9. In een productiemodel geldt de budgetvergelijking 2K + 3L = 60, met K het kapitaal en L de arbeid. De productie is P = K · L². Schrijf P als functie van L alleen, en geef het domein waarvoor zowel K ≥ 0 als L ≥ 0 geldt.
Laat de uitwerking zien

Stap 1 — maak K vrij uit de budgetvergelijking:

2K = 60 − 3L  →  K = 30 − 1,5L

Stap 2 — vul dat in in de productiefunctie:

P(L) = (30 − 1,5L) · L² = 30L² − 1,5L³

Stap 3 — het domein. L ≥ 0 is gegeven. Uit K ≥ 0 volgt 30 − 1,5L ≥ 0, dus L ≤ 20.

domein: 0 ≤ L ≤ 20

Waar het om gaat: dit is samenstellen zonder dat er een f of een g in de opgave staat, en zonder dat de variabele x heet. Op het examen klinkt het als “vul de ene formule in de andere in”, maar het is dezelfde beweging als f(g(x)). Dit is ook precies wat de examenvraag onderaan deze pagina vraagt.

10. Een cilinder heeft een inhoud van 1000 cm³, dus πr²h = 1000. De totale oppervlakte is A = 2πr² + 2πrh. Druk A uit als functie van r alleen en geef het domein.
Laat de uitwerking zien

Stap 1 — maak h vrij uit de inhoudsformule:

h = 1000πr²

Stap 2 — vul dat in in de oppervlakteformule:

A(r) = 2πr² + 2πr · 1000πr²

Werk de tweede term weg: de π valt tegen elkaar weg en van r² blijft één r in de noemer staan.

A(r) = 2πr² + 2000r

Stap 3 — het domein. Een straal is positief, en bij r = 0 bestaat 2000r niet.

domein: r > 0

Waar het om gaat: in november kom je deze functie opnieuw tegen bij optimaliseren, als je de r zoekt waarvoor A minimaal is. Dat lukt alleen als je A eerst als functie van één variabele hebt geschreven. Dat is wat je hier doet.

Voor de begeleider

Antwoorden en toelichting bij deze tien opgaven, met per opgave een doorvraag en de fout die er het vaakst gemaakt wordt. Bedoeld voor het nabespreken, niet als studiemateriaal: de uitwerkingen staan al per opgave hierboven.

Zo ziet dit er op het examen uit

Wiskunde B vwo 2024, tijdvak II, vraag 3 · 2 punten

Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.

Wat er gevraagd wordt

In een productiemodel hangt de productie af van arbeid L en kapitaal K. Uit een budgetvergelijking moet eerst K als functie van L worden geschreven en daarna in de productiefunctie worden ingevuld. Gevraagd is de afleiding van de nieuwe functie.

Bekijk de aanpak en puntenverdeling

De aanpak

1

Gebruik de budgetvergelijking uit de opgave: 50 000L + 20 000K = 1 000 000. Deel door 20 000 en herleid: K = 50 − 2,5L.

2

Vervang K in de productiefunctie Y = 40L0,7K0,3. Daarmee volgt Y = 40L0,7(50 − 2,5L)0,3.

Waar de punten zitten; totaal 2

Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.

  • 1 punt: De budgetvergelijking herleiden tot K = 50 − 2,5L.
  • 1 punt: K correct substitueren in de productiefunctie.

Deze vraag oefent precies het combineren en samenstellen van formules: eerst een verband herleiden en daarna in een andere formule invullen. Er is geen limiet, perforatie of differentiëren nodig.

Meer oefenen

Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Oefen vooral het uit elkaar halen — dat heb je bij differentiëren voortdurend nodig.

Math4All — vwo wiskunde B

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu