Functies en grafieken; onderdeel B6; oktober; ongeveer 45 minuten
Wat je hier leert
Een limiet beantwoordt de vraag: waar gaat de functie naartoe als x ergens naartoe kruipt — ook als de functie daar zelf niet bestaat. Daarmee kun je asymptoten aantonen in plaats van aflezen, en herken je het verschil tussen een asymptoot en een gat.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees hem rustig door en kijk waar het over gaat. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen maken. Onderaan deze pagina komt precies dezelfde vraag terug, en dan maak je hem zelf.
Wiskunde B vwo 2023, tijdvak II, vraag 9 · 3 punten
Wat je krijgt
Je krijgt twee functies met e-machten: f(x) = ex − 1 en g(x) = 3(1 − e−x). Daarmee wordt een nieuwe functie gemaakt door de ene door de andere te delen: h(x) = f(x)g(x). De grafiek van h heeft één perforatie — één punt dat er niet is.
Wat er gevraagd wordt
Bereken exact de coördinaten van die perforatie.
Waar het straks om gaat
Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en de figuren staan in de pdf. Het antwoord staat hier niet: dat komt onderaan, bij “Zo ziet dit er op het examen uit”.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMath with Menno; Limieten berekenen (vwo wiskunde B)4:22Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij begint rustiger, bij de vraag wát een limiet eigenlijk is.
ExtraMath with Menno; Limiet (vwo wiskunde B)7:33Openen op YouTube
limx→a f(x) = L betekent: nadert x tot a, dan nadert de functiewaarde tot L.
Je kunt a van twee kanten naderen. Daarover gaat de volgende paragraaf.
Bij een limiet naar oneindig schrijf je limx→∞. Daar is maar één kant, dus die vraag speelt niet.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierWiskunde met Bob Pruiksma; Linker- en rechterlimiet23:43Openen op YouTube
Deze hoeft niet, maar hij is wel veel korter: zes minuten in plaats van ruim twintig.
ExtraMarcel Eggen; Linker- en rechterlimiet5:51Openen op YouTube
Tot nu toe naderde x de waarde a zonder dat het uitmaakte van welke kant. Maar soms gebeurt er links iets anders dan rechts. Dan moet je de twee kanten apart bekijken, en daar is een eigen notatie voor.
De pijl zegt het zelf: omhoog betekent dat x stíjgt naar a toe, dus hij komt van onderen. Omlaag betekent dat x dáált, dus hij komt van boven.
De gewone limiet bestaat alleen als beide kanten hetzelfde opleveren.
Wanneer heb je dit nodig? Meestal bij een verticale asymptoot, dus als de noemer nul wordt en de teller niet. Daar schiet de grafiek vaak aan de ene kant omhoog en aan de andere kant omlaag — maar dat hoeft niet: bij 1/(x − a)² gaat hij aan béíde kanten naar +∞, omdat het kwadraat altijd positief is. Je kijkt ook apart naar links en rechts als de grafiek een sprong maakt, of als het domein aan één kant ophoudt, zoals bij een wortel. Bij een perforatie speelt het niet: daar geven links en rechts gewoon dezelfde waarde, want na het wegdelen is er niets bijzonders meer aan de hand.
Hoe je het aanpakt: neem een getal vlak links van a en kijk of de noemer dan positief of negatief is, en doe daarna hetzelfde vlak rechts. Het téken van de noemer bepaalt of je op ±∞ uitkomt. Dat oefen je bij opgave 5.
Op het examen zie je deze pijlen niet.
Ik heb vier examens wiskunde B nagekeken (2022-II, 2023-I, 2023-II en 2024-I). In de opgaven staat het woord lim géén enkele keer, en in de correctievoorschriften alleen limx→∞ bij het aantonen van een asymptoot. Je moet deze notatie dus kunnen lézen, omdat je lesmateriaal hem gebruikt. In déze vier examens hoefde je hem nergens zelf op te schrijven. Dat is een steekproef en geen regel: de syllabus noemt limietberekeningen en de notatie ervan wél, linker- en rechterlimiet inbegrepen.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMath with Menno; Perforaties (vwo wiskunde B)20:58Openen op YouTube
Korter dan de eerste. Heb je weinig tijd, kijk dan deze.
ExtraMarcel Eggen; Perforaties9:13Openen op YouTube
Onderzoek f(x) = (x² − 4) / (x − 2) bij x = 2.
Vul 2 in en kijk wat er gebeurt. Teller en noemer zijn allebei nul, dus zo kom je er niet. (4 − 4) / (2 − 2) = 0/0
In dit voorbeeld is 0/0 geen antwoord maar een signaal: de teller kan worden ontbonden en er valt een gemeenschappelijke factor weg te delen. Ontbind de teller. x² − 4 = (x − 2)(x + 2)
Streep de gemeenschappelijke factor weg. Dat mag, want in een limiet is x niet gelijk aan 2, alleen er dichtbij. f(x) = x + 2 voor alle x ≠ 2
Nu kun je gewoon invullen. limx→2 f(x) = 4
Maar de functie zelf bestaat niet bij x = 2, want dan deel je door nul. De grafiek is de lijn y = x + 2 met één punt eruit geknipt. perforatie in het punt (2, 4)
Een perforatie teken je als een open rondje. Géén asymptoot: de grafiek schiet nergens omhoog, er ontbreekt alleen een punt.
Uitleg bij deze paragraaf
Begin hierMath with Menno; Limieten bij breuken (vwo wiskunde B)15:46Openen op YouTube
Deze hoeft niet. Hij legt hetzelfde nog een keer uit, met andere woorden.
ExtraMarcel Eggen; Gebroken functies en limieten10:23Openen op YouTube
Bereken limx→∞ (3x² + 1) / (x² − 2).
Zoek de hoogste macht die voorkomt. Dat is x². deel teller en noemer allebei door x²
Schrijf op wat er dan staat. (3 + 1/x²) / (1 − 2/x²)
Bij hele grote x gaan de stukjes met 1/x² naar nul. (3 + 0) / (1 − 0)
Uitkomst. limx→∞ f(x) = 3, dus horizontale asymptoot y = 3
Dit is de manier om een horizontale asymptoot te bewijzen. Op het examen is aflezen van je rekenmachine meestal niet genoeg.
Onderzoek f(x) = 1 / (x − 1) bij x = 1.
De noemer is nul bij x = 1 en de teller niet, dus hier valt niets weg te delen. Kijk van beide kanten apart.
Van links: neem x = 0,99. Dan is x − 1 een klein négatief getal, en 1 gedeeld door iets kleins negatiefs is heel negatief. limx↑1 f(x) = −∞
Van rechts: neem x = 1,01. Dan is x − 1 klein en pósitief. limx↓1 f(x) = +∞
De twee kanten verschillen, dus de limiet bestaat niet. Maar juist dit gedrag toont de asymptoot aan. verticale asymptoot x = 1
Zo toon je een verticale asymptoot aan: laat zien dat de functiewaarde naar plus of min oneindig gaat als je de plek nadert.
Toon aan dat y = x + 1 een scheve asymptoot is van f(x) = (x² + 1) / (x − 1).
Aantonen betekent hier: laat zien dat het verschil tussen de functie en de lijn naar nul gaat. Splits eerst met een staartdeling. f(x) = x + 1 + 2/(x − 1)
Trek de lijn ervan af. Wat overblijft is de restbreuk. f(x) − (x + 1) = 2/(x − 1)
Neem daarvan de limiet. limx→∞ 2/(x − 1) = 0
Het verschil gaat naar nul, dus de grafiek kruipt naar die lijn toe. y = x + 1 is een scheve asymptoot
0/0 lezen als eindantwoord.
0/0 is een onbepaalde vorm. Vereenvoudig alleen als dat algebraïsch kan en onderzoek daarna de limiet. Soms ontstaat een perforatie, maar een verticale asymptoot kan ook overblijven.
De open rondjes vergeten.
Na het wegdelen ziet de functie er gewoon uit, maar het uitgeknipte punt blijft bestaan. Vermeld bij een perforatie altijd de coördinaten van het gat, niet alleen de x-waarde.
Dertien opgaven, oplopend in moeilijkheid. De laatste drie zijn van examenniveau. Doe er zoveel als je wilt, maar klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Onder elke opgave staat de uitwerking, stap voor stap. Wil je ze allemaal achter elkaar zien, of op papier meenemen?
Alle uitwerkingen op één blad Uitwerkingen printen
Wat je weet
f(x) = x² − 9x − 3; x nadert 3
Wat je nodig hebt
Invullen geeft 00. Dat is geen antwoord maar een signaal: eerst wegdelen. Hier met het verschil van kwadraten.
Vul 3 in en kijk wat er gebeurt.9 − 93 − 3 = 00
Ontbind de teller. x² − 9 is een verschil van kwadraten.x² − 9 = (x − 3)(x + 3)
Streep (x − 3) weg. Dat mag, want x is niet precies 3; x nádert 3.f(x) = x + 3 voor x ≠ 3
Vul nu wél 3 in.limx→3 f(x) = 6
De limiet is 6, en er zit een perforatie in (3 ; 6).
Het punt (3 ; 6) ligt er niet, want f(3) bestaat niet. De grafiek is de lijn y = x + 3 met één gaatje erin.
f(x) = x² − 9x − 3 — bij x = 3 zit een perforatie.
Wat je weet
teller en noemer hebben allebei graad 3
Wat je nodig hebt
Geen ontbinding. Delen door de hoogste macht van x die voorkomt.
Zoek de hoogste macht. Dat is x³.
Deel teller en noemer allebei door x³.2 + 1x²5 − 4x³
Bij hele grote x gaan 1x² en 4x³ naar nul.→ 25
De limiet is 25.
Bij gelijke graad kijk je alleen naar de getallen vóór de hoogste macht. Hier 2 en 5.
f(x) = 2x³ + x5x³ − 4 — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.
Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 2
Wat je nodig hebt
Dezelfde aanpak als bij 2, maar let op het verschil in graad.
De hoogste macht die voorkomt is x². Deel allebei daardoor.4x + 1x²1 + 3x²
Alles in de teller gaat naar nul, de noemer gaat naar 1.→ 01
De limiet is 0.
Noemer van hogere graad dan de teller betekent altijd limiet 0. Teller hoger betekent ±∞. Gelijk betekent de verhouding van de kopgetallen.
f(x) = 4x + 1x² + 3 — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.
Wat je weet
noemer nul bij x = 3
Wat je nodig hebt
Kijk of de téller daar ook nul is. Dat is het hele verschil.
Vul 3 in de teller in.9 − 3 − 6 = 0
Teller én noemer nul, dus wegdelen kan. Ontbind de teller.x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2)
Streep weg.f(x) = x + 2 voor x ≠ 3
Vul 3 in de rest in.limx→3 f(x) = 5
Een perforatie in (3 ; 5), geen asymptoot.
De vuistregel: noemer nul én teller nul → perforatie. Noemer nul maar teller niet → verticale asymptoot.
f(x) = x² − x − 6x − 3 — bij x = 3 zit een perforatie.
Wat je weet
noemer nul bij x = −4; teller is 2, dus niet nul
Wat je nodig hebt
Geen formule. Je moet kijken naar het téken van de noemer vlak links en vlak rechts van −4.
Teller niet nul, dus dit is een verticale asymptoot.
Neem een getal vlak links, bijvoorbeeld x = −4,1. De noemer is dan negatief en heel klein.2−0,1 = −20
Nog dichterbij wordt de noemer nog kleiner, dus de uitkomst nog negatiever.limx↑−4 f(x) = −∞
Vlak rechts, bijvoorbeeld x = −3,9, is de noemer positief en klein.limx↓−4 f(x) = +∞
Links −∞, rechts +∞.
Schrijf nooit alleen “de limiet is oneindig”. Bij een verticale asymptoot zijn de twee kanten meestal verschillend; dat moet je apart opschrijven.
f(x) = 2x + 4 — de stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
een wortel min een gewoon getal, allebei naar oneindig
Wat je nodig hebt
Vermenigvuldigen met de geconjugeerde: dezelfde uitdrukking maar met een plus ertussen.
∞ − ∞ zegt niets. Vermenigvuldig boven en onder met (√(x²+3x) + x).(√(x² + 3x) − x)√(x² + 3x) + x√(x² + 3x) + x
In de teller valt de wortel weg.(x² + 3x) − x² = 3x
Dus staat er nu een gewone breuk.3x√(x² + 3x) + x
Deel teller en noemer door x. Onder de wortel wordt dat delen door x².3√(1 + 3x) + 1
Bij grote x gaat 3x naar nul, dus de wortel gaat naar 1.→ 31 + 1 = 32
De limiet is 32, oftewel 1,5.
De truc met de geconjugeerde is de enige manier bij “wortel min iets”. Herken hem aan ∞ − ∞.
f(x) = √(x² + 3x) − x — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.
Wat je weet
noemer nul bij x = 2
Wat je nodig hebt
Twee dingen apart: eerst wegdelen voor het gedrag bij x = 2, dan kijken naar grote x.
Vul 2 in de teller: 4 − 10 + 6 = 0. Dus wegdelen kan.x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3)
Streep weg.f(x) = x − 3 voor x ≠ 2
Vul 2 in.limx→2 f(x) = −1
Bij grote x is f gewoon de lijn y = x − 3. Die blijft stijgen, dus er is geen horizontale asymptoot.
Een perforatie in (2 ; −1), en bij grote x gedraagt f zich als de lijn y = x − 3.
Na het wegdelen is dit een rechte lijn met één punt eruit. Niet elke gebroken functie heeft dus asymptoten.
f(x) = x² − 5x + 6x − 2 — bij x = 2 zit een perforatie.
Wat je weet
teller en noemer worden allebei nul bij x = 2
Wat je nodig hebt
Invullen geeft 00. Dat is geen antwoord maar een signaal: eerst wegdelen. Nu moet je allebei ontbinden.
Vul 2 in: boven 0, onder 0. Dus ontbinden.00
Teller: verschil van kwadraten.x² − 4 = (x − 2)(x + 2)
Noemer: zoek twee getallen met product 2 en som −3.x² − 3x + 2 = (x − 2)(x − 1)
Streep (x − 2) weg.x + 2x − 1
Vul nu 2 in.2 + 22 − 1 = 4
De limiet is 4, met een perforatie in (2 ; 4).
Let op: bij x = 1 wordt de noemer óók nul, maar de teller daar niet. Daar zit dus wél een verticale asymptoot. Eén functie kan allebei hebben.
f(x) = x² − 4x² − 3x + 2 — bij x = 2 zit een perforatie.
Wat je weet
ex wordt heel groot als x groot wordt
Wat je nodig hebt
Dezelfde truc als bij een breuk met machten: delen door het grootste stuk. Hier is dat ex.
Deel teller en noemer allebei door ex.1 + e−x1 − e−x
Bij grote x gaat e−x naar nul, want dat is 1 gedeeld door iets heel groots.e−x → 0
Wat blijft er staan?1 + 01 − 0
De limiet is 1.
Dit betekent dat de grafiek een horizontale asymptoot y = 1 heeft. Een limiet naar oneindig én een horizontale asymptoot zijn hetzelfde verhaal.
f(x) = ex + 1ex − 1 — de stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
f(x) = ex − 1; g(x) = 2(1 − e−x)
Wat je nodig hebt
Eerst g netjes schrijven met één noemer, dan delen door een breuk is vermenigvuldigen met het omgekeerde.
Schrijf g met ex onder de streep.g(x) = 2ex − 1ex
Deel f door g. Delen door een breuk is keer het omgekeerde.h(x) = (ex − 1) · ex2(ex − 1)
Streep (ex − 1) weg. Dat mag niet als die nul is, dus niet bij x = 0.h(x) = ex2 voor x ≠ 0
Vul nu 0 in de vereenvoudigde vorm in.h(0) = e02 = 12
h(x) = ex2, met een perforatie in (0 ; 12).
Dit is bijna letterlijk de examenvraag onderaan deze pagina, met andere getallen. Het wegstrepen van (ex − 1) is precies waar het punt verdwijnt.
h(x) = ex2 — bij x = 0 zit een perforatie.
Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1 — precies één hoger
Wat je nodig hebt
Een staartdeling, en daarna de definitie: het verschil tussen de functie en de lijn moet naar nul gaan.
Doe de staartdeling: 2x² + x gedeeld door x − 1. Schrijf de ontbrekende constante erbij als 2x² + x + 0, anders schuift het aftrekken scheef.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x - 12x² + x + 0 \ 2x + 3
2x² - 2x -
--------
3x
3x - 3 -
------
3Deel de kop door de kop: 2x² gedeeld door x.term 1: 2x
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.2x · (x − 1) = 2x² − 2x
(2x² + x) − (2x² − 2x) = 3x
Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 2: 3
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.3 · (x − 1) = 3x − 3
(3x + 0) − (3x − 3) = 3
Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.2x² + x = (x − 1)(2x + 3) + 3
Schrijf f dus als een lijn plus een restbreuk.f(x) = 2x + 3 + 3x − 1
Trek de lijn eraf. Wat overblijft is alleen die restbreuk.f(x) − (2x + 3) = 3x − 1
Laat x naar oneindig gaan. De noemer wordt heel groot, dus de breuk gaat naar nul.limx→∞ [f(x) − (2x + 3)] = 0
Het verschil gaat naar nul, dus y = 2x + 3 is de scheve asymptoot.
Dit limietzinnetje is wat het correctievoorschrift wil zien. Alleen de staartdeling opschrijven is niet genoeg als er “toon aan” staat.
f(x) = 2x² + xx − 1 — de stippellijnen zijn de asymptoten.
Wat je weet
invullen geeft 00; er staat een wortel in de teller
Wat je nodig hebt
Weer de geconjugeerde, net als bij opgave 6, maar nu om een 00 op te lossen.
Vul 1 in: boven 1 − 1 = 0, onder 1 − 1 = 0.00
Vermenigvuldig boven en onder met (√x + 1).(√x − 1)(√x + 1) = x − 1
De breuk wordt dan heel simpel.x − 1(x − 1)(√x + 1)
Streep (x − 1) weg.1√x + 1
Vul nu 1 in.11 + 1 = ½
De limiet is ½.
Je mag niet apart de limiet van de teller en van de noemer nemen en die delen. Bij 00 moet er eerst iets weggestreept worden.
f(x) = √x − 1x − 1 — bij x = 1 zit een perforatie.
Wat je weet
de noemer wordt nul bij x = 2 én bij x = −2
Wat je nodig hebt
Twee keer dezelfde vraag stellen: wordt de teller daar ook nul?
Ontbind de noemer.x² − 4 = (x − 2)(x + 2)
Streep (x − 2) weg.f(x) = 1x + 2 voor x ≠ 2
Bij x = 2 was de teller ook nul, dus daar zit een perforatie. Vul 2 in de rest in.f(2) zou 14 zijn → perforatie (2 ; ¼)
Bij x = −2 is de teller −4, dus níet nul. Daar blijft de noemer nul staan.verticale asymptoot x = −2
Een perforatie in (2 ; ¼) en een verticale asymptoot x = −2.
Twee nulpunten van de noemer, twee verschillende uitkomsten. Kijk dus per nulpunt apart, nooit in één keer voor allemaal.
f(x) = x − 2x² − 4 — bij x = 2 zit een perforatie.
Wiskunde B vwo 2023, tijdvak II, vraag 9 · 3 punten
Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.
Wat er gevraagd wordt
Een nieuwe functie ontstaat door twee functies met e-machten op elkaar te delen. De grafiek heeft een ontbrekend punt. Gevraagd zijn de exacte coördinaten van dat punt.
De aanpak
Kijk eerst naar het domein van het quotiënt. De noemer is 3(1 − e−x). Die is nul bij x = 0; de teller ex − 1 is daar ook nul. De oorspronkelijke functie bestaat dus niet bij x = 0.
Vermenigvuldig teller én noemer met ex: h(x) = exex − 13(ex − 1) . Dit verandert de breukwaarde niet waar die bestaat.
Voor x ≠ 0 mag je de gemeenschappelijke factor ex − 1 wegdelen. Dan h(x) = ex3. Bewaar de domeinvoorwaarde: wegdelen vult het oorspronkelijke gat niet op.
Laat x nu naar 0 gaan. Dan ex3 → 13. De perforatie ligt dus bij (0, 13). Je gebruikt de limiet voor de ontbrekende hoogte, niet de niet-bestaande waarde h(0).
Waar de punten zitten; totaal 3
Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.
Vergelijk je redenering per stap met het scoremodel; alleen een eindantwoord is niet genoeg wanneer de vraag een berekening of bewijs vraagt.
Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Krijg je 0/0, vereenvoudig dan eerst en onderzoek daarna de limiet: pas die uitkomst bepaalt of er een gat of een asymptoot is.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 13 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.