Uitwerkingen limieten en perforaties
Alle dertien opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.
Wat de letters betekenen
- lim
- Kort voor limiet. Je vraagt: waar gaat de functiewaarde naartoe?
- x→a
- x nadert a. x komt steeds dichter bij a, maar wordt het nooit. Dat laatste is het hele punt: je mag a dus niet gewoon invullen.
- x↑a
- x nadert a van links, dus vanaf de kleine kant. De pijl omhoog zegt het zelf: x stíjgt naar a toe.
- x↓a
- x nadert a van rechts, dus vanaf de grote kant. De pijl omlaag: x dáált naar a toe.
- ∞
- Oneindig. Geen getal, maar een richting: steeds groter.
- L
- De uitkomst van de limiet, als die bestaat.
- 00
- Geen antwoord maar een signaal: er valt iets weg te delen.
De vier aanpakken
00 → ontbinden → streep weg → vul dan in
Invullen en wegdelen. Dit is de standaardroute bij x→a. Ontbind teller en noemer, streep de gemeenschappelijke factor weg, en vul daarna pas a in.
deel teller en noemer door de hoogste x-macht
Delen door de hoogste macht. Dit is de route bij x→∞. Alles met x onder de streep gaat daarna naar nul.
vermenigvuldig met dezelfde uitdrukking, maar met het andere teken
De geconjugeerde. Dit is de route zodra er een wortel in staat. De wortel valt dan weg tegen zichzelf.
x↑a en x↓a
Links en rechts apart. Bij een verticale asymptoot kijk je naar het teken van de noemer vlak links en vlak rechts van a.
De opgaven
1. Bereken limx→3 x² − 9x − 3 en geef de perforatie.
Wat je weet
f(x) = x² − 9x − 3; x nadert 3
Wat je nodig hebt
Invullen geeft 00. Dat is geen antwoord maar een signaal: eerst wegdelen. Hier met het verschil van kwadraten.
Vul 3 in en kijk wat er gebeurt.9 − 93 − 3 = 00
Ontbind de teller. x² − 9 is een verschil van kwadraten.x² − 9 = (x − 3)(x + 3)
Streep (x − 3) weg. Dat mag, want x is niet precies 3; x nádert 3.f(x) = x + 3 voor x ≠ 3
Vul nu wél 3 in.limx→3 f(x) = 6
Antwoord: De limiet is 6, en er zit een perforatie in (3 ; 6).
Bekijk de grafiek
f(x) = x² − 9x − 3 — bij x = 3 zit een perforatie.
2. Bereken limx→∞ 2x³ + x5x³ − 4
Wat je weet
teller en noemer hebben allebei graad 3
Wat je nodig hebt
Geen ontbinding. Delen door de hoogste macht van x die voorkomt.
Zoek de hoogste macht. Dat is x³.
Deel teller en noemer allebei door x³.2 + 1x²5 − 4x³
Bij hele grote x gaan 1x² en 4x³ naar nul.→ 25
Antwoord: De limiet is 25.
Bekijk de grafiek
f(x) = 2x³ + x5x³ − 4 — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.
3. Bereken limx→∞ 4x + 1x² + 3
Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 2
Wat je nodig hebt
Dezelfde aanpak als bij 2, maar let op het verschil in graad.
De hoogste macht die voorkomt is x². Deel allebei daardoor.4x + 1x²1 + 3x²
Alles in de teller gaat naar nul, de noemer gaat naar 1.→ 01
Antwoord: De limiet is 0.
Bekijk de grafiek
f(x) = 4x + 1x² + 3 — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.
4. Heeft f(x) = x² − x − 6x − 3 bij x = 3 een asymptoot of een perforatie?
Wat je weet
noemer nul bij x = 3
Wat je nodig hebt
Kijk of de téller daar ook nul is. Dat is het hele verschil.
Vul 3 in de teller in.9 − 3 − 6 = 0
Teller én noemer nul, dus wegdelen kan. Ontbind de teller.x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2)
Streep weg.f(x) = x + 2 voor x ≠ 3
Vul 3 in de rest in.limx→3 f(x) = 5
Antwoord: Een perforatie in (3 ; 5), geen asymptoot.
Bekijk de grafiek
f(x) = x² − x − 6x − 3 — bij x = 3 zit een perforatie.
5. Bepaal de linker- en rechterlimiet van f(x) = 2x + 4 bij x = −4.
Wat je weet
noemer nul bij x = −4; teller is 2, dus niet nul
Wat je nodig hebt
Geen formule. Je moet kijken naar het téken van de noemer vlak links en vlak rechts van −4.
Teller niet nul, dus dit is een verticale asymptoot.
Neem een getal vlak links, bijvoorbeeld x = −4,1. De noemer is dan negatief en heel klein.2−0,1 = −20
Nog dichterbij wordt de noemer nog kleiner, dus de uitkomst nog negatiever.limx↑−4 f(x) = −∞
Vlak rechts, bijvoorbeeld x = −3,9, is de noemer positief en klein.limx↓−4 f(x) = +∞
Antwoord: Links −∞, rechts +∞.
Bekijk de grafiek
f(x) = 2x + 4 — de stippellijnen zijn de asymptoten.
6. Bereken limx→∞ (√(x² + 3x) − x).
Wat je weet
een wortel min een gewoon getal, allebei naar oneindig
Wat je nodig hebt
Vermenigvuldigen met de geconjugeerde: dezelfde uitdrukking maar met een plus ertussen.
∞ − ∞ zegt niets. Vermenigvuldig boven en onder met (√(x²+3x) + x).(√(x² + 3x) − x)√(x² + 3x) + x√(x² + 3x) + x
In de teller valt de wortel weg.(x² + 3x) − x² = 3x
Dus staat er nu een gewone breuk.3x√(x² + 3x) + x
Deel teller en noemer door x. Onder de wortel wordt dat delen door x².3√(1 + 3x) + 1
Bij grote x gaat 3x naar nul, dus de wortel gaat naar 1.→ 31 + 1 = 32
Antwoord: De limiet is 32, oftewel 1,5.
Bekijk de grafiek
f(x) = √(x² + 3x) − x — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.
7. Onderzoek f(x) = x² − 5x + 6x − 2 bij x = 2 en bij grote x.
Wat je weet
noemer nul bij x = 2
Wat je nodig hebt
Twee dingen apart: eerst wegdelen voor het gedrag bij x = 2, dan kijken naar grote x.
Vul 2 in de teller: 4 − 10 + 6 = 0. Dus wegdelen kan.x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3)
Streep weg.f(x) = x − 3 voor x ≠ 2
Vul 2 in.limx→2 f(x) = −1
Bij grote x is f gewoon de lijn y = x − 3. Die blijft stijgen, dus er is geen horizontale asymptoot.
Antwoord: Een perforatie in (2 ; −1), en bij grote x gedraagt f zich als de lijn y = x − 3.
Bekijk de grafiek
f(x) = x² − 5x + 6x − 2 — bij x = 2 zit een perforatie.
8. Bereken limx→2 x² − 4x² − 3x + 2 en geef de perforatie.
Wat je weet
teller en noemer worden allebei nul bij x = 2
Wat je nodig hebt
Invullen geeft 00. Dat is geen antwoord maar een signaal: eerst wegdelen. Nu moet je allebei ontbinden.
Vul 2 in: boven 0, onder 0. Dus ontbinden.00
Teller: verschil van kwadraten.x² − 4 = (x − 2)(x + 2)
Noemer: zoek twee getallen met product 2 en som −3.x² − 3x + 2 = (x − 2)(x − 1)
Streep (x − 2) weg.x + 2x − 1
Vul nu 2 in.2 + 22 − 1 = 4
Antwoord: De limiet is 4, met een perforatie in (2 ; 4).
Bekijk de grafiek
f(x) = x² − 4x² − 3x + 2 — bij x = 2 zit een perforatie.
9. Bereken limx→∞ ex + 1ex − 1
Wat je weet
ex wordt heel groot als x groot wordt
Wat je nodig hebt
Dezelfde truc als bij een breuk met machten: delen door het grootste stuk. Hier is dat ex.
Deel teller en noemer allebei door ex.1 + e−x1 − e−x
Bij grote x gaat e−x naar nul, want dat is 1 gedeeld door iets heel groots.e−x → 0
Wat blijft er staan?1 + 01 − 0
Antwoord: De limiet is 1.
Bekijk de grafiek
f(x) = ex + 1ex − 1 — de stippellijnen zijn de asymptoten.
10. Gegeven f(x) = ex − 1 en g(x) = 2(1 − e−x). Vereenvoudig h(x) = f(x)g(x) en geef de perforatie.
Wat je weet
f(x) = ex − 1; g(x) = 2(1 − e−x)
Wat je nodig hebt
Eerst g netjes schrijven met één noemer, dan delen door een breuk is vermenigvuldigen met het omgekeerde.
Schrijf g met ex onder de streep.g(x) = 2ex − 1ex
Deel f door g. Delen door een breuk is keer het omgekeerde.h(x) = (ex − 1) · ex2(ex − 1)
Streep (ex − 1) weg. Dat mag niet als die nul is, dus niet bij x = 0.h(x) = ex2 voor x ≠ 0
Vul nu 0 in de vereenvoudigde vorm in.h(0) = e02 = 12
Antwoord: h(x) = ex2, met een perforatie in (0 ; 12).
Bekijk de grafiek
h(x) = ex2 — bij x = 0 zit een perforatie.
11. Toon met een limiet aan dat f(x) = 2x² + xx − 1 de scheve asymptoot y = 2x + 3 heeft.
Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1 — precies één hoger
Wat je nodig hebt
Een staartdeling, en daarna de definitie: het verschil tussen de functie en de lijn moet naar nul gaan.
Doe de staartdeling: 2x² + x gedeeld door x − 1. Schrijf de ontbrekende constante erbij als 2x² + x + 0, anders schuift het aftrekken scheef.
Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.
x - 12x² + x + 0 \ 2x + 3
2x² - 2x -
--------
3x
3x - 3 -
------
3Deel de kop door de kop: 2x² gedeeld door x.term 1: 2x
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.2x · (x − 1) = 2x² − 2x
(2x² + x) − (2x² − 2x) = 3x
Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 2: 3
Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.3 · (x − 1) = 3x − 3
(3x + 0) − (3x − 3) = 3
Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.2x² + x = (x − 1)(2x + 3) + 3
Schrijf f dus als een lijn plus een restbreuk.f(x) = 2x + 3 + 3x − 1
Trek de lijn eraf. Wat overblijft is alleen die restbreuk.f(x) − (2x + 3) = 3x − 1
Laat x naar oneindig gaan. De noemer wordt heel groot, dus de breuk gaat naar nul.limx→∞ [f(x) − (2x + 3)] = 0
Antwoord: Het verschil gaat naar nul, dus y = 2x + 3 is de scheve asymptoot.
Bekijk de grafiek
f(x) = 2x² + xx − 1 — de stippellijnen zijn de asymptoten.
12. Bereken limx→1 √x − 1x − 1
Wat je weet
invullen geeft 00; er staat een wortel in de teller
Wat je nodig hebt
Weer de geconjugeerde, net als bij opgave 6, maar nu om een 00 op te lossen.
Vul 1 in: boven 1 − 1 = 0, onder 1 − 1 = 0.00
Vermenigvuldig boven en onder met (√x + 1).(√x − 1)(√x + 1) = x − 1
De breuk wordt dan heel simpel.x − 1(x − 1)(√x + 1)
Streep (x − 1) weg.1√x + 1
Vul nu 1 in.11 + 1 = ½
Antwoord: De limiet is ½.
Bekijk de grafiek
f(x) = √x − 1x − 1 — bij x = 1 zit een perforatie.
13. Onderzoek f(x) = x − 2x² − 4 bij x = 2 en bij x = −2.
Wat je weet
de noemer wordt nul bij x = 2 én bij x = −2
Wat je nodig hebt
Twee keer dezelfde vraag stellen: wordt de teller daar ook nul?
Ontbind de noemer.x² − 4 = (x − 2)(x + 2)
Streep (x − 2) weg.f(x) = 1x + 2 voor x ≠ 2
Bij x = 2 was de teller ook nul, dus daar zit een perforatie. Vul 2 in de rest in.f(2) zou 14 zijn → perforatie (2 ; ¼)
Bij x = −2 is de teller −4, dus níet nul. Daar blijft de noemer nul staan.verticale asymptoot x = −2
Antwoord: Een perforatie in (2 ; ¼) en een verticale asymptoot x = −2.
Bekijk de grafiek
f(x) = x − 2x² − 4 — bij x = 2 zit een perforatie.
Deze uitwerkingen horen bij de dertien opgaven onder Zelf proberen op de pagina Limieten en perforaties. Alle uitkomsten zijn nagerekend.