Wiskunde B← TerugAlle vakken
Uitwerkingen limieten en perforaties
Planning

Uitwerkingen limieten en perforaties

Alle dertien opgaven, stap voor stap. Eerst wordt uitgelegd wat elke letter en elke formule betekent. In gewone taal.

Terug naar het hoofdstuk

Wat de letters betekenen

lim
Kort voor limiet. Je vraagt: waar gaat de functiewaarde naartoe?
x→a
x nadert a. x komt steeds dichter bij a, maar wordt het nooit. Dat laatste is het hele punt: je mag a dus niet gewoon invullen.
x↑a
x nadert a van links, dus vanaf de kleine kant. De pijl omhoog zegt het zelf: x stíjgt naar a toe.
x↓a
x nadert a van rechts, dus vanaf de grote kant. De pijl omlaag: x dáált naar a toe.
∞
Oneindig. Geen getal, maar een richting: steeds groter.
L
De uitkomst van de limiet, als die bestaat.
00
Geen antwoord maar een signaal: er valt iets weg te delen.
Deze pijlen zijn de notatie uit de Nederlandse schoolboeken en van Math4All. Op het examen zelf kom je ze niet tegen: in de opgaven staat geen enkele keer het woord lim, en in het correctievoorschrift alleen limx→∞ bij asymptoten. Je moet ze dus kunnen lézen, maar je hoeft ze niet te gebruiken.
Een perforatie is een gaatje in de grafiek: één punt dat er niet is. Een verticale asymptoot is iets anders: daar schiet de grafiek weg naar boven of beneden. Het verschil zit in de teller: wordt die ook nul, dan is het een gaatje.

De vier aanpakken

00 → ontbinden → streep weg → vul dan in

Invullen en wegdelen. Dit is de standaardroute bij x→a. Ontbind teller en noemer, streep de gemeenschappelijke factor weg, en vul daarna pas a in.

Je mag die factor alleen wegstrepen omdat x niet précies a is. x nádert a.

deel teller en noemer door de hoogste x-macht

Delen door de hoogste macht. Dit is de route bij x→∞. Alles met x onder de streep gaat daarna naar nul.

De uitkomst volgt uit de graden: noemer hoger → 0, teller hoger → ±∞, gelijk → de verhouding van de kopgetallen.

vermenigvuldig met dezelfde uitdrukking, maar met het andere teken

De geconjugeerde. Dit is de route zodra er een wortel in staat. De wortel valt dan weg tegen zichzelf.

Herken hem aan ∞ − ∞ of aan 00 met een wortel erin.

x↑a en x↓a

Links en rechts apart. Bij een verticale asymptoot kijk je naar het teken van de noemer vlak links en vlak rechts van a.

Schrijf nooit alleen “de limiet is oneindig”. De twee kanten zijn meestal verschillend.

De opgaven

1. Bereken limx→3 x² − 9x − 3 en geef de perforatie.

Wat je weet
f(x) = x² − 9x − 3; x nadert 3

Wat je nodig hebt
Invullen geeft 00. Dat is geen antwoord maar een signaal: eerst wegdelen. Hier met het verschil van kwadraten.

1

Vul 3 in en kijk wat er gebeurt.9 − 93 − 3 = 00

2

Ontbind de teller. x² − 9 is een verschil van kwadraten.x² − 9 = (x − 3)(x + 3)

3

Streep (x − 3) weg. Dat mag, want x is niet precies 3; x nádert 3.f(x) = x + 3   voor x ≠ 3

4

Vul nu wél 3 in.limx→3 f(x) = 6

Antwoord: De limiet is 6, en er zit een perforatie in (3 ; 6).

Het punt (3 ; 6) ligt er niet, want f(3) bestaat niet. De grafiek is de lijn y = x + 3 met één gaatje erin.
Bekijk de grafiek

f(x) = x² − 9x − 3 — bij x = 3 zit een perforatie.

2. Bereken limx→∞ 2x³ + x5x³ − 4

Wat je weet
teller en noemer hebben allebei graad 3

Wat je nodig hebt
Geen ontbinding. Delen door de hoogste macht van x die voorkomt.

1

Zoek de hoogste macht. Dat is x³.

2

Deel teller en noemer allebei door x³.2 + 1x²5 − 4x³

3

Bij hele grote x gaan 1x² en 4x³ naar nul.→ 25

Antwoord: De limiet is 25.

Bij gelijke graad kijk je alleen naar de getallen vóór de hoogste macht. Hier 2 en 5.
Bekijk de grafiek
y = 0,4

f(x) = 2x³ + x5x³ − 4 — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.

3. Bereken limx→∞ 4x + 1x² + 3

Wat je weet
teller graad 1, noemer graad 2

Wat je nodig hebt
Dezelfde aanpak als bij 2, maar let op het verschil in graad.

1

De hoogste macht die voorkomt is x². Deel allebei daardoor.4x + 1x²1 + 3x²

2

Alles in de teller gaat naar nul, de noemer gaat naar 1.→ 01

Antwoord: De limiet is 0.

Noemer van hogere graad dan de teller betekent altijd limiet 0. Teller hoger betekent ±∞. Gelijk betekent de verhouding van de kopgetallen.
Bekijk de grafiek
y = 0

f(x) = 4x + 1x² + 3 — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.

4. Heeft f(x) = x² − x − 6x − 3 bij x = 3 een asymptoot of een perforatie?

Wat je weet
noemer nul bij x = 3

Wat je nodig hebt
Kijk of de téller daar ook nul is. Dat is het hele verschil.

1

Vul 3 in de teller in.9 − 3 − 6 = 0

2

Teller én noemer nul, dus wegdelen kan. Ontbind de teller.x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2)

3

Streep weg.f(x) = x + 2   voor x ≠ 3

4

Vul 3 in de rest in.limx→3 f(x) = 5

Antwoord: Een perforatie in (3 ; 5), geen asymptoot.

De vuistregel: noemer nul én teller nul → perforatie. Noemer nul maar teller niet → verticale asymptoot.
Bekijk de grafiek

f(x) = x² − x − 6x − 3 — bij x = 3 zit een perforatie.

5. Bepaal de linker- en rechterlimiet van f(x) = 2x + 4 bij x = −4.

Wat je weet
noemer nul bij x = −4; teller is 2, dus niet nul

Wat je nodig hebt
Geen formule. Je moet kijken naar het téken van de noemer vlak links en vlak rechts van −4.

1

Teller niet nul, dus dit is een verticale asymptoot.

2

Neem een getal vlak links, bijvoorbeeld x = −4,1. De noemer is dan negatief en heel klein.2−0,1 = −20

3

Nog dichterbij wordt de noemer nog kleiner, dus de uitkomst nog negatiever.limx↑−4 f(x) = −∞

4

Vlak rechts, bijvoorbeeld x = −3,9, is de noemer positief en klein.limx↓−4 f(x) = +∞

Antwoord: Links −∞, rechts +∞.

Schrijf nooit alleen “de limiet is oneindig”. Bij een verticale asymptoot zijn de twee kanten meestal verschillend; dat moet je apart opschrijven.
Bekijk de grafiek
x = −4y = 0

f(x) = 2x + 4 — de stippellijnen zijn de asymptoten.

6. Bereken limx→∞ (√(x² + 3x) − x).

Wat je weet
een wortel min een gewoon getal, allebei naar oneindig

Wat je nodig hebt
Vermenigvuldigen met de geconjugeerde: dezelfde uitdrukking maar met een plus ertussen.

1

∞ − ∞ zegt niets. Vermenigvuldig boven en onder met (√(x²+3x) + x).(√(x² + 3x) − x)√(x² + 3x) + x√(x² + 3x) + x

2

In de teller valt de wortel weg.(x² + 3x) − x² = 3x

3

Dus staat er nu een gewone breuk.3x√(x² + 3x) + x

4

Deel teller en noemer door x. Onder de wortel wordt dat delen door x².3√(1 + 3x) + 1

5

Bij grote x gaat 3x naar nul, dus de wortel gaat naar 1.→ 31 + 1 = 32

Antwoord: De limiet is 32, oftewel 1,5.

De truc met de geconjugeerde is de enige manier bij “wortel min iets”. Herken hem aan ∞ − ∞.
Bekijk de grafiek
y = 1,5

f(x) = √(x² + 3x) − x — de stippellijn is de waarde waar de grafiek naartoe kruipt.

7. Onderzoek f(x) = x² − 5x + 6x − 2 bij x = 2 en bij grote x.

Wat je weet
noemer nul bij x = 2

Wat je nodig hebt
Twee dingen apart: eerst wegdelen voor het gedrag bij x = 2, dan kijken naar grote x.

1

Vul 2 in de teller: 4 − 10 + 6 = 0. Dus wegdelen kan.x² − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3)

2

Streep weg.f(x) = x − 3   voor x ≠ 2

3

Vul 2 in.limx→2 f(x) = −1

4

Bij grote x is f gewoon de lijn y = x − 3. Die blijft stijgen, dus er is geen horizontale asymptoot.

Antwoord: Een perforatie in (2 ; −1), en bij grote x gedraagt f zich als de lijn y = x − 3.

Na het wegdelen is dit een rechte lijn met één punt eruit. Niet elke gebroken functie heeft dus asymptoten.
Bekijk de grafiek

f(x) = x² − 5x + 6x − 2 — bij x = 2 zit een perforatie.

8. Bereken limx→2 x² − 4x² − 3x + 2 en geef de perforatie.

Wat je weet
teller en noemer worden allebei nul bij x = 2

Wat je nodig hebt
Invullen geeft 00. Dat is geen antwoord maar een signaal: eerst wegdelen. Nu moet je allebei ontbinden.

1

Vul 2 in: boven 0, onder 0. Dus ontbinden.00

2

Teller: verschil van kwadraten.x² − 4 = (x − 2)(x + 2)

3

Noemer: zoek twee getallen met product 2 en som −3.x² − 3x + 2 = (x − 2)(x − 1)

4

Streep (x − 2) weg.x + 2x − 1

5

Vul nu 2 in.2 + 22 − 1 = 4

Antwoord: De limiet is 4, met een perforatie in (2 ; 4).

Let op: bij x = 1 wordt de noemer óók nul, maar de teller daar niet. Daar zit dus wél een verticale asymptoot. Eén functie kan allebei hebben.
Bekijk de grafiek
x = 1y = 1

f(x) = x² − 4x² − 3x + 2 — bij x = 2 zit een perforatie.

9. Bereken limx→∞ ex + 1ex − 1

Wat je weet
ex wordt heel groot als x groot wordt

Wat je nodig hebt
Dezelfde truc als bij een breuk met machten: delen door het grootste stuk. Hier is dat ex.

1

Deel teller en noemer allebei door ex.1 + e−x1 − e−x

2

Bij grote x gaat e−x naar nul, want dat is 1 gedeeld door iets heel groots.e−x → 0

3

Wat blijft er staan?1 + 01 − 0

Antwoord: De limiet is 1.

Dit betekent dat de grafiek een horizontale asymptoot y = 1 heeft. Een limiet naar oneindig én een horizontale asymptoot zijn hetzelfde verhaal.
Bekijk de grafiek
x = 0y = 1y = −1

f(x) = ex + 1ex − 1 — de stippellijnen zijn de asymptoten.

10. Gegeven f(x) = ex − 1 en g(x) = 2(1 − e−x). Vereenvoudig h(x) = f(x)g(x) en geef de perforatie.

Wat je weet
f(x) = ex − 1; g(x) = 2(1 − e−x)

Wat je nodig hebt
Eerst g netjes schrijven met één noemer, dan delen door een breuk is vermenigvuldigen met het omgekeerde.

1

Schrijf g met ex onder de streep.g(x) = 2ex − 1ex

2

Deel f door g. Delen door een breuk is keer het omgekeerde.h(x) = (ex − 1) · ex2(ex − 1)

3

Streep (ex − 1) weg. Dat mag niet als die nul is, dus niet bij x = 0.h(x) = ex2   voor x ≠ 0

4

Vul nu 0 in de vereenvoudigde vorm in.h(0) = e02 = 12

Antwoord: h(x) = ex2, met een perforatie in (0 ; 12).

Dit is bijna letterlijk de examenvraag onderaan deze pagina, met andere getallen. Het wegstrepen van (ex − 1) is precies waar het punt verdwijnt.
Bekijk de grafiek
y = 0

h(x) = ex2 — bij x = 0 zit een perforatie.

11. Toon met een limiet aan dat f(x) = 2x² + xx − 1 de scheve asymptoot y = 2x + 3 heeft.

Wat je weet
teller graad 2, noemer graad 1 — precies één hoger

Wat je nodig hebt
Een staartdeling, en daarna de definitie: het verschil tussen de functie en de lijn moet naar nul gaan.

1

Doe de staartdeling: 2x² + x gedeeld door x − 1. Schrijf de ontbrekende constante erbij als 2x² + x + 0, anders schuift het aftrekken scheef.

Zo zet je hem op papier: de deler links, het deeltal in het midden, het quotiënt rechts.

x - 12x²  + x + 0 \ 2x + 3
        2x² - 2x  -
        --------
              3x
              3x - 3  -
              ------
                   3
1a

Deel de kop door de kop: 2x² gedeeld door x.term 1: 2x

1b

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.2x · (x − 1) = 2x² − 2x
(2x² + x) − (2x² − 2x) = 3x

1c

Deel de kop door de kop: 3x gedeeld door x.term 2: 3

1d

Vermenigvuldig die term terug met de noemer en trek af.3 · (x − 1) = 3x − 3
(3x + 0) − (3x − 3) = 3

1e

Wat overblijft heeft een lagere graad dan de noemer. Daar stop je, en dat is de rest.2x² + x = (x − 1)(2x + 3) + 3

2

Schrijf f dus als een lijn plus een restbreuk.f(x) = 2x + 3 + 3x − 1

3

Trek de lijn eraf. Wat overblijft is alleen die restbreuk.f(x) − (2x + 3) = 3x − 1

4

Laat x naar oneindig gaan. De noemer wordt heel groot, dus de breuk gaat naar nul.limx→∞ [f(x) − (2x + 3)] = 0

Antwoord: Het verschil gaat naar nul, dus y = 2x + 3 is de scheve asymptoot.

Dit limietzinnetje is wat het correctievoorschrift wil zien. Alleen de staartdeling opschrijven is niet genoeg als er “toon aan” staat.
Bekijk de grafiek
x = 1y = 2x + 3

f(x) = 2x² + xx − 1 — de stippellijnen zijn de asymptoten.

12. Bereken limx→1 √x − 1x − 1

Wat je weet
invullen geeft 00; er staat een wortel in de teller

Wat je nodig hebt
Weer de geconjugeerde, net als bij opgave 6, maar nu om een 00 op te lossen.

1

Vul 1 in: boven 1 − 1 = 0, onder 1 − 1 = 0.00

2

Vermenigvuldig boven en onder met (√x + 1).(√x − 1)(√x + 1) = x − 1

3

De breuk wordt dan heel simpel.x − 1(x − 1)(√x + 1)

4

Streep (x − 1) weg.1√x + 1

5

Vul nu 1 in.11 + 1 = ½

Antwoord: De limiet is ½.

Je mag niet apart de limiet van de teller en van de noemer nemen en die delen. Bij 00 moet er eerst iets weggestreept worden.
Bekijk de grafiek
y = 0

f(x) = √x − 1x − 1 — bij x = 1 zit een perforatie.

13. Onderzoek f(x) = x − 2x² − 4 bij x = 2 en bij x = −2.

Wat je weet
de noemer wordt nul bij x = 2 én bij x = −2

Wat je nodig hebt
Twee keer dezelfde vraag stellen: wordt de teller daar ook nul?

1

Ontbind de noemer.x² − 4 = (x − 2)(x + 2)

2

Streep (x − 2) weg.f(x) = 1x + 2   voor x ≠ 2

3

Bij x = 2 was de teller ook nul, dus daar zit een perforatie. Vul 2 in de rest in.f(2) zou 14 zijn → perforatie (2 ; ¼)

4

Bij x = −2 is de teller −4, dus níet nul. Daar blijft de noemer nul staan.verticale asymptoot x = −2

Antwoord: Een perforatie in (2 ; ¼) en een verticale asymptoot x = −2.

Twee nulpunten van de noemer, twee verschillende uitkomsten. Kijk dus per nulpunt apart, nooit in één keer voor allemaal.
Bekijk de grafiek
x = −2y = 0

f(x) = x − 2x² − 4 — bij x = 2 zit een perforatie.

Deze uitwerkingen horen bij de dertien opgaven onder Zelf proberen op de pagina Limieten en perforaties. Alle uitkomsten zijn nagerekend.