Wiskunde B← Terug naar lesAlle wiskundeUitwerkingen De tweede afgeleide en buigpunten
Planning

Uitwerkingen De tweede afgeleide en buigpunten

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

Eerste afgeleidef′(x)

Dit is de helling.

Tweede afgeleidef″(x)=(f′)′(x)

Bepaalt de kromming.

Buigpuntkandidaatf″(a)=0

Daarna tekenwisseling controleren.

Krommingf″: − ↔ +

Echte omslag: een buigpunt.

Buigraaklijny=f(a)+f′(a)(x−a)

Pas toe bij de buigpuntcoördinaat.

Productregel(gh)′=g′h+gh′

Zo nodig twee keer.

Exponentialeneˣ>0

Heeft geen tekenwisseling.

Opgaven en uitwerkingen

1. Bepaal het buigpunt van f(x) = x³ − 6x² + 9x.

Wat je weet
Een derdegraadsfunctie. Een buigpunt vind je met de tweede afgeleide.

Wat je zoekt
Het buigpunt, dus x én y.

1

Differentieer één keer.f′(x) = 3x² − 12x + 9

2

Differentieer nog een keer.f″(x) = 6x − 12

3

Zet de tweede afgeleide gelijk aan nul.6x − 12 = 0 → x = 2

4

Controleer de tekenwisseling, anders is het geen buigpunt.f″(1) = −6 < 0  ·  f″(3) = 6 > 0 → wisselt

5

Reken de y-waarde uit met de oorspronkelijke functie.f(2) = 8 − 24 + 18 = 2

Antwoord: buigpunt (2, 2)

Wat een buigpunt is

Het is het punt waar de grafiek van hol naar bol gaat. Links van x = 2 is f″ negatief: de grafiek buigt daar naar beneden. Rechts buigt hij naar boven.

Een derdegraadsfunctie heeft er altijd precies één, en hij ligt precies tussen de top en het dal in.

Vul de x altijd in f in, niet in f′ of f″. Je zoekt een punt op de grafiek.

Valkuil: f″(x) = 0 alleen is niet genoeg. Zonder tekenwisseling is er geen buigpunt — zie opgave 3.
2. Bepaal alle buigpunten van f(x) = x⁴ − 6x².

Wat je weet
Een vierdegraadsfunctie, symmetrisch in de y-as.

Wat je zoekt
Alle buigpunten.

1

Differentieer twee keer.f′(x) = 4x³ − 12x  →  f″(x) = 12x² − 12

2

Zet gelijk aan nul.12x² = 12 → x² = 1 → x = 1 of x = −1

3

Controleer de tekenwisseling bij allebei.f″(−2) = 36 > 0  ·  f″(0) = −12 < 0  ·  f″(2) = 36 > 0

4

Twee keer een wisseling, dus twee buigpunten. Reken de y-waarden uit.f(±1) = 1 − 6 = −5

Antwoord: buigpunten (−1, −5) en (1, −5)

Tussen de bochten

De grafiek heeft de vorm van een W. Tussen de twee dalen zit een heuvel, en op de twee plekken waar dal overgaat in heuvel verandert de bolling. Dat zijn de buigpunten.

Ze liggen op dezelfde hoogte, want de functie bevat alleen even machten en is dus symmetrisch.

Valkuil: x² = 1 geeft twee oplossingen. De negatieve vergeten is hier de standaardfout.
3. Heeft f(x) = x⁴ een buigpunt bij x = 0? Onderbouw je antwoord.

Wat je weet
De eenvoudigste vierdegraadsfunctie. De vraag is of een nulpunt van f″ genoeg is.

Wat je zoekt
Ja of nee, met een onderbouwing.

1

Differentieer twee keer.f′(x) = 4x³  →  f″(x) = 12x²

2

Zet gelijk aan nul.12x² = 0 → x = 0

3

Controleer nu het teken links en rechts.f″(−1) = 12 > 0  ·  f″(1) = 12 > 0

4

Het teken wisselt niet: f″ is overal positief behalve precies in x = 0, waar hij nul is.geen tekenwisseling

5

Concludeer.x = 0 is géén buigpunt

Antwoord: nee; f″(0) = 0, maar f″ wisselt daar niet van teken, dus de bolling verandert niet

Waarom deze opgave op het blad staat

Hij laat zien dat f″(x) = 0 een kandidaat oplevert, geen conclusie. Pas de tekenwisseling maakt er een buigpunt van.

De grafiek van x⁴ is overal bol naar boven, ook bij x = 0. Daar ligt hij alleen heel even extra vlak — vlakker dan een parabool — maar hij buigt niet om.

Vergelijk met x³ in opgave 4: daar wisselt f″ wél van teken, en dáár is het dus wel een buigpunt.

Valkuil: schrijf nooit “f″(0) = 0 dus buigpunt”. Deze opgave is precies het tegenvoorbeeld.
4. Laat zien dat f(x) = x³ bij x = 0 zowel een horizontale raaklijn als een buigpunt heeft.

Wat je weet
De eenvoudigste derdegraadsfunctie. Er moeten twee dingen worden aangetoond.

Wat je zoekt
Twee onderbouwingen: f′(0) = 0 én een tekenwisseling van f″.

1

Differentieer twee keer.f′(x) = 3x²  →  f″(x) = 6x

2

Eerste deel: de raaklijn. Vul x = 0 in f′ in.f′(0) = 0 → de raaklijn is horizontaal

3

Tweede deel: het buigpunt. Zet f″ gelijk aan nul.6x = 0 → x = 0

4

Controleer de tekenwisseling.f″(−1) = −6 < 0  ·  f″(1) = 6 > 0 → wisselt

5

Beide dingen gelden in hetzelfde punt. Reken nog de y-waarde uit.f(0) = 0 → het punt is (0, 0)   □

Antwoord: f′(0) = 0 dus horizontale raaklijn, en f″ wisselt bij x = 0 van teken dus buigpunt; samen in (0, 0)

Vlak, maar geen top

Dit is het punt waar veel mensen struikelen: de grafiek ligt daar even helemaal vlak, en toch is het geen maximum of minimum. Hij daalt niet, hij stijgt alleen eventjes niet.

Zo’n punt heet een buigpunt met horizontale raaklijn, of een zadelpunt. Je kwam hem al tegen op het extremenblad bij opgave 7, in het geval a = 0.

De test is dus altijd de tekenwisseling: van f′ voor een extremum, van f″ voor een buigpunt.

Valkuil: f′(0) = 0 betekent niet automatisch een extremum. Juist hier niet.
5. Bepaal het buigpunt van f(x) = x·ex.

Wat je weet
Een product. Je moet dus twee keer de productregel gebruiken.

Wat je zoekt
Het buigpunt.

1

Eerste afgeleide met de productregel.f′(x) = 1·ex + x·ex = (x + 1)ex

2

Tweede afgeleide: opnieuw de productregel, nu op (x + 1) en ex.f″(x) = 1·ex + (x + 1)ex = (x + 2)ex

3

Zet gelijk aan nul. ex is nooit nul.x + 2 = 0 → x = −2

4

Tekenwisseling: links van −2 is (x + 2) negatief, rechts positief.wisselt, dus buigpunt

5

Reken de y-waarde uit.f(−2) = −2e−2 = −2e² ≈ −0,27

Antwoord: buigpunt (−2; −0,27), exact (−2, −2e−2)

Het patroon bij e-machten

Kijk naar wat er gebeurt: f = xex, f′ = (x + 1)ex, f″ = (x + 2)ex. Elke keer gaat de haakjes één omhoog. Dat komt doordat de e-macht bij differentiëren zichzelf blijft.

Het extremum zat bij x = −1, het buigpunt bij x = −2. Die liggen dus altijd een eenheid uit elkaar bij deze functie.

Valkuil: differentieer de tweede keer niet alleen de haakjes. (x + 1)ex heeft nog steeds twee factoren die van x afhangen.
6. Heeft f(x) = ln(x) een buigpunt?

Wat je weet
De logaritme, met domein x > 0.

Wat je zoekt
Ja of nee, met onderbouwing.

1

Differentieer.f′(x) = 1x = x−1

2

Differentieer nog een keer met de machtsregel.f″(x) = −1·x−2 = −1x²

3

Zoek nulpunten. Een breuk is nul als de teller nul is, en die is hier −1.teller = −1 ≠ 0, dus f″(x) is nooit nul

4

Kijk ook meteen naar het teken op het hele domein.x² > 0 voor x > 0, dus f″(x) < 0 overal

5

Concludeer.geen buigpunt

Antwoord: nee; f″(x) = −1x² is op het hele domein negatief en nooit nul

Altijd dezelfde bolling

De grafiek van ln(x) is overal hol naar beneden: hij stijgt, maar steeds langzamer. Omdat de bolling nergens omslaat, kan er geen buigpunt zijn.

Je ziet dat direct aan het teken van f″. Je hoeft er geen vergelijking voor op te lossen; het volstaat te laten zien dat hij nooit nul wordt.

Valkuil: een breuk is nul als de teller nul is, niet als de noemer nul is. x = 0 is hier bovendien geen punt van het domein.
7. Geef de buigraaklijn van f(x) = x³ − 3x² + 4.

Wat je weet
Een derdegraadsfunctie. De buigraaklijn is gewoon de raaklijn in het buigpunt.

Wat je zoekt
De vergelijking van die lijn.

1

Differentieer twee keer.f′(x) = 3x² − 6x  →  f″(x) = 6x − 6

2

Zoek het buigpunt.6x − 6 = 0 → x = 1, en f″ wisselt daar van teken

3

Reken de y-waarde uit.f(1) = 1 − 3 + 4 = 2 → buigpunt (1, 2)

4

Bereken de helling daar met de eerste afgeleide.f′(1) = 3 − 6 = −3

5

Stel de raaklijn op in de puntrichtingsvorm.y = −3(x − 1) + 2 = −3x + 5

Antwoord: buigraaklijn y = −3x + 5

Twee bladen in één opgave

Het eerste deel is dit blad: f″ nul stellen om het buigpunt te vinden. Het tweede deel is het raaklijnenblad: punt en helling in y = f′(a)(x − a) + f(a).

De buigraaklijn is bijzonder, omdat hij de grafiek in het buigpunt doorsnijdt in plaats van er alleen tegenaan te liggen. Links ligt de grafiek aan de ene kant van de lijn, rechts aan de andere.

Valkuil: de helling haal je uit f′, niet uit f″. In het buigpunt is f″ juist nul.
8. Toon aan dat f(x) = 4 + 3e−0,5x voor alle x afnemend dalend is.

Wat je weet
Een e-macht met een negatieve factor in de exponent, plus een constante.

Wat je zoekt
Het bewijs dat f′ < 0 en f″ > 0 voor elke x.

1

Schrijf eerst op wat je moet aantonen.afnemend dalend:
f′(x) < 0  en  f″(x) > 0 voor alle x

2

Differentieer. De 4 valt weg; de factor −0,5 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = 3 · (−0,5)e−0,5x = −1,5e−0,5x

3

Differentieer nog een keer.f″(x) = −1,5 · (−0,5)e−0,5x = 0,75e−0,5x

4

Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e−0,5x > 0
f′(x) = −1,5 · (positief) < 0  en  f″(x) = 0,75 · (positief) > 0

Antwoord: f′ < 0 en f″ > 0, dus f is afnemend dalend. □

Afnemend dalend is een kom: de grafiek daalt, maar steeds minder steil, en nadert de lijn y = 4.

Valkuil: Een min vóór de e-macht maakt f′ negatief; een tweede min (uit de exponent) maakt f″ weer positief. Tel de mintekens per stap.
9. Voor welke a heeft f(x) = x³ + ax² een buigpunt bij x = 1?

Wat je weet
Een derdegraadsfunctie met een parameter. De plek van het buigpunt is gegeven.

Wat je zoekt
De waarde van a.

1

Differentieer twee keer; a is een constante.f′(x) = 3x² + 2ax  →  f″(x) = 6x + 2a

2

Eis dat f″ nul is bij x = 1.f″(1) = 6 + 2a = 0

3

Los op.2a = −6 → a = −3

4

Controleer de tekenwisseling met die a: f″(x) = 6x − 6.f″(0) = −6 < 0  ·  f″(2) = 6 > 0 → wisselt, dus echt een buigpunt

Antwoord: a = −3

Waarom de controle hier toch moet

f″ is bij een derdegraadsfunctie altijd een rechte lijn, en een rechte lijn die nul wordt gaat er altijd doorheen. Streng genomen wisselt het teken dus sowieso.

Toch schrijf je het op: het is één regel, en bij elke andere functie kan het wél misgaan. Maak er een gewoonte van.

Met a = −3 is f(x) = x³ − 3x², de functie van opgave 1 op het extremenblad. Die had toppen bij x = 0 en x = 2, en het buigpunt ligt er precies tussenin.

Valkuil: de afgeleide van ax² is 2ax, niet ax. De a blijft gewoon staan als factor.
10. Bepaal exact de twee buigpunten van f(x) = x²ex. Gebruik twee keer de productregel.

Wat je weet
Dezelfde functie als op het productregelblad. Er wordt om exacte waarden gevraagd, dus met een wortel erin.

Wat je zoekt
Beide buigpunten, exact.

1

Eerste afgeleide, in de ontbonden vorm die je al had.f′(x) = (x² + 2x)ex

2

Tweede afgeleide: productregel op (x² + 2x) en ex.f″(x) = (2x + 2)ex + (x² + 2x)ex

3

Neem ex buiten haakjes en tel de rest samen.f″(x) = (x² + 4x + 2)ex

4

Zet gelijk aan nul; ex valt af. Los de vierkantsvergelijking op met de abc-formule: a = 1, b = 4, c = 2.D = 16 − 8 = 8, √8 = 2√2

5

Vul in.x = −4 ± 2√22 = −2 ± √2

6

Beide zijn enkelvoudige nulpunten van een dalparabool maal een positieve factor, dus bij allebei wisselt het teken.x = −2 + √2 ≈ −0,59; x = −2 − √2 ≈ −3,41

7

Reken de y-waarden uit door terug te vullen in f.(−2 ± √2)² = 4 ∓ 4√2 + 2 = 6 ∓ 4√2  ·  f(−2 + √2) = (6 − 4√2)e−2 + √2 ≈ 0,19  ·  f(−2 − √2) = (6 + 4√2)e−2 − √2 ≈ 0,38

Antwoord: buigpunten (−2 + √2, (6 − 4√2)e−2 + √2) en (−2 − √2, (6 + 4√2)e−2 − √2); afgerond (−0,59; 0,19) en (−3,41; 0,38)

Van productregel naar abc-formule

De twee keer productregel leveren een nette vorm op: (x² + 4x + 2)ex. Vanaf daar is het gewoon een vierkantsvergelijking.

Dat buitenhaakjes halen is het hele punt. Laat je de termen los staan, dan krijg je een onoverzichtelijke optelling en zie je de abc-formule niet meer.

“Exact” betekent dat −2 ± √2 je antwoord is. De decimalen zet je erachter ter controle, niet in plaats daarvan.

Valkuil: √8 vereenvoudig je tot 2√2. Laat je √8 staan, dan valt de deling door 2 niet netjes uit en lijkt het antwoord fout.
11. Gegeven is f(x) = ax³ + 3x² − 2x + b. In het punt (1, 4) gaat de grafiek over van toenemend stijgend naar afnemend stijgend. Bereken a en b.

Wat je weet
Het punt (1, 4) ligt op de grafiek, en daar verandert de soort stijging.

Wat je zoekt
De waarden van a en b.

1

Vertaal de zin. Waar toenemend stijgend overgaat in afnemend stijgend, zit een buigpunt.f″(1) = 0

2

Differentieer twee keer. De b valt weg, want het is een los getal.f′(x) = 3ax² + 6x − 2  ·  f″(x) = 6ax + 6

3

Vul x = 1 in en los op.6a + 6 = 0 → a = −1

4

Gebruik nu dat (1, 4) op de grafiek ligt. Vul in de oorspronkelijke functie in, met a = −1.f(1) = −1 + 3 − 2 + b = 4 → b = 4

5

Controleer de tekenwisseling en dat de grafiek daar stijgt.f″(x) = −6x + 6: positief vóór 1, negatief erna; f′(1) = 1 > 0

Antwoord: a = −1 en b = 4

Twee gegevens, twee onbekenden

De zin over het stijgen levert één vergelijking op, via de tweede afgeleide. Het punt zelf levert de tweede, via de functie. De volgorde ligt vast: eerst a, want in f″ komt b niet meer voor.

Dit is hetzelfde type als het voorbeeld in het eerste filmpje van Math with Menno op de lespagina.

Valkuil: vul het punt (1, 4) niet in f″ in. In f″ gebruik je alleen x = 1; de 4 hoort bij f.
12. Toon aan dat f(x) = x·ln(x) voor x > 1 toenemend stijgend is.

Wat je weet
Een product van x en ln(x), en een domein: alleen x > 1.

Wat je zoekt
Het bewijs dat f′ > 0 en f″ > 0 voor elke x > 1.

1

Schrijf eerst op wat je moet aantonen.toenemend stijgend:
f′(x) > 0  en  f″(x) > 0 voor x > 1

2

Differentieer met de productregel: g = x en h = ln(x), dus g′ = 1 en h′ = 1x.f′(x) = 1 · ln(x) + x · 1x = ln(x) + 1

3

Differentieer nog een keer. De 1 valt weg.f″(x) = 1x

4

Redeneer over f′. Voor x > 1 is ln(x) positief.ln(x) > 0
f′(x) = ln(x) + 1 > 1 > 0

5

Redeneer over f″.voor x > 1 is 1x > 0  →  f″(x) > 0

Antwoord: f′ > 0 en f″ > 0 voor x > 1, dus f is daar toenemend stijgend. □

Het domein doet hier mee. Voor 0 < x < 1e is ln(x) + 1 negatief, dan daalt f juist. Schrijf daarom in je redenering op dat x > 1.

Valkuil: Vergeet bij de productregel de tweede term niet: x · 1x = 1. Wie alleen 1x opschrijft, mist de +1.
13. Toon aan dat f(x) = 10 − e0,5x voor alle x toenemend dalend is.

Wat je weet
Een constante min een e-macht met een positieve exponent.

Wat je zoekt
Het bewijs dat f′ < 0 en f″ < 0 voor elke x.

1

Schrijf eerst op wat je moet aantonen.toenemend dalend:
f′(x) < 0  en  f″(x) < 0 voor alle x

2

Differentieer. De 10 valt weg; de factor 0,5 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = −0,5e0,5x

3

Differentieer nog een keer.f″(x) = −0,5 · 0,5e0,5x = −0,25e0,5x

4

Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e0,5x > 0
f′(x) = −0,5 · (positief) < 0  en  f″(x) = −0,25 · (positief) < 0

Antwoord: f′ < 0 en f″ < 0, dus f is toenemend dalend. □

Toenemend dalend is een heuvel: de grafiek daalt steeds steiler.

Valkuil: “Toenemend” gaat over hoe snel f verandert, niet over omhoog. Toenemend dalend betekent: steeds sneller omlaag.
14. Bepaal alle buigpunten van f(x) = x⁵ − 10x³. Controleer steeds de tekenwisseling.

Wat je weet
Een vijfdegraadsfunctie, oneven machten dus puntsymmetrisch in de oorsprong.

Wat je zoekt
Alle buigpunten, elk met controle.

1

Differentieer twee keer.f′(x) = 5x⁴ − 30x²  →  f″(x) = 20x³ − 60x

2

Ontbind.f″(x) = 20x(x² − 3)

3

Zet gelijk aan nul.x = 0, x = √3 of x = −√3

4

Tekenschema met vier gebieden; √3 ≈ 1,73.f″(−2) < 0  ·  f″(−1) > 0  ·  f″(1) < 0  ·  f″(2) > 0

5

Bij alle drie wisselt het teken, dus alle drie zijn buigpunten. Reken de y-waarden uit.f(0) = 0  ·  f(√3) = 9√3 − 30√3 = −21√3 ≈ −36,4

6

Gebruik de symmetrie voor de derde.f(−√3) = +21√3 ≈ 36,4

Antwoord: buigpunten (−√3, 21√3), (0, 0) en (√3, −21√3), met 21√3 ≈ 36,4

Drie keer wisselen

f″ is hier zelf een derdegraadsfunctie met drie losse nulpunten. Bij een enkelvoudig nulpunt gaat de grafiek er altijd doorheen, dus wisselt het teken er altijd. Daarom zijn het alle drie echte buigpunten.

Vergelijk met opgave 3: daar was het nulpunt dubbel (12x²), en juist dan wisselt het teken niet. Kijk dus altijd of een factor in het kwadraat staat.

(√3)⁵ is 9√3: √3·√3 = 3, dus (√3)⁴ = 9 en er blijft één √3 over.

Valkuil: reken (√3)⁵ niet af op je gevoel. Schrijf het uit in stappen, dan gaat het niet mis.

De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.

Terug naar de les