Wiskunde B← TerugAlle vakken
De tweede afgeleide en buigpunten
Planning

De tweede afgeleide en buigpunten

Differentieerkern; ongeveer 30–45 minuten

Wat je hier leert

Je gebruikt de tweede afgeleide om te zien hoe een grafiek kromt, en je berekent buigpunten en de buigraaklijn. Je leert ook waarom f″(x) = 0 alleen niet genoeg is.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Dit is een examenvraag die bij dit onderwerp past. Lees de vraag rustig door. Je hoeft hem nu nog niet op te lossen. Onderaan staat dezelfde examensectie met de volledige uitwerking.

Wiskunde B vwo 2018, tijdvak II, oud programma, vraag 15 · 9 punten

Voor fp(x) = (x − 3p)(x² − 3p) vormen de buigpunten van fp en f−p de tegenoverliggende hoekpunten van een rechthoek. Voor welke positieve p is deze rechthoek een vierkant?

Eerst alleen kijken en nadenken; bewaar de uitwerking voor later.

Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.

Math with Menno; Buigpunten berekenen

Math with Menno; 4:09Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Eén voorbeeld, met twee onbekenden: f(x) = ax³ + 2x² + 5x + b. De grafiek gaat in het punt (2, 10) over van toenemend stijgend naar afnemend stijgend. Gevraagd: a en b.

Hij vertaalt de zin eerst: waar de ene soort stijgen overgaat in de andere, zit een buigpunt. Dus f″(2) = 0.

Twee keer differentiëren geeft f″(x) = 6ax + 4. Invullen van x = 2 geeft 12a + 4 = 0, dus a = −13.

Daarna vult hij het punt (2, 10) in de oorspronkelijke functie in, met de gevonden a. Dat geeft b = −513.

Dit is het voorbeeld “een parameter bepalen met de tweede afgeleide” verderop op deze pagina, met één letter meer. Opgave 9 en 11 zijn van dit type.

Math with Menno; Buigpunt en buigraaklijn

Math with Menno; 7:51Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Eerst de theorie. Een buigpunt is de plek waar de grafiek overgaat van de ene soort stijgen of dalen naar de andere. Daar is de helling het grootst of het kleinst, en daarom stel je de afgeleide van de afgeleide gelijk aan nul: f″(x) = 0.

Menno gebruikt de woorden toenemend en afnemend stijgend of dalend. Op deze pagina heet dat kom en heuvel. Toenemend stijgend en afnemend dalend zijn een kom (f″ > 0). Afnemend stijgend en toenemend dalend zijn een heuvel (f″ < 0).

De buigraaklijn is de gewone raaklijn, maar dan in het buigpunt. Hij legt uit wat het is; uitrekenen doet hij in dit filmpje niet. Dat oefen je in opgave 7.

Het voorbeeld: f(x) = 112x⁴ − 16x³ − 3x² + 4x + 5. De tweede afgeleide is x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2), dus x = 3 of x = −2.

De y-waarden haalt hij uit f zelf, niet uit f′ of f″: de buigpunten zijn (3, −734) en (−2, −1213).

Tot slot controleert hij met een schets dat het echt buigpunten zijn, en schrijft hij op: “uit de grafiek volgt …”. Op deze pagina controleer je hetzelfde met de tekenwisseling van f″ (stap 3 van het stappenplan). Dat werkt ook als je geen grafiek hebt.

De kern

De tweede afgeleide
f″ is de afgeleide van f′

Je differentieert gewoon twee keer. Waar f′ iets zegt over de helling, zegt f″ iets over hoe die helling verandert.

Wat het teken betekent
f″ > 0: kom  ·  f″ < 0: heuvel

Is f″ positief, dan neemt de helling toe en ligt de grafiek als een kom. Is f″ negatief, dan neemt de helling af en ligt hij als een heuvel. In boeken heet dat hol (kom) en bol (heuvel); het plaatje is betrouwbaarder dan het woord.

Buigpunt
f″ wisselt van teken

Een buigpunt is het punt waar de kromming omslaat: van kom naar heuvel of andersom. Daar staat f″ op nul, maar dat is niet genoeg — het teken moet ook echt wisselen.

Buigraaklijn
y = f(p) + f′(p)(x − p)

De gewone raaklijnformule, maar dan in het buigpunt p. Bijzonder is dat de grafiek daar door zijn eigen raaklijn heen gaat.

Met de vaste aanpak uit de raaklijnles kan het ook: begin met y = ax + b, neem a = f′(p) en vind b door het buigpunt (p, f(p)) in te vullen. Dat geeft dezelfde lijn.

Het stappenplan

1

Differentieer twee keer: eerst f′, dan f″.

2

Los f″(x) = 0 op. Kijk ook waar f″ niet bestaat.

3

Controleer per kandidaat of f″ er echt van teken wisselt. Vul links en rechts een getal in.

4

Bereken de y-waarde met de oorspronkelijke functie f, niet met f″.

5

Vraagt de opgave om de buigraaklijn, bereken dan ook f′ in dat punt.

Voorbeeld: f(x) = x³ − 3x

1

Twee keer differentiëren.f′(x) = 3x² − 3    f″(x) = 6x

2

Nulpunt van de tweede afgeleide.6x = 0  →  x = 0

3

Teken links en rechts: f″(−1) = −6 (heuvel) en f″(1) = 6 (kom). Het teken wisselt, dus het is een echt buigpunt.

4

De y-waarde komt uit f.f(0) = 0  →  buigpunt (0, 0)

5

De buigraaklijn.f′(0) = −3  →  y = 0 − 3(x − 0) = −3x

Voorbeeld waar het misgaat: f(x) = x⁴

1

f′(x) = 4x³ en f″(x) = 12x².

2

12x² = 0 geeft x = 0. Tot hier ziet het eruit als een buigpunt.

3

Maar: f″(−1) = 12 en f″(1) = 12. Allebei positief, dus het teken wisselt niet.

4

De grafiek blijft aan beide kanten een kom. Er is hier dus geen buigpunt.

Veelgemaakte fout

f″(x) = 0 oplossen en meteen “buigpunt” opschrijven. Dat is dezelfde fout als bij extremen, waar f′(a) = 0 ook geen bewijs van een top is. Stap 3 is niet optioneel.

Voorbeeld: een buigpunt bij een product

Zoek het buigpunt van f(x) = (x + 1)ex.

1. Differentieer tweemaal met de productregel.

f′(x) = (x + 2)ex
f″(x) = (x + 3)ex.

2. Controleer de tekenwisseling. Omdat ex altijd positief is, bepaalt x + 3 het teken. f″ gaat bij x = −3 van negatief naar positief.

3. Bereken de hoogte met f.

f(−3) = −2e−3.

Het buigpunt is (−3, −2e−3). De tweede afgeleide geeft de x-coördinaat; de oorspronkelijke functie geeft de y-coördinaat.

Voorbeeld: een parameter bepalen met de tweede afgeleide

Gegeven is f(x) = x³ + ax² + 1. Kies a zodat de grafiek een buigpunt heeft bij x = 2.

1. Differentieer naar x.

f′(x) = 3x² + 2ax
f″(x) = 6x + 2a.

2. Gebruik x = 2. f″(2) = 12 + 2a = 0, dus a = −6.

3. Controleer en bereken het punt. Nu is f″(x) = 6x − 12: negatief vóór 2 en positief erna. f(2) = 8 − 24 + 1 = −15.

Dus a = −6 en het buigpunt is (2, −15).

Zelf proberen

Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.

1. Bepaal het buigpunt van f(x) = x³ − 6x² + 9x.
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x² − 12x + 9 en f″(x) = 6x − 12.

6x − 12 = 0  →  x = 2

f″(1) = −6 en f″(3) = 6, dus het teken wisselt.

f(2) = 8 − 24 + 18 = 2  →  buigpunt (2, 2)

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: -1 tot 5 · y: -4 tot 12

buigpunt bij x=2. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

Bekijk de grafiek bij opgave 1
buigpunt (2, 2)

Het buigpunt ligt op (2, 2). Hier verandert de kromming van een kant op naar de andere kant; f″ wisselt van teken.

2. Bepaal alle buigpunten van f(x) = x⁴ − 6x².
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 4x³ − 12x en f″(x) = 12x² − 12 = 12(x² − 1).

12(x² − 1) = 0  →  x = −1 of x = 1

Proefgetallen: f″(−2) = 36, f″(0) = −12, f″(2) = 36. Het teken wisselt bij allebei.

f(−1) = f(1) = −5  →  (−1, −5) en (1, −5)

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: -2.2 tot 2.2 · y: -10 tot 6

buigpunt bij x=-1; buigpunt bij x=1. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

3. Heeft f(x) = x⁴ een buigpunt bij x = 0? Onderbouw je antwoord.
Laat de uitwerking zien

Nee. f″(x) = 12x² is nul bij x = 0, maar f″ is links én rechts positief (f″(−1) = f″(1) = 12).

Zonder tekenwisseling is er geen buigpunt. De grafiek blijft overal een kom.

4. Laat zien dat f(x) = x³ bij x = 0 zowel een horizontale raaklijn als een buigpunt heeft.
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x², dus f′(0) = 0: de raaklijn is horizontaal.

f″(x) = 6x, en f″(−1) = −6, f″(1) = 6: het teken wisselt, dus (0, 0) is een buigpunt.

Waar het om gaat: een horizontale raaklijn hoeft geen top te zijn. Hier is het een buigpunt met helling nul.

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: -2.2 tot 2.2 · y: -9 tot 9

buigpunt bij x=0. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

5. Bepaal het buigpunt van f(x) = x·ex.
Laat de uitwerking zien

Met de productregel: f′(x) = ex + x·ex = (x + 1)ex.

Nog een keer: f″(x) = ex + (x + 1)ex = (x + 2)ex.

ex is altijd positief, dus het teken hangt alleen van x + 2 af: nul bij x = −2, en daar wisselt het teken.

f(−2) = −2e−2 ≈ −0,27  →  buigpunt (−2, −2e−2)

6. Heeft f(x) = ln(x) een buigpunt?
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 1x en f″(x) = −1x² .

Voor elke x > 0 is −1x² negatief, dus f″ wordt nooit nul en wisselt nooit van teken. Geen buigpunt: de grafiek is overal een heuvel.

7. Geef de buigraaklijn van f(x) = x³ − 3x² + 4.
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x² − 6x en f″(x) = 6x − 6, dus x = 1.

f″(0) = −6 en f″(2) = 6: het teken wisselt.

f(1) = 1 − 3 + 4 = 2  ·  f′(1) = 3 − 6 = −3

y = 2 − 3(x − 1) = −3x + 5

8. Toon aan dat f(x) = 4 + 3e−0,5x voor alle x afnemend dalend is.
Laat de uitwerking zien
1

Schrijf eerst op wat je moet aantonen.afnemend dalend:
f′(x) < 0  en  f″(x) > 0 voor alle x

2

Differentieer. De 4 valt weg; de factor −0,5 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = 3 · (−0,5)e−0,5x = −1,5e−0,5x

3

Differentieer nog een keer.f″(x) = −1,5 · (−0,5)e−0,5x = 0,75e−0,5x

4

Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e−0,5x > 0
f′(x) = −1,5 · (positief) < 0  en  f″(x) = 0,75 · (positief) > 0

Antwoord: f′ < 0 en f″ > 0, dus f is afnemend dalend. □

Afnemend dalend is een kom: de grafiek daalt, maar steeds minder steil, en nadert de lijn y = 4.

9. Voor welke a heeft f(x) = x³ + ax² een buigpunt bij x = 1?
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x² + 2ax en f″(x) = 6x + 2a.

f″(1) = 6 + 2a = 0  →  a = −3

Controle: met a = −3 is f″(x) = 6x − 6, en dat wisselt bij x = 1 inderdaad van teken. Omdat f″ hier lineair is, kan het nooit misgaan zoals bij opgave 3.

10. Bepaal exact de twee buigpunten van f(x) = x²ex. Gebruik twee keer de productregel.
Laat de uitwerking zien

Eerst f′(x) = 2xex + x²ex = (x² + 2x)ex.

Nogmaals de productregel: f″(x) = (2x + 2)ex + (x² + 2x)ex = (x² + 4x + 2)ex.

Omdat ex altijd positief is, los je x² + 4x + 2 = 0 op. Kwadraatafsplitsen geeft (x + 2)² = 2, dus x = −2 − √2 of x = −2 + √2.

De factor x² + 4x + 2 is positief buiten de twee nulpunten en negatief ertussen. f″ wisselt dus bij beide nulpunten van teken.

Buigpunten:
(−2 − √2, (6 + 4√2)e−2−√2)
en (−2 + √2, (6 − 4√2)e−2+√2).

Voor de y-coördinaten vul je de gevonden x-waarden in f(x) = x²ex in. Gebruik daarbij (−2 ± √2)² = 6 ∓ 4√2.

11. Gegeven is f(x) = ax³ + 3x² − 2x + b. In het punt (1, 4) gaat de grafiek over van toenemend stijgend naar afnemend stijgend. Bereken a en b.
Laat de uitwerking zien

Waar de ene soort stijgen overgaat in de andere, zit een buigpunt. Dus f″(1) = 0.

f′(x) = 3ax² + 6x − 2 en f″(x) = 6ax + 6. Invullen: 6a + 6 = 0, dus a = −1.

Het punt (1, 4) ligt op de grafiek: f(1) = −1 + 3 − 2 + b = b, dus b = 4.

Controle: f″(x) = −6x + 6 is positief vóór x = 1 en negatief erna, en f′(1) = 1 is positief. De grafiek stijgt dus, eerst toenemend en daarna afnemend.

12. Toon aan dat f(x) = x·ln(x) voor x > 1 toenemend stijgend is.
Laat de uitwerking zien
1

Schrijf eerst op wat je moet aantonen.toenemend stijgend:
f′(x) > 0  en  f″(x) > 0 voor x > 1

2

Differentieer met de productregel: g = x en h = ln(x), dus g′ = 1 en h′ = 1x.f′(x) = 1 · ln(x) + x · 1x = ln(x) + 1

3

Differentieer nog een keer. De 1 valt weg.f″(x) = 1x

4

Redeneer over f′. Voor x > 1 is ln(x) positief.ln(x) > 0
f′(x) = ln(x) + 1 > 1 > 0

5

Redeneer over f″.voor x > 1 is 1x > 0  →  f″(x) > 0

Antwoord: f′ > 0 en f″ > 0 voor x > 1, dus f is daar toenemend stijgend. □

Het domein doet hier mee. Voor 0 < x < 1e is ln(x) + 1 negatief, dan daalt f juist. Schrijf daarom in je redenering op dat x > 1.

13. Toon aan dat f(x) = 10 − e0,5x voor alle x toenemend dalend is.
Laat de uitwerking zien
1

Schrijf eerst op wat je moet aantonen.toenemend dalend:
f′(x) < 0  en  f″(x) < 0 voor alle x

2

Differentieer. De 10 valt weg; de factor 0,5 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = −0,5e0,5x

3

Differentieer nog een keer.f″(x) = −0,5 · 0,5e0,5x = −0,25e0,5x

4

Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e0,5x > 0
f′(x) = −0,5 · (positief) < 0  en  f″(x) = −0,25 · (positief) < 0

Antwoord: f′ < 0 en f″ < 0, dus f is toenemend dalend. □

Toenemend dalend is een heuvel: de grafiek daalt steeds steiler.

14. Bepaal alle buigpunten van f(x) = x5 − 10x³. Controleer steeds de tekenwisseling.
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 5x⁴ − 30x² en f″(x) = 20x³ − 60x = 20x(x² − 3).

f″(x) = 0 geeft x = −√3, x = 0 en x = √3.

Het teken van f″ is achtereenvolgens −, +, −, + op de vier intervallen. Bijvoorbeeld: f″(−2) = −40, f″(−1) = 40, f″(1) = −40 en f″(2) = 40. Bij alle drie de kandidaten wisselt de kromming.

f(0) = 0. Bij x = ±√3 geldt x² = 3, dus f(x) = x³(x² − 10) = −7x³ = −21x.

Buigpunten: (−√3, 21√3), (0, 0) en (√3, −21√3).

Alle uitwerkingen bij elkaar

De uitwerkingen van alle opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.

Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printen

Zo ziet dit er op het examen uit

Wiskunde B vwo 2018; tijdvak II; oud programma; vraag 15 · 9 punten

Vierkant tussen buigpunten. Een officiële opgave, hieronder in eigen woorden. De benodigde technieken horen bij deze novemberles.

Voor elke parameter p is fp(x) = (x − 3p)(x² − 3p). Neem p > 0. A is het buigpunt van de grafiek van fp en B dat van f−p. A en B zijn tegenoverliggende hoekpunten van een rechthoek waarvan de zijden evenwijdig zijn aan de assen.

Bereken voor welke positieve p deze rechthoek een vierkant is. Rond p af op twee decimalen.

Bekijk de volledige uitwerking en punten

1. Werk het product uit. Bij differentiëren naar x blijft p een constante.

fp(x) = x³ − 3px² − 3px + 9p².

2. Differentieer tweemaal.

f′p(x) = 3x² − 6px − 3p
f″p(x) = 6x − 6p.

3. Bepaal A. De tweede afgeleide is 0 bij x = p en wisselt daar van negatief naar positief. De y-coördinaat vind je door p in de oorspronkelijke functie in te vullen:

fp(p) = (p − 3p)(p² − 3p)
= −2p³ + 6p².
A = (p, −2p³ + 6p²).

4. Bepaal B. Vervang in de coördinaten van A de parameter p overal door −p. Let op het verschil tussen de derde en tweede macht:

B = (−p, −2(−p)³ + 6(−p)²)
= (−p, 2p³ + 6p²).

5. Bereken de lengten. Omdat p > 0 ligt A rechts van B en B boven A.

breedte = p − (−p) = 2p
hoogte = (2p³ + 6p²) − (−2p³ + 6p²) = 4p³.

6. Stel breedte en hoogte gelijk.

4p³ = 2p → 2p² = 1 → p² = 12.

Delen door 2p mag omdat p > 0. Alleen de positieve wortel is toegestaan:

p = √22 ≈ 0,71.

Punten bij deze oplossingsroute

Dit zijn de stappen uit het officiële correctievoorschrift. De uitleg hierboven bevat extra tussenstappen.

  1. Het product uitwerken (of de productregel opstellen). (1 punt)
  2. De eerste afgeleide 3x² − 6px − 3p bepalen. (1 punt)
  3. De tweede afgeleide 6x − 6p bepalen. (1 punt)
  4. xA = p vinden. (1 punt)
  5. yA = −2p³ + 6p² berekenen. (1 punt)
  6. B = (−p, 2p³ + 6p²) bepalen. (1 punt)
  7. De zijden 2p en 4p³ vinden. (1 punt)
  8. Uitleggen hoe je 4p³ = 2p oplost voor p > 0. (1 punt)
  9. Afronden tot p = 0,71. (1 punt)

Kun je dit hardop uitleggen?

Neem f(x) = x⁴ en f(x) = x³. Bij allebei is f″(0) = 0. Leg uit waarom de eerste geen buigpunt heeft en de tweede wel, zonder de woorden “hol” en “bol” te gebruiken.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Meer oefenen

Hierboven staan veertien opgaven; daarmee haal je het richtgetal van 12. Ging het controleren van de tekenwisseling nog niet vanzelf, maak dan bij Math4All onder Differentiaal- en integraalrekening → Afgeleide functies → Buigpunten nog twee vragen. Controleer expliciet de tekenwisseling van de tweede afgeleide, niet alleen het nulpunt.

Math4All; vwo wiskunde B; overzicht

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 12 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu