Differentieerkern; ongeveer 30–45 minuten
Je gebruikt de tweede afgeleide om te zien hoe een grafiek kromt, en je berekent buigpunten en de buigraaklijn. Je leert ook waarom f″(x) = 0 alleen niet genoeg is.
Dit is een examenvraag die bij dit onderwerp past. Lees de vraag rustig door. Je hoeft hem nu nog niet op te lossen. Onderaan staat dezelfde examensectie met de volledige uitwerking.
Wiskunde B vwo 2018, tijdvak II, oud programma, vraag 15 · 9 punten
Voor fp(x) = (x − 3p)(x² − 3p) vormen de buigpunten van fp en f−p de tegenoverliggende hoekpunten van een rechthoek. Voor welke positieve p is deze rechthoek een vierkant?
Eerst alleen kijken en nadenken; bewaar de uitwerking voor later.
Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.
Math with Menno; Buigpunten berekenen
Math with Menno; 4:09Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Eén voorbeeld, met twee onbekenden: f(x) = ax³ + 2x² + 5x + b. De grafiek gaat in het punt (2, 10) over van toenemend stijgend naar afnemend stijgend. Gevraagd: a en b.
Hij vertaalt de zin eerst: waar de ene soort stijgen overgaat in de andere, zit een buigpunt. Dus f″(2) = 0.
Twee keer differentiëren geeft f″(x) = 6ax + 4. Invullen van x = 2 geeft 12a + 4 = 0, dus a = −13.
Daarna vult hij het punt (2, 10) in de oorspronkelijke functie in, met de gevonden a. Dat geeft b = −513.
Dit is het voorbeeld “een parameter bepalen met de tweede afgeleide” verderop op deze pagina, met één letter meer. Opgave 9 en 11 zijn van dit type.
Math with Menno; Buigpunt en buigraaklijn
Math with Menno; 7:51Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Eerst de theorie. Een buigpunt is de plek waar de grafiek overgaat van de ene soort stijgen of dalen naar de andere. Daar is de helling het grootst of het kleinst, en daarom stel je de afgeleide van de afgeleide gelijk aan nul: f″(x) = 0.
Menno gebruikt de woorden toenemend en afnemend stijgend of dalend. Op deze pagina heet dat kom en heuvel. Toenemend stijgend en afnemend dalend zijn een kom (f″ > 0). Afnemend stijgend en toenemend dalend zijn een heuvel (f″ < 0).
De buigraaklijn is de gewone raaklijn, maar dan in het buigpunt. Hij legt uit wat het is; uitrekenen doet hij in dit filmpje niet. Dat oefen je in opgave 7.
Het voorbeeld: f(x) = 112x⁴ − 16x³ − 3x² + 4x + 5. De tweede afgeleide is x² − x − 6 = (x − 3)(x + 2), dus x = 3 of x = −2.
De y-waarden haalt hij uit f zelf, niet uit f′ of f″: de buigpunten zijn (3, −734) en (−2, −1213).
Tot slot controleert hij met een schets dat het echt buigpunten zijn, en schrijft hij op: “uit de grafiek volgt …”. Op deze pagina controleer je hetzelfde met de tekenwisseling van f″ (stap 3 van het stappenplan). Dat werkt ook als je geen grafiek hebt.
Je differentieert gewoon twee keer. Waar f′ iets zegt over de helling, zegt f″ iets over hoe die helling verandert.
Is f″ positief, dan neemt de helling toe en ligt de grafiek als een kom. Is f″ negatief, dan neemt de helling af en ligt hij als een heuvel. In boeken heet dat hol (kom) en bol (heuvel); het plaatje is betrouwbaarder dan het woord.
Een buigpunt is het punt waar de kromming omslaat: van kom naar heuvel of andersom. Daar staat f″ op nul, maar dat is niet genoeg — het teken moet ook echt wisselen.
De gewone raaklijnformule, maar dan in het buigpunt p. Bijzonder is dat de grafiek daar door zijn eigen raaklijn heen gaat.
Met de vaste aanpak uit de raaklijnles kan het ook: begin met y = ax + b, neem a = f′(p) en vind b door het buigpunt (p, f(p)) in te vullen. Dat geeft dezelfde lijn.
Differentieer twee keer: eerst f′, dan f″.
Los f″(x) = 0 op. Kijk ook waar f″ niet bestaat.
Controleer per kandidaat of f″ er echt van teken wisselt. Vul links en rechts een getal in.
Bereken de y-waarde met de oorspronkelijke functie f, niet met f″.
Vraagt de opgave om de buigraaklijn, bereken dan ook f′ in dat punt.
Twee keer differentiëren.f′(x) = 3x² − 3 f″(x) = 6x
Nulpunt van de tweede afgeleide.6x = 0 → x = 0
Teken links en rechts: f″(−1) = −6 (heuvel) en f″(1) = 6 (kom). Het teken wisselt, dus het is een echt buigpunt.
De y-waarde komt uit f.f(0) = 0 → buigpunt (0, 0)
De buigraaklijn.f′(0) = −3 → y = 0 − 3(x − 0) = −3x
f′(x) = 4x³ en f″(x) = 12x².
12x² = 0 geeft x = 0. Tot hier ziet het eruit als een buigpunt.
Maar: f″(−1) = 12 en f″(1) = 12. Allebei positief, dus het teken wisselt niet.
De grafiek blijft aan beide kanten een kom. Er is hier dus geen buigpunt.
f″(x) = 0 oplossen en meteen “buigpunt” opschrijven. Dat is dezelfde fout als bij extremen, waar f′(a) = 0 ook geen bewijs van een top is. Stap 3 is niet optioneel.
Zoek het buigpunt van f(x) = (x + 1)ex.
1. Differentieer tweemaal met de productregel.
f′(x) = (x + 2)ex
f″(x) = (x + 3)ex.
2. Controleer de tekenwisseling. Omdat ex altijd positief is, bepaalt x + 3 het teken. f″ gaat bij x = −3 van negatief naar positief.
3. Bereken de hoogte met f.
f(−3) = −2e−3.
Het buigpunt is (−3, −2e−3). De tweede afgeleide geeft de x-coördinaat; de oorspronkelijke functie geeft de y-coördinaat.
Gegeven is f(x) = x³ + ax² + 1. Kies a zodat de grafiek een buigpunt heeft bij x = 2.
1. Differentieer naar x.
f′(x) = 3x² + 2ax
f″(x) = 6x + 2a.
2. Gebruik x = 2. f″(2) = 12 + 2a = 0, dus a = −6.
3. Controleer en bereken het punt. Nu is f″(x) = 6x − 12: negatief vóór 2 en positief erna. f(2) = 8 − 24 + 1 = −15.
Dus a = −6 en het buigpunt is (2, −15).
Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.
f′(x) = 3x² − 12x + 9 en f″(x) = 6x − 12.
6x − 12 = 0 → x = 2
f″(1) = −6 en f″(3) = 6, dus het teken wisselt.
f(2) = 8 − 24 + 18 = 2 → buigpunt (2, 2)
buigpunt bij x=2. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Het buigpunt ligt op (2, 2). Hier verandert de kromming van een kant op naar de andere kant; f″ wisselt van teken.
f′(x) = 4x³ − 12x en f″(x) = 12x² − 12 = 12(x² − 1).
12(x² − 1) = 0 → x = −1 of x = 1
Proefgetallen: f″(−2) = 36, f″(0) = −12, f″(2) = 36. Het teken wisselt bij allebei.
f(−1) = f(1) = −5 → (−1, −5) en (1, −5)
buigpunt bij x=-1; buigpunt bij x=1. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Nee. f″(x) = 12x² is nul bij x = 0, maar f″ is links én rechts positief (f″(−1) = f″(1) = 12).
Zonder tekenwisseling is er geen buigpunt. De grafiek blijft overal een kom.
f′(x) = 3x², dus f′(0) = 0: de raaklijn is horizontaal.
f″(x) = 6x, en f″(−1) = −6, f″(1) = 6: het teken wisselt, dus (0, 0) is een buigpunt.
Waar het om gaat: een horizontale raaklijn hoeft geen top te zijn. Hier is het een buigpunt met helling nul.
buigpunt bij x=0. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Met de productregel: f′(x) = ex + x·ex = (x + 1)ex.
Nog een keer: f″(x) = ex + (x + 1)ex = (x + 2)ex.
ex is altijd positief, dus het teken hangt alleen van x + 2 af: nul bij x = −2, en daar wisselt het teken.
f(−2) = −2e−2 ≈ −0,27 → buigpunt (−2, −2e−2)
f′(x) = 1x en f″(x) = −1x² .
Voor elke x > 0 is −1x² negatief, dus f″ wordt nooit nul en wisselt nooit van teken. Geen buigpunt: de grafiek is overal een heuvel.
f′(x) = 3x² − 6x en f″(x) = 6x − 6, dus x = 1.
f″(0) = −6 en f″(2) = 6: het teken wisselt.
f(1) = 1 − 3 + 4 = 2 · f′(1) = 3 − 6 = −3
y = 2 − 3(x − 1) = −3x + 5
Schrijf eerst op wat je moet aantonen.afnemend dalend:
f′(x) < 0 en f″(x) > 0 voor alle x
Differentieer. De 4 valt weg; de factor −0,5 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = 3 · (−0,5)e−0,5x = −1,5e−0,5x
Differentieer nog een keer.f″(x) = −1,5 · (−0,5)e−0,5x = 0,75e−0,5x
Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e−0,5x > 0
f′(x) = −1,5 · (positief) < 0 en f″(x) = 0,75 · (positief) > 0
Antwoord: f′ < 0 en f″ > 0, dus f is afnemend dalend. □
Afnemend dalend is een kom: de grafiek daalt, maar steeds minder steil, en nadert de lijn y = 4.
f′(x) = 3x² + 2ax en f″(x) = 6x + 2a.
f″(1) = 6 + 2a = 0 → a = −3
Controle: met a = −3 is f″(x) = 6x − 6, en dat wisselt bij x = 1 inderdaad van teken. Omdat f″ hier lineair is, kan het nooit misgaan zoals bij opgave 3.
Eerst f′(x) = 2xex + x²ex = (x² + 2x)ex.
Nogmaals de productregel: f″(x) = (2x + 2)ex + (x² + 2x)ex = (x² + 4x + 2)ex.
Omdat ex altijd positief is, los je x² + 4x + 2 = 0 op. Kwadraatafsplitsen geeft (x + 2)² = 2, dus x = −2 − √2 of x = −2 + √2.
De factor x² + 4x + 2 is positief buiten de twee nulpunten en negatief ertussen. f″ wisselt dus bij beide nulpunten van teken.
Buigpunten:
(−2 − √2, (6 + 4√2)e−2−√2)
en (−2 + √2, (6 − 4√2)e−2+√2).
Voor de y-coördinaten vul je de gevonden x-waarden in f(x) = x²ex in. Gebruik daarbij (−2 ± √2)² = 6 ∓ 4√2.
Waar de ene soort stijgen overgaat in de andere, zit een buigpunt. Dus f″(1) = 0.
f′(x) = 3ax² + 6x − 2 en f″(x) = 6ax + 6. Invullen: 6a + 6 = 0, dus a = −1.
Het punt (1, 4) ligt op de grafiek: f(1) = −1 + 3 − 2 + b = b, dus b = 4.
Controle: f″(x) = −6x + 6 is positief vóór x = 1 en negatief erna, en f′(1) = 1 is positief. De grafiek stijgt dus, eerst toenemend en daarna afnemend.
Schrijf eerst op wat je moet aantonen.toenemend stijgend:
f′(x) > 0 en f″(x) > 0 voor x > 1
Differentieer met de productregel: g = x en h = ln(x), dus g′ = 1 en h′ = 1x.f′(x) = 1 · ln(x) + x · 1x = ln(x) + 1
Differentieer nog een keer. De 1 valt weg.f″(x) = 1x
Redeneer over f′. Voor x > 1 is ln(x) positief.ln(x) > 0
f′(x) = ln(x) + 1 > 1 > 0
Redeneer over f″.voor x > 1 is 1x > 0 → f″(x) > 0
Antwoord: f′ > 0 en f″ > 0 voor x > 1, dus f is daar toenemend stijgend. □
Het domein doet hier mee. Voor 0 < x < 1e is ln(x) + 1 negatief, dan daalt f juist. Schrijf daarom in je redenering op dat x > 1.
Schrijf eerst op wat je moet aantonen.toenemend dalend:
f′(x) < 0 en f″(x) < 0 voor alle x
Differentieer. De 10 valt weg; de factor 0,5 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = −0,5e0,5x
Differentieer nog een keer.f″(x) = −0,5 · 0,5e0,5x = −0,25e0,5x
Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e0,5x > 0
f′(x) = −0,5 · (positief) < 0 en f″(x) = −0,25 · (positief) < 0
Antwoord: f′ < 0 en f″ < 0, dus f is toenemend dalend. □
Toenemend dalend is een heuvel: de grafiek daalt steeds steiler.
f′(x) = 5x⁴ − 30x² en f″(x) = 20x³ − 60x = 20x(x² − 3).
f″(x) = 0 geeft x = −√3, x = 0 en x = √3.
Het teken van f″ is achtereenvolgens −, +, −, + op de vier intervallen. Bijvoorbeeld: f″(−2) = −40, f″(−1) = 40, f″(1) = −40 en f″(2) = 40. Bij alle drie de kandidaten wisselt de kromming.
f(0) = 0. Bij x = ±√3 geldt x² = 3, dus f(x) = x³(x² − 10) = −7x³ = −21x.
Buigpunten: (−√3, 21√3), (0, 0) en (√3, −21√3).
Alle uitwerkingen bij elkaar
De uitwerkingen van alle opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.
Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printenWiskunde B vwo 2018; tijdvak II; oud programma; vraag 15 · 9 punten
Vierkant tussen buigpunten. Een officiële opgave, hieronder in eigen woorden. De benodigde technieken horen bij deze novemberles.
Voor elke parameter p is fp(x) = (x − 3p)(x² − 3p). Neem p > 0. A is het buigpunt van de grafiek van fp en B dat van f−p. A en B zijn tegenoverliggende hoekpunten van een rechthoek waarvan de zijden evenwijdig zijn aan de assen.
Bereken voor welke positieve p deze rechthoek een vierkant is. Rond p af op twee decimalen.
1. Werk het product uit. Bij differentiëren naar x blijft p een constante.
fp(x) = x³ − 3px² − 3px + 9p².
2. Differentieer tweemaal.
f′p(x) = 3x² − 6px − 3p
f″p(x) = 6x − 6p.
3. Bepaal A. De tweede afgeleide is 0 bij x = p en wisselt daar van negatief naar positief. De y-coördinaat vind je door p in de oorspronkelijke functie in te vullen:
fp(p) = (p − 3p)(p² − 3p)
= −2p³ + 6p².
A = (p, −2p³ + 6p²).
4. Bepaal B. Vervang in de coördinaten van A de parameter p overal door −p. Let op het verschil tussen de derde en tweede macht:
B = (−p, −2(−p)³ + 6(−p)²)
= (−p, 2p³ + 6p²).
5. Bereken de lengten. Omdat p > 0 ligt A rechts van B en B boven A.
breedte = p − (−p) = 2p
hoogte = (2p³ + 6p²) − (−2p³ + 6p²) = 4p³.
6. Stel breedte en hoogte gelijk.
4p³ = 2p → 2p² = 1 → p² = 12.
Delen door 2p mag omdat p > 0. Alleen de positieve wortel is toegestaan:
p = √22 ≈ 0,71.
Punten bij deze oplossingsroute
Dit zijn de stappen uit het officiële correctievoorschrift. De uitleg hierboven bevat extra tussenstappen.
Voor de begeleider
De uitwerkingen van opgave 1 tot en met 10 van dit onderwerp staan in het gezamenlijke antwoordblad. Het opent direct bij dit onderwerp. Opgave 11 tot en met 14 staan alleen op de pagina met alle uitwerkingen.
Neem f(x) = x⁴ en f(x) = x³. Bij allebei is f″(0) = 0. Leg uit waarom de eerste geen buigpunt heeft en de tweede wel, zonder de woorden “hol” en “bol” te gebruiken.
Hierboven staan veertien opgaven; daarmee haal je het richtgetal van 12. Ging het controleren van de tekenwisseling nog niet vanzelf, maak dan bij Math4All onder Differentiaal- en integraalrekening → Afgeleide functies → Buigpunten nog twee vragen. Controleer expliciet de tekenwisseling van de tweede afgeleide, niet alleen het nulpunt.
Math4All; vwo wiskunde B; overzicht
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 12 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.