Differentieerkern; ongeveer een uur (de video’s kijk je de dag ervoor)
Je gebruikt het teken van f′ om stijgen, dalen en extrema te onderbouwen. Je controleert ook randpunten op een gesloten interval.
Dit is een officiële examenvraag waarin meerdere onderwerpen samenkomen. Vandaag oefen je eerst een zelfstandige extremenvraag. De volledige officiële opgave is extra oefenstof nadat je op 25 november optimaliseren hebt gedaan.
Wiskunde B vwo 2024, tijdvak I, vraag 14 · 6 punten
De grafiek van een functie met parameter a heeft een top T op de y-as en een horizontale asymptoot, die de y-as snijdt in S. Gevraagd: voor welke positieve waarde van a is de afstand ST minimaal? Bereken exact.
Voor deze les hoef je de volledige officiële examenvraag nog niet te kunnen. Maak onderaan eerst de vraag die alleen extremen behandelt.
Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.
Math with Menno; Extreme waarden
Math with Menno; 7:26Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Hij legt eerst uit dat “extreme waarde” de verzamelnaam is voor alle toppen van een grafiek, dus zowel maxima als minima.
Zijn voorbeeld is de parabool f(x) = −0,6x² + 2,4x − 1. Aan het minteken vóór x² ziet hij meteen dat het een bergparabool is, dus dat het om een maximum gaat.
De x van de top haalt hij uit −b2a en komt op x = 2; invullen geeft y = 1,4.
Let op het laatste stuk, want daar zit een punt: hij benadrukt hoe je het antwoord op moet schrijven. Zie het blok hieronder.
Math with Menno; Soorten van stijgen en dalen aantonen
Deze gaat over aantonen, en dat is wat het examen bijna altijd vraagt: niet alleen de top vinden, maar laten zien dát het een top is.
Math with Menno; 6:57Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Dit filmpje gaat over toenemend en afnemend stijgen en dalen, en daarvoor heb je de tweede afgeleide nodig.
Hij geeft eerst het hele rijtje van vier gevallen. Dat staat hieronder; hij zegt er zelf bij dat je het uit je hoofd moet kennen.
Zijn voorbeeld is N(t) = 1000(1 − e−0,02t). Hij werkt eerst de haakjes weg, en differentieert dan twee keer.
Hij gebruikt de notatie dN/dt en d²N/dt², maar zegt er nadrukkelijk bij dat N′ en N″ ook mogen.
Het belangrijkste is hóe hij de redenering opschrijft: “voor elke t geldt…”, en dan het argument dat een e-macht altijd positief is.
Wiskunde met Bob Pruiksma; vwo B 1.2 A Extreme waarden
Wiskunde met Bob Pruiksma; 8:45Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Dit is dezelfde stof, maar opgebouwd vanuit de kwadratische functie: waarom a niet nul mag zijn, en wat de discriminant zegt over het aantal snijpunten met de x-as.
Hij rekent een tabel uit rond de top en laat zo zien dat de y-waarden eerst dalen en daarna stijgen. Handig als je liever eerst de grafiek ziet.
Zijn voorbeelden zijn f(x) = x² − 4x + 1 met minimum −3, en dezelfde g(x) = −0,6x² + 2,4x − 1 met maximum 1,4 als in het eerste filmpje.
Hij noemt de drie dingen die in je antwoord moeten staan: wáárom het een minimum of maximum is, de x van de top, en de y van de top.
Onderzoek intervallen tussen nulpunten en punten waar de afgeleide niet bestaat.
f′(a) = 0 alleen is geen bewijs van een extremum.
Voor een continue functie op [a, b] vind je zo het absolute maximum en minimum. Kijk ook naar punten waar f′ niet bestaat.
f′(x) = 3x² − 3 = 3(x − 1)(x + 1). Kandidaten: −1 en 1.
Zet de nulpunten van f′ in een tekenschema en bepaal het teken in elk interval met een proefgetal: f′(−2) = 9, f′(0) = −3, f′(2) = 9.
| x | x < −1 | −1 | −1 < x < 1 | 1 | x > 1 |
|---|---|---|---|---|---|
| f′(x) | + | 0 | − | 0 | + |
| f(x) | stijgt ↗ | max | daalt ↘ | min | stijgt ↗ |
Bij x = −1 is een lokaal maximum f(−1) = 2; bij x = 1 een lokaal minimum f(1) = −2.
De notatie waar een punt op staat
Allebei de filmpjes eindigen hiermee, en het eerste zegt met zoveel woorden dat je er een punt mee verspeelt als je het vergeet. Bij een vraag “bereken de extreme waarde van f” is alleen de top opschrijven niet genoeg.
Fout, of in elk geval onvolledig: de top is (2; 1,4).
Goed: max f(2) = 1,4 (bij een maximum) of bijvoorbeeld min f(5) = −3 (bij een minimum).
Je zegt daarmee drie dingen tegelijk: dát het een maximum of minimum is, bij welke x het hoort, en welke waarde erbij hoort. En je moet ook kunnen uitleggen waarom het een maximum of minimum is — met een tekenschema, of bij een parabool met het teken van a.
Welke vorm wanneer? Vraagt de opgave naar de extreme waarde, het maximum of het minimum, schrijf dan max f(2) = 1,4. Vraagt hij naar de top, het punt of de coördinaten, schrijf dan het punt met het soort erbij: maximum (2; 1,4). Allebei zijn volledig, zolang erin staat dát het een maximum of minimum is.
Neem g(x) = −x² + 4x. De afgeleide is −2x + 4, nul bij x = 2.
g(0) = 0, g(2) = 4, g(3) = 3.
Het absolute maximum is 4 bij x = 2, het absolute minimum is 0 bij x = 0. Het minimum ligt op de rand.
Noem een stationair punt niet automatisch een top. Bij een breuk mag je een kandidaat buiten het domein niet gebruiken.
Vooruitblik; dit is examenstof die je op ma 23 november leert, bij de tweede afgeleide en buigpunten. Lees het nu alvast; opgave 11 maak je na die les.
Het tweede filmpje gaat hier helemaal over. Stijgen of dalen lees je af aan f′; of het toenemend of afnemend gaat, lees je af aan f″. Dit rijtje moet je uit je hoofd kennen.
Het eerste woord gaat dus over f″ en het tweede over f′. Lees de vraag van achter naar voren: eerst stijgt of daalt het, dan pas of het harder of zachter gaat.
Dit is het voorbeeld uit het filmpje. Toon aan dat N(t) = 1000(1 − e−0,02t) afnemend stijgend is.
1. Schrijf eerst op wat je moet aantonen.
Afnemend stijgend, dus: N′(t) > 0 en N″(t) < 0 voor elke t.
2. Werk de haakjes weg, dan differentieert het makkelijker.
N(t) = 1000 − 1000e−0,02t
3. Differentieer. De 1000 valt weg; de factor −0,02 komt uit de e-macht naar voren.
N′(t) = −1000 · (−0,02)e−0,02t = 20e−0,02t
4. Differentieer nog een keer.
N″(t) = 20 · (−0,02)e−0,02t = −0,4e−0,02t
5. Redeneer, en schrijf dat ook zo op.
Voor elke t geldt e−0,02t > 0, want een e-macht is altijd positief. Dus N′(t) = 20 · (iets positiefs) > 0, en N″(t) = −0,4 · (iets positiefs) < 0.
6. Concludeer.
N′ > 0 en N″ < 0, dus N is afnemend stijgend. □
De zin “voor elke t geldt dat een e-macht positief is” is hier de kern van het bewijs. Laat je hem weg, dan heb je alleen twee formules opgeschreven en niets aangetoond.
Heeft f(x) = x³ + 2 een extremum bij x = 0?
1. Zoek de horizontale raaklijn. f′(x) = 3x², dus f′(0) = 0.
2. Controleer links en rechts. Voor x < 0 en x > 0 is 3x² positief. Het teken is +, 0, +.
3. Concludeer. De functie stijgt aan beide kanten. Het punt (0, 2) heeft een horizontale raaklijn, maar is geen maximum of minimum.
Bepaal het minimum van f(x) = |x − 2|.
Schrijf de functie zonder absoluutstrepen. Voor x ≥ 2 is f(x) = x − 2; voor x < 2 is f(x) = 2 − x.
Differentieer per stuk. Voor x < 2 is f′(x) = −1, voor x > 2 is f′(x) = 1. Bij x = 2 heeft de grafiek een knik: links en rechts is de helling verschillend, dus f′(2) bestaat niet.
Neem x = 2 mee als kandidaat in het tekenschema.
| x | x < 2 | 2 | x > 2 |
|---|---|---|---|
| f′(x) | − | bestaat niet | + |
| f(x) | daalt ↘ | min | stijgt ↗ |
Concludeer: min f(2) = 0. Met alleen f′(x) = 0 oplossen had je deze kandidaat nooit gevonden: f′ is nergens 0.
Op het examen kom je zo’n punt vooral tegen aan de rand van een domein, bijvoorbeeld bij f(x) = √x in x = 0: daar bestaat de afgeleide niet, en daar ligt het minimum f(0) = 0.
Onderzoek f(x) = x³ − 3x op het gesloten interval [−2, 3].
1. Vind de kandidaten. f′(x) = 3(x − 1)(x + 1), dus x = −1 en x = 1.
2. Neem de intervalranden mee.
f(−2) = −2; f(−1) = 2;
f(1) = −2; f(3) = 18.
3. Vergelijk. Het absolute maximum is 18 bij x = 3. Het absolute minimum is −2 bij x = −2 én x = 1. Het lokale maximum bij x = −1 heeft waarde 2 en is hier niet het absolute maximum.
Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.
Differentieer per term met de machtsregel.(x³)′ = 3x² en (3x²)′ = 3 · 2x = 6x
f′(x) = 3x² − 6x
Haal 3x buiten haakjes.f′(x) = 3x(x − 2)
Zet f′(x) = 0.3x = 0 of x − 2 = 0
x = 0 of x = 2
Bepaal het teken met proefgetallen.f′(−1) = 9 · f′(1) = −3 · f′(3) = 9
Zet het in een tekenschema. Het teken gaat + → − → +: eerst een maximum, dan een minimum.
| x | x < 0 | 0 | 0 < x < 2 | 2 | x > 2 |
|---|---|---|---|---|---|
| f′(x) | + | 0 | − | 0 | + |
| f(x) | stijgt ↗ | max | daalt ↘ | min | stijgt ↗ |
Bereken de functiewaarden.f(0) = 0 · f(2) = 8 − 12 = −4
Antwoord: maximum (0, 0) en minimum (2, −4), oftewel max f(0) = 0 en min f(2) = −4
Bij x = 0 wisselt f′ van plus naar min (maximum); bij x = 2 van min naar plus (minimum).
Differentieer per term met de machtsregel.(x⁴)′ = 4x³ en (8x²)′ = 8 · 2x = 16x
f′(x) = 4x³ − 16x
Haal 4x buiten haakjes en ontbind x² − 4.f′(x) = 4x(x² − 4) = 4x(x − 2)(x + 2)
Zet f′(x) = 0.x = −2 of x = 0 of x = 2
Bepaal het teken met proefgetallen. Het gaat − → + → − → +: minimum, maximum, minimum.f′(−3) = −60 · f′(−1) = 12 · f′(1) = −12 · f′(3) = 60
Bereken de functiewaarden.f(−2) = 16 − 32 = −16 · f(0) = 0 · f(2) = −16
Antwoord: minima (−2, −16) en (2, −16) en maximum (0, 0), oftewel min f(−2) = min f(2) = −16 en max f(0) = 0
min bij x=-2; max bij x=0; min bij x=2. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Differentieer met de productregel: g = x en h = ex, dus g′ = 1 en h′ = ex.f′(x) = g′h + gh′ = 1 · ex + x · ex
Haal ex buiten haakjes.f′(x) = (x + 1)ex
Zet f′(x) = 0. ex wordt nooit 0, dus alleen x + 1 kan nul zijn.x + 1 = 0 → x = −1
Bepaal het teken. ex is altijd positief, dus f′ heeft het teken van x + 1: eerst −, daarna +. Dat is een minimum.
Bereken de functiewaarde.f(−1) = −1 · e−1 = −1e ≈ −0,37
Antwoord: minimum (−1, −1e) ≈ (−1; −0,37), oftewel min f(−1) = −1e
minimum bij x=-1. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Schrijf de breuk als macht.f(x) = x + 4x−1
Differentieer per term. De exponent −1 komt naar voren en wordt 1 lager.(x)′ = 1 en (4x−1)′ = 4 · (−1)x−2 = −4x−2
f′(x) = 1 − 4x²
Zet f′(x) = 0. De oplossing x = −2 valt af, want x > 0.4x² = 1 → x² = 4 → x = 2
Bepaal het teken. Het gaat − → +: de functie daalt en stijgt daarna. Dat is een minimum.f′(1) = −3 · f′(4) = 0,75
Bereken de functiewaarde.f(2) = 2 + 42 = 2 + 2 = 4
Antwoord: min f(2) = 4, het punt is (2, 4)
Omdat f op x > 0 eerst daalt en daarna stijgt, is 4 ook het absolute minimum.
Differentieer per term met de machtsregel.(x³)′ = 3x² en (3x)′ = 3
f′(x) = 3x² − 3
Zet f′(x) = 0.3x² = 3 → x² = 1 → x = −1 of x = 1
Houd alleen over wat in [0, 3] ligt. x = −1 valt af. Je vergelijkt de kandidaat x = 1 en de randen x = 0 en x = 3.
Bereken de functiewaarden.f(0) = 0 · f(1) = 1 − 3 = −2 · f(3) = 27 − 9 = 18
Antwoord: min f(1) = −2 en max f(3) = 18
Het maximum ligt op een rand, waar de afgeleide niet nul is.
Differentieer per term.(ln x)′ = 1x en (x)′ = 1
f′(x) = 1x − 1
Zet f′(x) = 0.1x = 1 → x = 1
Bepaal het teken. Voor x < 1 is 1x > 1, dus f′ is positief; voor x > 1 negatief. Het gaat + → −: een maximum.
Bereken de functiewaarde.f(1) = ln 1 − 1 = 0 − 1 = −1
Antwoord: max f(1) = −1, het punt is (1, −1)
Omdat het maximum −1 is, geldt ln(x) − x ≤ −1, dus ln(x) ≤ x − 1. De raaklijn y = x − 1 uit de vorige les ligt dus nergens onder de grafiek; bij x = 1 raken ze elkaar.
Differentieer per term. a is gewoon een getal, dus (ax)′ = a.(x³)′ = 3x² en (ax)′ = a
f′(x) = 3x² + a
Neem a > 0. Dan is 3x² + a altijd positief: f′ wordt nooit 0, dus geen extremum.
Neem a < 0. Dan heeft f′ twee nulpunten en gaat het teken + → − → +: wel twee extremen.3x² + a = 0 → x = ±√(−a3)
Neem a = 0. Dan is f′(x) = 3x²: nul bij x = 0, maar links en rechts positief. Geen tekenwisseling, dus geen extremum.
Antwoord: f heeft geen extremum voor a ≥ 0
Differentieer per term.(ex)′ = ex en (2x)′ = 2
f′(x) = ex − 2
Zet f′(x) = 0 en los op met ln.ex = 2 → x = ln 2
Bepaal het teken met proefgetallen links en rechts van ln 2 ≈ 0,69. Het gaat − → +: een minimum.f′(0) = 1 − 2 = −1
f′(1) = e − 2 ≈ 0,72
Bereken de functiewaarde. Gebruik eln 2 = 2.f(ln 2) = eln 2 − 2 ln 2 = 2 − 2 ln 2
Antwoord: min f(ln 2) = 2 − 2 ln 2 ≈ 0,61
“Exact” betekent: ln 2 laten staan en niet 0,69 invullen. Een benadering mag je er wel achter zetten.
Differentieer met de productregel: g = x² en h = ex, dus g′ = 2x en h′ = ex.f′(x) = 2x · ex + x² · ex
Haal ex buiten haakjes, en daarna x.f′(x) = (x² + 2x)ex = x(x + 2)ex
Zet f′(x) = 0. ex wordt nooit 0.x = 0 of x = −2
Bepaal het teken. De e-macht telt niet mee; x(x + 2) gaat + → − → +. Dus een maximum bij −2 en een minimum bij 0.
Bereken de functiewaarden.f(−2) = 4e−2 ≈ 0,54 · f(0) = 0
Antwoord: maximum (−2, 4e−2) ≈ (−2; 0,54) en minimum (0, 0), oftewel max f(−2) = 4e−2 en min f(0) = 0
Het maximum bij x = −2 is lokaal: voor grote positieve x groeit f onbeperkt. Het minimum 0 bij x = 0 is ook absoluut, want x²ex ≥ 0 voor elke x.
Werk de haakjes uit en schrijf als machten.f(x) = x√x − 3√x = x3/2 − 3x1/2
Differentieer per term met de machtsregel: de exponent komt naar voren en wordt 1 lager.(x3/2)′ = 32x1/2 = 32√x
(3x1/2)′ = 3 · 12x−1/2 = 32√x
Maak er één breuk van. Schrijf 32√x als 3x2√x, dan zijn de noemers gelijk.f′(x) = 3x2√x − 32√x = 3(x − 1)2√x
Zet f′(x) = 0. De noemer is voor x > 0 altijd positief, dus alleen de teller telt.x − 1 = 0 → x = 1
Bepaal het teken. Voor 0 < x < 1 is f′ negatief, voor x > 1 positief: de functie daalt en stijgt daarna. Dat is een minimum.
Bereken de functiewaarde.f(1) = (1 − 3) · √1 = −2
Antwoord: min f(1) = −2, het punt is (1, −2)
Schrijf op wat je moet aantonen.afnemend stijgend: f′(x) > 0 en f″(x) < 0 voor alle x
Differentieer. De factor −0,4 komt uit de e-macht naar voren.f′(x) = −50 · (−0,4)e−0,4x = 20e−0,4x
Differentieer nog een keer.f″(x) = 20 · (−0,4)e−0,4x = −8e−0,4x
Redeneer. Een e-macht is altijd positief.voor elke x geldt e−0,4x > 0
f′(x) = 20 · (positief) > 0 en f″(x) = −8 · (positief) < 0
Antwoord: f′ > 0 en f″ < 0, dus f is afnemend stijgend. □
Kijk naar het getal vóór x². Dat is −2, negatief: een bergparabool, dus het gaat om een maximum.
Bereken de x van de top.x = −b2a = −122 · (−2) = −12−4 = 3
Vul x = 3 in g in.g(3) = −2 · 3² + 12 · 3 − 13 = −18 + 36 − 13 = 5
Antwoord: max g(3) = 5
Alleen “de top is (3, 5)” opschrijven is niet genoeg; je moet erbij zeggen dat het een maximum is.
Alle uitwerkingen bij elkaar
De uitwerkingen van de twaalf opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.
Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printenVandaag: een complete extremenvraag
Dit is een eigen examengerichte oefenvraag, geen letterlijke of officiële examenvraag; er is daarom geen officiële puntenverdeling. De oorspronkelijke gecombineerde vraag staat daaronder als extra voor later.
Gegeven is h(x)=(x−3)ex voor alle reële x. Bepaal met de afgeleide het lokale minimum, inclusief de coördinaten. Leg uit waarom het inderdaad een minimum is.
Differentieer met de productregel.h′(x)=ex+(x−3)ex=(x−2)ex
Stel de afgeleide gelijk aan nul. ex wordt nooit nul, dus alleen de eerste factor kan nul zijn.x−2=0 → x=2
Onderzoek het teken van h′. Links van 2 is x−2 negatief en rechts positief. De functie gaat van dalen naar stijgen.
Bereken de functiewaarde.h(2)=(2−3)e2=−e2
Conclusie: een lokaal minimum bij (2, −e2).
Wiskunde B vwo 2024; tijdvak I; vraag 14; 6 punten
De top op de y-as is een gegeven. Je hoeft de gebroken functie niet te differentiëren.
Voor a > 0 geldt fa(x) = ax² − 2x² + a . De grafiek heeft één top T op de y-as. De horizontale asymptoot snijdt de y-as in S.
Voor welke positieve waarde van a is de afstand ST minimaal? Bereken exact.
1. Bepaal de hoogte van T. Op de y-as is x = 0.
fa(0) = −2a , dus T = (0, −2a).
2. Bepaal de hoogte van S. Deel teller en noemer door x² om de horizontale asymptoot te vinden.
fa(x) = a − 2x²1 + ax² .
Als x naar oneindig gaat, gaan 2x² en ax² naar 0. De limiet is dus a. De asymptoot is y = a en S = (0, a).
3. Stel de afstand op. Omdat a > 0, ligt S boven en T onder de x-as. Neem bovenste hoogte min onderste hoogte.
d(a) = a − (−2a) = a + 2a .
4. Differentieer nu naar a. Voor de grafiek fa was a een vaste parameter. Nu vergelijken we verschillende waarden van a, dus in d(a) is juist a de variabele.
d(a) = a + 2a−1
d′(a) = 1 − 2a² .
5. Zoek de kleinste afstand.
1 − 2a² = 0
a² = 2
a = √2, want a > 0.
Controle: voor 0 < a < √2 is d′ negatief; voor a > √2 is d′ positief. De afstand daalt dus eerst en stijgt daarna. Dit is inderdaad het minimum.
Gevraagd is de waarde a = √2. De minimale afstand zelf is d(√2) = 2√2; dat is een ander getal.
Punten bij deze oplossingsroute
De stappen hieronder volgen het officiële correctievoorschrift; de uitleg hierboven is uitgebreider.
De controle van de tekenwisseling is extra uitleg; hiervoor staat in dit correctievoorschrift geen afzonderlijk scorepunt.
Voor de begeleider
De uitwerkingen van opgave 1 tot en met 10 van dit onderwerp staan in het gezamenlijke antwoordblad. Het opent direct bij dit onderwerp. Opgave 11 en 12 staan alleen op de pagina met alle uitwerkingen.
Schrijf bij een extremumvraag altijd: domein, afgeleide, kandidaten, tekens of andere onderbouwing, functiewaarden en een antwoord in de context. Verder met de tweede afgeleide en buigpunten en daarna optimaliseren.
Hierboven staan twaalf opgaven. Het richtgetal is 15: zoek in Math4All bij Differentiaal- en integraalrekening → Afgeleide functies → Extremen berekenen drie extra opgaven. Onderbouw telkens het teken van de afgeleide en controleer bij een gesloten interval de randpunten.
Math4All; vwo wiskunde B; overzicht
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.