Wiskunde B← TerugAlle vakken
Optimaliseren
Planning

Optimaliseren

Differentieerkern; ongeveer 30–45 minuten

Wat je hier leert

Je maakt van een praktijkvraag een functie van één variabele, en zoekt daarvan het maximum of minimum met de afgeleide. Het rekenen ken je al; het nieuwe zit in de vertaling en in het domein.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Dit is een examenvraag die bij dit onderwerp past. Lees de vraag rustig door. Je hoeft hem nu nog niet op te lossen. Onderaan staat dezelfde examensectie met de volledige uitwerking.

Wiskunde B vwo 2018, tijdvak II, oud programma, vraag 14 · 4 punten

De afstand d van een fonteinspuiter wordt gegeven door d(h) = 2√[h(2,50 − h)]. Bereken algebraïsch de grootst mogelijke afstand.

Eerst alleen kijken en nadenken; bewaar de uitwerking voor later.

Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.

Math with Menno; Optimaliseren

Math with Menno; 15:11Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Eén opgave, helemaal uitgewerkt: een rechthoek OPQR onder de grafiek van f(x) = √(5 − 2x), met P op de x-as en Q op de grafiek. Gevraagd: de exacte maximale oppervlakte.

Het belangrijkste deel is het begin. Hij noemt de x-coördinaat van P de letter p. Dan is de breedte p en de hoogte f(p), en dus A = p · √(5 − 2p). Dat is stap 1 tot en met 3 van het stappenplan hieronder.

Omdat de formule een losse letter heeft, schrijft hij de afgeleide als dAdp in plaats van A′. Dat betekent hetzelfde.

Daarna differentieert hij met de productregel én de kettingregel. De kettingregel komt pas op 7 december. Kijk dit stuk rustig mee, maar je hoeft het nu nog niet zelf te kunnen.

Je komt er ook zonder kettingregel, met de truc van deze pagina: neem het kwadraat. A² = p²(5 − 2p) = 5p² − 2p³. De afgeleide daarvan is 10p − 6p², en die is nul bij p = 53. Dat is dezelfde p als in het filmpje.

Het antwoord is A = 53 · √53, en dat herleidt hij tot 59√15. Opgave 11 is hetzelfde type.

Math with Menno; Optimaliseren deel II (VWO wiskunde A)

Extra video bij het vertalen van een context naar een optimalisatieprobleem. Kies de uitleg die helpt; beide video’s bekijken is niet verplicht.

Math with Menno; 13:12Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

In de titel staat wiskunde A, maar de aanpak is precies die van deze pagina. Een doos met een vierkante bodem van x bij x en hoogte h. De hoogte en de omtrek van de bodem zijn samen 300 cm. Bij welke afmetingen is de inhoud maximaal?

De doelfunctie is I = x² · h. Daar staan twee letters in. Uit het gegeven h + 4x = 300 maakt hij h = 300 − 4x, en dat vult hij in: I = 300x² − 4x³. Dit is wat de pagina de nevenvoorwaarde noemt.

Differentiëren en gelijkstellen aan nul geeft x = 0 of x = 50. De oplossing x = 0 valt af, want dan is er geen doos.

Hij laat met een schets zien dat x = 50 een maximum is en geen minimum, en zegt erbij dat het vergeten van die stap een punt kost.

Het antwoord zijn alle afmetingen: 50 cm bij 50 cm bij 100 cm. Dus ook de hoogte uitrekenen, en een zin als conclusie. Opgave 5 is hetzelfde type.

De kern

De doelfunctie
wat moet maximaal of minimaal worden?

Schrijf eerst op welke grootheid je wilt optimaliseren. Dat is de functie waarvan je de afgeleide gaat nemen.

De nevenvoorwaarde
de gegeven vergelijking tussen de variabelen

Die gebruik je om een variabele vrij te maken en in de doelfunctie in te vullen. Daarna hangt alles van één letter af.

Kandidaten
f′(x) = 0

Los op en houd alleen de oplossingen binnen het domein over.

Vergeet de randen niet
vergelijk f bij de kandidaten én bij de randen

Op een gesloten interval kan het maximum ook op een rand liggen, waar de afgeleide niet nul is.

Het stappenplan

1

Noem de grootheid die maximaal of minimaal moet worden, met een letter.

2

Schrijf die grootheid op in de variabelen uit de opgave.

3

Gebruik de nevenvoorwaarde om één variabele weg te werken.

4

Bepaal het domein uit de context: lengtes en aantallen zijn niet negatief.

5

Differentieer, stel gelijk aan nul en los op.

6

Controleer welke kandidaat het maximum of minimum geeft. Neem de randen mee.

7

Geef het antwoord in de taal van de opgave, met eenheid.

Voorbeeld: de grootste rechthoek bij een omtrek van 20

1

De oppervlakte A moet maximaal worden.

2

Met breedte x en hoogte y geldt A = x · y.

3

De omtrek is 20, dus 2x + 2y = 20 en y = 10 − x.A(x) = x(10 − x) = 10x − x²

4

Een zijde is positief en kleiner dan 10, dus 0 < x < 10.

5

Afgeleide nul stellen.A′(x) = 10 − 2x = 0  →  x = 5

6

A″(x) = −2 < 0, dus dit is een maximum.

7

Bij x = 5 is y = 5: het vierkant van 5 bij 5, met oppervlakte 25.

Voorbeeld: het zuinigste blik

Een cilinder moet 1000 cm³ bevatten. Hoeveel blik heb je minimaal nodig? Dit is de cilinder uit opgave 10 van functies combineren; daar maakte je de formule, hier maak je hem af.

1

De totale oppervlakte A moet minimaal worden.

2

A = 2πr² + 2πrh — twee deksels en de wand.

3

Uit πr²h = 1000 volgt h = 1000πr².A(r) = 2πr² + 2000r

4

Een straal is positief: r > 0. Het interval heeft geen toegelaten eindpunten. Als r van rechts naar 0 gaat of onbeperkt groeit, wordt A onbeperkt groot.

5

Differentiëren en nul stellen.A′(r) = 4πr − 2000r² = 0  →  4πr³ = 2000  →  r³ = 500π

6

Dat geeft r = ∛(500π) ≈ 5,42 cm. Links van die waarde is A′ negatief en rechts positief, dus het is een minimum.

7

De hoogte wordt dan h ≈ 10,84 cm en de oppervlakte ≈ 554 cm².

Het mooie antwoord

Reken hr eens uit: dat is precies 2. Het zuinigste blik is even hoog als zijn eigen doorsnede. Dat geldt voor elke inhoud, niet alleen voor 1000.

Veelgemaakte fout

De nevenvoorwaarde vergeten in te vullen en dan twee variabelen overhouden. Je kunt pas differentiëren als alles van één letter afhangt. Controleer dat voor je aan stap 5 begint.

Voorbeeld: de kortste afstand zonder een wortel te differentiëren

Welk punt P(x, 2x) op y = 2x ligt het dichtst bij Q(3, 0)?

1. Schrijf het kwadraat van de afstand op.

d² = (x − 3)² + (2x)² = 5x² − 6x + 9.

2. Minimaliseer deze veelterm. De wortelfunctie is stijgend, dus d en d² zijn bij dezelfde x minimaal.

(d²)′ = 10x − 6 = 0 → x = 35.

3. Controleer. De afgeleide gaat van negatief naar positief. De y-coördinaat is 65 en d² = 365.

Het gezochte punt is (35, 65), met afstand 6√55.

Voorbeeld: een optimum op de grens

Van 24 meter hek maak je een rechthoek, waarvan de breedte x hoogstens 4 meter mag zijn. Welke afmetingen geven de grootste oppervlakte?

1. Gebruik de omtrek. 2x + 2y = 24, dus y = 12 − x.

A(x) = x(12 − x), met 0 < x ≤ 4.

2. Onderzoek de afgeleide binnen dit domein.

A′(x) = 12 − 2x > 0 voor 0 < x ≤ 4.

3. Kies de toegelaten grens. A blijft stijgen tot x = 4. Het maximum is 32 m² bij 4 bij 8 meter. De oplossing x = 6 van A′ = 0 valt buiten het domein.

Zelf proberen

Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Geef je antwoord in de taal van de opgave.

1. Van een rechthoek is de omtrek 36 cm. Welke afmetingen geven de grootste oppervlakte?
Laat de uitwerking zien

Met breedte x is de hoogte 18 − x, dus A(x) = x(18 − x) = 18x − x², met 0 < x < 18.

A′(x) = 18 − 2x = 0  →  x = 9

A″ = −2 < 0, dus een maximum. Het vierkant van 9 bij 9 cm, met oppervlakte 81 cm².

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: 0 tot 18 · y: -4 tot 90

maximum bij x=9. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

Bekijk de grafiek bij opgave 1
maximum (9, 81)

Oppervlakte A(x) = x(18 − x) bij omtrek 36 cm. De grootste oppervlakte is 81 cm² bij x = 9 cm.

2. Een blik zonder deksel moet 1000 cm³ bevatten. Bij welke straal is de benodigde oppervlakte minimaal?
Laat de uitwerking zien

Nu alleen een bodem en een wand: A = πr² + 2πrh, met h = 1000πr² .

A(r) = πr² + 2000r

A′(r) = 2πr − 2000r² = 0  →  r³ = 1000π

r ≈ 6,83 cm, h ≈ 6,83 cm en A ≈ 439 cm². Zonder deksel is hr = 1: het blik is even hoog als de straal.

Het domein is r > 0. Exact is r = ∛(1000π) cm.

A′(r) = 2πr³ − 2000r² .

De noemer is positief. Vóór r = ∛(1000π) is de teller negatief en erna positief. A daalt eerst en stijgt daarna: dit is het absolute minimum. Uit πr³ = 1000 volgt h = 1000πr² = r.

3. Welke punten op de parabool y = x² liggen het dichtst bij (0, 3)?
Laat de uitwerking zien

Minimaliseer het kwadraat van de afstand; dat scheelt een wortel en geeft hetzelfde punt.

d² = x² + (x² − 3)² = x⁴ − 5x² + 9

afgeleide: 4x³ − 10x = 2x(2x² − 5) = 0  →  x = 0 of x = ±½√10

Drie kandidaten, dus vergelijken: bij x = 0 is d² = 9, bij x = ±½√10 is d² = 114.

De punten (±½√10, 2½) liggen het dichtst bij, op afstand ½√11 ≈ 1,66. x = 0 is juist de slechtste van de drie — daar is de afstand 3.

Waarom zijn dit de absolute minima, ook buiten de drie kandidaten? Herschrijf:

d² = (x² − 52)² + 114 ≥ 114.

Het kwadraat is minimaal 0, precies voor x = ±√102. De twee gevonden punten geven dus werkelijk de kleinste afstand.

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: -2.7 tot 2.7 · y: 0 tot 35

minimum bij x≈-1.58; minimum bij x≈1.58. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

4. In een model geldt 2K + 3L = 60 en P = K · L². K en L zijn niet-negatieve reële getallen. Bij welke L is P maximaal?
Laat de uitwerking zien

Gebruik de nevenvoorwaarde om K weg te werken. K = 30 − 1,5L geeft P(L) = 30L² − 1,5L³, met 0 ≤ L ≤ 20.

P′(L) = 60L − 4,5L² = L(60 − 4,5L) = 0  →  L = 0 of L = 403

L = 0 geeft P = 0, en de rand L = 20 geeft K = 0 en dus ook P = 0.

L = 403 ≈ 13,3 met K = 10  →  P = 160009 ≈ 1778

5. Uit een vierkant stuk karton van 20 bij 20 cm knip je in elke hoek een vierkantje van x bij x, en vouw je de randen omhoog. Bij welke x is de inhoud maximaal?
Laat de uitwerking zien

De bodem wordt (20 − 2x) bij (20 − 2x) en de hoogte x.

V(x) = x(20 − 2x)² = 4x³ − 80x² + 400x,   met 0 < x < 10

V′(x) = 12x² − 160x + 400 = 0  →  x = 103 of x = 10

x = 10 valt buiten het domein (dan is er geen bodem meer). Dus x = 103 ≈ 3,3 cm, met V = 1600027 ≈ 593 cm³.

Controle: V′(x) = 12(x − 103)(x − 10). Voor 0 < x < 103 is V′ positief; voor 103 < x < 10 negatief. De inhoud stijgt eerst en daalt daarna, dus x = 103 geeft het maximum.

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: 0 tot 10 · y: -25 tot 650

maximum bij x≈3.33. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

6. Bepaal het minimum van f(x) = x + 4x voor x > 0.
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 1 − 4x² = 0  →  x² = 4  →  x = 2

x = −2 valt af wegens het domein.

f(2) = 2 + 2 = 4

Voor 0 < x < 2 is f′(x) < 0; voor x > 2 is f′(x) > 0. De functie daalt dus eerst en stijgt daarna. Daarom is 4 het absolute minimum op x > 0.

7. Een rechthoek staat met zijn onderkant op de x-as en met zijn bovenhoeken op de parabool y = 4 − x². Welke breedte geeft de grootste oppervlakte?
Laat de uitwerking zien

Met rechterhoek bij x is de breedte 2x en de hoogte 4 − x².

A(x) = 2x(4 − x²) = 8x − 2x³,   met 0 < x < 2

A′(x) = 8 − 6x² = 0  →  x = ⅔√3 ≈ 1,15

De breedte is dan 2x ≈ 2,31 en de oppervlakte 32√39 ≈ 6,16.

De exacte breedte is 4√33. A′ = 8 − 6x² is positief vóór x = 2√33 en negatief erna binnen 0 < x < 2. De gevonden oppervlakte is dus maximaal.

8. Bepaal het absolute maximum en minimum van f(x) = x³ − 3x² op het interval [0, 3].
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x² − 6x = 3x(x − 2) = 0  →  x = 0 of x = 2

Te vergelijken: de kandidaat x = 2 en de randen x = 0 en x = 3.

f(0) = 0  ·  f(2) = −4  ·  f(3) = 0

Minimum −4 bij x = 2; maximum 0, en dat wordt op beide randen bereikt. Zonder stap 6 had je het maximum gemist.

9. Waarom mag je bij opgave 3 het kwadraat van de afstand minimaliseren in plaats van de afstand zelf?
Laat de uitwerking zien

Omdat de wortel een stijgende functie is: is d² kleiner, dan is d dat ook. Het minimum ligt dus bij dezelfde x.

Je wint er een vervelende afgeleide mee. Let op: dit werkt alleen omdat afstanden niet negatief zijn.

10. Een rechthoekige weide langs een rechte muur wordt met 100 m hek omheind; de muur vormt één zijde. Wat is de grootst mogelijke oppervlakte?
Laat de uitwerking zien

Noem de twee zijden loodrecht op de muur x. Dan is de derde zijde 100 − 2x.

A(x) = x(100 − 2x) = 100x − 2x²,   met 0 < x < 50

A′(x) = 100 − 4x = 0  →  x = 25

De weide wordt 25 bij 50 m, met oppervlakte 1250 m². Merk op dat het géén vierkant is: de muur telt niet mee in het hek.

Controle: A′ = 100 − 4x is positief voor 0 < x < 25 en negatief voor 25 < x < 50. Daarom is 1250 m² het maximum.

Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: 0 tot 50 · y: -80 tot 1400

maximum bij x=25. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

11. Van rechthoek OPQR ligt P op de positieve x-as, Q op de grafiek van f(x) = √(6 − x) en R op de y-as. Bereken exact de maximale oppervlakte van de rechthoek. Gebruik het kwadraat van de oppervlakte, zodat je geen wortel hoeft te differentiëren.
Laat de uitwerking zien

Noem de x-coördinaat van P de letter p. Dan is de breedte p en de hoogte f(p).

A = p · √(6 − p), met 0 < p < 6

A is positief, dus A en A² zijn bij dezelfde p maximaal.

A² = p²(6 − p) = 6p² − p³

(A²)′ = 12p − 3p² = 3p(4 − p) = 0 → p = 4

Controle: 3p(4 − p) is positief voor 0 < p < 4 en negatief voor 4 < p < 6. Daarom is het een maximum.

De maximale oppervlakte is A = 4 · √2 = 4√2.

Alle uitwerkingen bij elkaar

De uitwerkingen van alle opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.

Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printen

Zo ziet dit er op het examen uit

Wiskunde B vwo 2018; tijdvak II; oud programma; vraag 14 · 4 punten

Fontein. Een officiële opgave, hieronder in eigen woorden. De benodigde technieken horen bij deze novemberles.

Een fontein bestaat uit een verticale cilinder met water tot 2,50 meter boven het vijveroppervlak. Uit een klein gaatje op hoogte h boven de vijver spuit water horizontaal naar buiten. De horizontale afstand d tot waar de straal in de vijver terechtkomt, wordt gegeven door:

d(h) = 2√[h(2,50 − h)], met 0 < h < 2,50.

Hierbij zijn h en d in meters. Je mag deze formule gebruiken zonder hem af te leiden.

Bereken algebraïsch de grootst mogelijke afstand d. Geef je antwoord in hele centimeters.

Bekijk de volledige uitwerking en punten

1. Kies een eenvoudigere doelfunctie. De wortelfunctie is stijgend en de factor 2 is positief. d is dus maximaal als de uitdrukking onder de wortel maximaal is.

q(h) = h(2,50 − h) = 2,50h − h².

2. Differentieer de veelterm.

q′(h) = 2,50 − 2h = 0 → h = 1,25.

3. Controleer dat dit een maximum is. q′ is positief voor 0 < h < 1,25 en negatief voor 1,25 < h < 2,50. De functie stijgt eerst en daalt daarna.

4. Bereken de gevraagde afstand. h is de hoogte van het gaatje. De vraag vraagt d, dus vul h terug in:

d(1,25) = 2√[1,25 · (2,50 − 1,25)]
= 2√(1,25²) = 2,50 m
= 250 cm.

Je hoeft hier de wortel niet te differentiëren; de machtsregel en somregel zijn voldoende.

Punten bij deze oplossingsroute

Dit zijn de stappen uit het officiële correctievoorschrift. De uitleg hierboven bevat extra tussenstappen.

  1. Uitleggen dat d maximaal is als h(2,50 − h) maximaal is. (1 punt)
  2. De afgeleide 2,50 − 2h bepalen (of de symmetrie van de parabool gebruiken). (1 punt)
  3. h = 1,25 vinden. (1 punt)
  4. Terugrekenen naar d = 2,50 m = 250 cm. (1 punt)

Kun je dit hardop uitleggen?

Leg uit waarom je bij een optimaliseeropgave eerst een variabele moet wegwerken, en wat er misgaat als je dat overslaat. Gebruik de cilinder als voorbeeld.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Meer oefenen

Hierboven staan elf opgaven. Het richtgetal is 15: Kies in Math4All bij Differentiaal- en integraalrekening → Differentieerregels → Optimaliseren vijf extra opgaven. Schrijf vóór het differentiëren de doelfunctie, de nevenvoorwaarde en het domein op.

Math4All; vwo wiskunde B; overzicht

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu