Wiskunde B← Terug naar lesAlle wiskundeUitwerkingen Optimaliseren
Planning

Uitwerkingen Optimaliseren

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

DoelfunctieQ = Q(x)

Eerst in één variabele schrijven.

Nevenvoorwaardegebruik om een variabele te elimineren

Anders kun je niet naar één variabele afleiden.

KandidatenQ′(x)=0

Alleen binnen het domein.

Absolute extremenvergelijk kandidaten en randen

Vergeet de grenzen van de context niet.

Tweede afgeleideQ″(a)<0 ⇒ lokaal maximum

Of bewijs met een tekenschema.

Afstandd²=(x₁−x₂)²+(y₁−y₂)²

Vermijdt een wortel.

RechthoekA=lengte·breedte

Eenheden in kwadraat.

Opgaven en uitwerkingen

1. Van een rechthoek is de omtrek 36 cm. Welke afmetingen geven de grootste oppervlakte?

Wat je weet
De omtrek is 36 cm. Dat is de nevenvoorwaarde: de rand ligt vast, de vorm niet.

Wat je zoekt
De afmetingen met de grootste oppervlakte, en die oppervlakte zelf.

1

Kies een variabele. Noem de breedte x.breedte = x

2

Gebruik de omtrek om de andere zijde in x uit te drukken. De omtrek is 2×(breedte + hoogte).2(x + h) = 36 → x + h = 18 → h = 18 − x

3

Stel de formule voor de oppervlakte op en bepaal het domein.A(x) = x(18 − x) = 18x − x², met 0 < x < 18

4

Differentieer en zet gelijk aan nul.A′(x) = 18 − 2x = 0 → x = 9

5

Toon aan dat het een maximum is.A″(x) = −2 < 0, dus maximum

6

Reken de afmetingen en de oppervlakte uit.h = 18 − 9 = 9; A = 9 × 9 = 81 cm²

Antwoord: een vierkant van 9 bij 9 cm, met oppervlakte 81 cm²

Waarom het altijd een vierkant wordt

Bij een vaste omtrek is het vierkant altijd de rechthoek met de grootste oppervlakte. Hoe schever je hem maakt, hoe meer oppervlakte je inlevert.

Elke optimaliseeropgave gaat in vier stappen: kies een variabele, stel de formule op, bepaal het domein, en differentieer. Deze opgave is de kortste versie daarvan; de rest van het blad is hetzelfde, met lastigere formules.

Valkuil: de som van twee zijden is 18, niet 36. Deel de omtrek eerst door twee.
2. Een blik zonder deksel moet 1000 cm³ bevatten. Bij welke straal is de benodigde oppervlakte minimaal?

Wat je weet
De inhoud ligt vast op 1000 cm³. Het blik heeft een bodem en een wand, maar geen deksel.

Wat je zoekt
De straal r waarbij er zo min mogelijk materiaal nodig is.

1

Teken het blik en schrijf op uit welke delen het bestaat.bodem: πr²; wand: 2πrh; geen deksel

2

Gebruik de inhoud als nevenvoorwaarde om h weg te werken.V = πr²h = 1000 → h = 1000πr²

3

Vul dat in de oppervlakte in.A(r) = πr² + 2πr·1000πr² = πr² + 2000r, met r > 0

4

Differentieer. Schrijf 2000r eerst als 2000r−1.A′(r) = 2πr − 2000r²

5

Zet gelijk aan nul en vermenigvuldig met r².2πr³ − 2000 = 0 → r³ = 1000π

6

Trek de derdemachtswortel.r = ∛1000π ≈ 6,83 cm

7

Controleer dat het een minimum is met het teken van A′.vóór r = 6,83 is A′ < 0, erna A′ > 0 → minimum

8

Reken de hoogte en de oppervlakte uit.h = 1000π × 6,83² ≈ 6,83 cm  ·  A ≈ 439 cm²

Antwoord: r ≈ 6,83 cm (exact ∛(1000π)), met h ≈ 6,83 cm en A ≈ 439 cm²

Zonder deksel is hoogte = straal

Dat is geen toeval van deze getallen: bij een blik zonder deksel komt er altijd h = r uit, welke inhoud je ook kiest. Met deksel is de zuinigste vorm juist h = 2r, dus zo hoog als breed.

Handige controle op je werk: krijg je h = 2r bij een opgave zonder deksel, dan heb je per ongeluk twee cirkels meegeteld.

Valkuil: een blik zonder deksel heeft maar één cirkel. De oppervlakte is πr² + 2πrh, niet 2πr² + 2πrh.
3. Welke punten op de parabool y = x² liggen het dichtst bij (0, 3)?

Wat je weet
Een punt (x, x²) op de parabool en het vaste punt (0, 3).

Wat je zoekt
De punten met de kleinste afstand, en die afstand.

1

Schrijf de afstand op met de stelling van Pythagoras. Het punt op de parabool is (x, x²).d = √(x² + (x² − 3)²)

2

Minimaliseer in plaats daarvan d². Dat scheelt een lastige wortel en levert dezelfde x (zie opgave 9).d² = x² + (x² − 3)²

3

Werk de haakjes uit.d² = x² + x⁴ − 6x² + 9 = x⁴ − 5x² + 9

4

Differentieer en ontbind.(d²)′ = 4x³ − 10x = 2x(2x² − 5) = 0

5

Lees de drie kandidaten af.x = 0  of  x² = 52 → x = ±½√10 ≈ ±1,58

6

Vergelijk de waarden van d² bij alle drie.x = 0: d² = 9; x = ±½√10: d² = 114 = 2,75

7

Kies de kleinste en reken het punt en de afstand uit.y = x² = 2½; d = √2,75 = ½√11 ≈ 1,66

Antwoord: de punten (½√10; 2½) en (−½√10; 2½), op afstand ½√11 ≈ 1,66

Waarom x = 0 juist de slechtste is

De top van de parabool lijkt de voor de hand liggende kandidaat, maar hij ligt op afstand 3 — verder dan de twee gevonden punten. De parabool buigt bij (0, 3) als het ware om het punt heen.

Daarom moet je bij drie kandidaten echt alle drie de waarden uitrekenen en vergelijken. Een tekenschema helpt hier ook: (d²)′ wisselt drie keer van teken.

Door de symmetrie zijn er twee antwoorden. Geef ze allebei.

Valkuil: geef het punt, niet alleen de x. En vergeet het tweede punt niet.
4. In een model geldt 2K + 3L = 60 en P = K·L², met K en L niet-negatief. Bij welke L is P maximaal?

Wat je weet
Twee variabelen, één nevenvoorwaarde en een formule voor P.

Wat je zoekt
De waarde van L die P het grootst maakt.

1

Gebruik de nevenvoorwaarde om K uit te drukken in L.2K = 60 − 3L → K = 30 − 1,5L

2

Vul in P in, zodat er één variabele overblijft.P(L) = (30 − 1,5L)L² = 30L² − 1,5L³

3

Bepaal het domein. K en L mogen niet negatief zijn.L ≥ 0 en K = 30 − 1,5L ≥ 0 → 0 ≤ L ≤ 20

4

Differentieer en ontbind.P′(L) = 60L − 4,5L² = L(60 − 4,5L) = 0

5

Lees de kandidaten af.L = 0  of  L = 604,5 = 403 ≈ 13,3

6

Vergelijk met de randen van het domein.L = 0 → P = 0; L = 20 → K = 0 → P = 0; L = 403 → P = 160009 ≈ 1,8 × 10³

Antwoord: L = 403 ≈ 13,3 (met K = 10), waarbij P ≈ 1,8 × 10³

Waarom je de randen hier echt nodig hebt

P′ is nul bij L = 0, maar dat is juist het slechtste punt: daar is P nul. Zonder de drie waarden te vergelijken zou je dat niet zien.

De andere rand, L = 20, maakt K precies nul en dus P ook nul. Het maximum ligt netjes ertussenin.

Dit type — een opbrengst met een budget- of grondstofvoorwaarde — is op het examen de standaardvorm van een optimaliseeropgave.

Valkuil: controleer altijd de grenzen L = 0 en L = 20. Alleen f′ = 0 oplossen is hier niet genoeg.
5. Uit karton van 20 bij 20 cm knip je in elke hoek een vierkantje van x bij x en vouw je de randen omhoog. Bij welke x is de inhoud maximaal?

Wat je weet
Een vierkant vel van 20 bij 20 cm. Uit elke hoek gaat een vierkantje van x bij x.

Wat je zoekt
De waarde van x met de grootste inhoud.

1

Teken het vel en bedenk wat de bodem wordt. Aan elke kant verdwijnt twee keer x.bodem: (20 − 2x) bij (20 − 2x); hoogte: x

2

Stel de inhoudsformule op en bepaal het domein.V(x) = x(20 − 2x)², met 0 < x < 10

3

Werk uit zodat je makkelijk kunt differentiëren.V(x) = x(400 − 80x + 4x²) = 4x³ − 80x² + 400x

4

Differentieer en deel door 4.V′(x) = 12x² − 160x + 400 = 4(3x² − 40x + 100)

5

Ontbind of gebruik de abc-formule.3x² − 40x + 100 = (3x − 10)(x − 10) = 0 → x = 103 of x = 10

6

x = 10 valt af: dan is de bodem nul en heb je geen doos.blijft over: x = 103 ≈ 3,33 cm

7

Reken de inhoud uit.V = 103 × (20 − 203)² = 1600027 ≈ 593 cm³

Antwoord: x = 103 ≈ 3,33 cm, met een inhoud van 1600027 ≈ 593 cm³

Waarom het domein zo belangrijk is

De wiskunde geeft braaf twee oplossingen, maar x = 10 betekent dat je het hele vel wegknipt. De meetkunde van de opgave sluit dat uit, en dat moet je opschrijven.

Het domein 0 < x < 10 haal je uit de tekening, niet uit de formule. Teken dus altijd eerst, ook als de opgave er niet om vraagt.

Aan beide randen is V nul, en ertussenin is V positief. Daarom weet je al voordat je rekent dat er een maximum binnenin moet liggen.

Valkuil: de bodemzijde is 20 − 2x, niet 20 − x. Er gaat aan twee kanten een vierkantje af.
6. Bepaal het minimum van f(x) = x + 4x voor x > 0.

Wat je weet
Een som van x en een breuk, met domein x > 0.

Wat je zoekt
Het minimum op dat domein.

1

Schrijf de breuk als macht en differentieer.f(x) = x + 4x−1 → f′(x) = 1 − 4x²

2

Zet gelijk aan nul en vermenigvuldig met x².x² − 4 = 0 → x = 2 of x = −2

3

x = −2 valt af wegens het domein x > 0.blijft over: x = 2

4

Controleer de tekenwisseling.f′(1) = −3 < 0  ·  f′(3) = 59 > 0 → minimum

5

Reken de waarde uit.f(2) = 2 + 2 = 4

Antwoord: minimum 4 bij x = 2

Waarom dit een absoluut minimum is

De functie daalt op heel 0 < x < 2 en stijgt op heel x > 2. Er is dus maar één dal, en dat is meteen het laagste punt van het hele domein.

Deze functie zit verstopt in veel optimaliseeropgaven. In opgave 2 bijvoorbeeld had je A(r) = πr² + 2000r, en dat is dezelfde vorm: iets dat stijgt plus iets dat daalt.

Valkuil: een kritiek punt buiten het domein telt niet mee. Noem x = −2 wel, en zeg waarom hij afvalt.
7. Een rechthoek staat met zijn onderkant op de x-as en met zijn bovenhoeken op y = 4 − x². Welke breedte geeft de grootste oppervlakte?

Wat je weet
De parabool y = 4 − x², die de x-as snijdt bij x = −2 en x = 2. De rechthoek is symmetrisch om de y-as.

Wat je zoekt
De breedte met de grootste oppervlakte.

1

Noem de rechterbovenhoek (x, 4 − x²). De rechthoek loopt dan van −x tot x.breedte = 2x; hoogte = 4 − x²

2

Stel de oppervlakteformule op met het domein.A(x) = 2x(4 − x²) = 8x − 2x³, met 0 < x < 2

3

Differentieer.A′(x) = 8 − 6x²

4

Zet gelijk aan nul.6x² = 8 → x² = 43 → x = 2√3 = 23√3 ≈ 1,15

5

Controleer dat het een maximum is.A′(0) = 8 > 0  ·  A′(2) = −16 < 0 → maximum

6

Reken de gevraagde breedte uit; dat is 2x.breedte = 43√3 ≈ 2,31

7

Reken ook de hoogte en de oppervlakte uit.hoogte = 4 − 43 = 83; A = 329√3 ≈ 6,16

Antwoord: breedte = 43√3 ≈ 2,31, met hoogte 83 en oppervlakte 329√3 ≈ 6,16

Lees terug wat er gevraagd wordt

Je rekent met x, maar de vraag gaat over de breedte, en die is 2x. Dat is op dit blad de fout die het vaakst gemaakt wordt.

Zet daarom bij het begin op je blad wat x betekent (“x = halve breedte”), en kijk aan het eind of je antwoord daarop aansluit.

Merk ook op dat de hoogte precies ⅔ van de parabooltop is. Dat geldt altijd bij deze opstelling, bij elke parabool van deze vorm.

Valkuil: de breedte is 2x, niet x. En de hoogte volgt uit de parabool, niet uit de x-as.
8. Bepaal het absolute maximum en minimum van f(x) = x³ − 3x² op [0, 3].

Wat je weet
Een derdegraadsfunctie op een gesloten interval. De randen doen mee.

Wat je zoekt
De grootste en de kleinste waarde op [0, 3].

1

Differentieer en ontbind.f′(x) = 3x² − 6x = 3x(x − 2)

2

Zet gelijk aan nul.x = 0 of x = 2; allebei liggen ze in [0, 3]

3

Zet alle te onderzoeken punten op een rij: de kandidaten plus de randen.x = 0 (ook rand), x = 2, x = 3 (rand)

4

Reken de waarden uit.f(0) = 0  ·  f(2) = 8 − 12 = −4  ·  f(3) = 27 − 27 = 0

5

Kies de grootste en de kleinste.maximum 0; minimum −4

Antwoord: absoluut maximum 0 (bij x = 0 én bij x = 3), absoluut minimum −4 bij x = 2

Een maximum kan op twee plekken liggen

Hier wordt de waarde 0 twee keer bereikt: aan het begin en aan het eind van het interval. Dat is geen fout, noem ze allebei.

Zonder de rand x = 3 mee te nemen had je het maximum helemaal gemist: f′ is daar niet nul, want de grafiek stijgt er nog steeds.

Vaste werkwijze bij een gesloten interval: nulpunten van f′ binnen het interval plus beide randen, en dan alle waarden vergelijken.

Valkuil: vergelijk álle randen, ook als f′ daar niet nul is. Een tekenschema alleen vindt randmaxima niet.
9. Waarom mag je bij opgave 3 het kwadraat van de afstand minimaliseren in plaats van de afstand zelf?

Wat je weet
d is een afstand, dus d ≥ 0. En d = √(d²).

Wat je zoekt
Een uitleg, geen berekening.

1

Afstanden zijn nooit negatief, dus zowel d als d² is groter dan of gelijk aan nul.

2

De wortelfunctie is stijgend: is d² kleiner, dan is √(d²) ook kleiner.

3

Daardoor ligt het minimum van d² bij precies dezelfde x als het minimum van d.

4

Je wint er een vervelende afgeleide mee, want je hoeft de kettingregel op een wortel niet toe te passen.

Antwoord: omdat de wortel een stijgende functie is op niet-negatieve getallen: het minimum van d² ligt bij dezelfde x als dat van d

Wanneer dit argument niet opgaat

Het werkt alleen omdat afstanden niet negatief kunnen zijn. Bij een functie die wél negatief wordt, verandert kwadrateren de plek van het minimum: −5 is kleiner dan 1, maar 25 is groter dan 1.

Schrijf de voorwaarde er dus bij in je antwoord. “Omdat d ≥ 0 en de wortel stijgend is” is de volledige onderbouwing.

Let er ook op dat je antwoord de afstand zelf geeft, niet het kwadraat. Aan het eind trek je alsnog de wortel.

Valkuil: dit mag niet zomaar bij elke functie. De voorwaarde is dat hij niet negatief wordt.
10. Een rechthoekige weide langs een rechte muur wordt met 100 m hek omheind; de muur vormt één zijde. Wat is de grootst mogelijke oppervlakte?

Wat je weet
100 m hek, en één van de vier zijden is de muur en kost dus geen hek.

Wat je zoekt
De grootste oppervlakte, en de afmetingen erbij.

1

Teken de weide. Noem de twee zijden loodrecht op de muur x.twee zijden x, plus één zijde evenwijdig aan de muur

2

Het hek is 100 m lang en bestaat uit drie stukken. Druk de derde zijde uit in x.2x + zijde = 100 → zijde = 100 − 2x

3

Stel de oppervlakteformule op met het domein.A(x) = x(100 − 2x) = 100x − 2x², met 0 < x < 50

4

Differentieer en zet gelijk aan nul.A′(x) = 100 − 4x = 0 → x = 25

5

Controleer de tekenwisseling.A′(10) = 60 > 0  ·  A′(30) = −20 < 0 → maximum

6

Reken de afmetingen en de oppervlakte uit.zijde = 100 − 50 = 50 m → A = 25 × 50 = 1250 m²

Antwoord: 1250 m², bij een weide van 25 bij 50 m

Waarom het hier géén vierkant is

In opgave 1 was het antwoord een vierkant, hier niet. Het verschil is de muur: die levert gratis een zijde, dus loont het om de weide langs de muur uit te rekken.

Het patroon is dat de zijde langs de muur precies de helft van het hek opsnoept: 50 van de 100 meter. Dat geldt bij dit type altijd.

Dat is meteen een goede controle: komt er bij jou een vierkant van 33⅓ bij 33⅓ uit, dan heb je vier stukken hek gerekend in plaats van drie.

Valkuil: er zijn maar drie stukken hek. Reken je met 2x + 2y = 100, dan vergeet je dat de muur de vierde zijde is.
11. Van rechthoek OPQR ligt P op de positieve x-as, Q op de grafiek van f(x) = √(6 − x) en R op de y-as. Bereken exact de maximale oppervlakte van de rechthoek. Gebruik het kwadraat van de oppervlakte, zodat je geen wortel hoeft te differentiëren.

Wat je weet
O is de oorsprong. P ligt op de x-as, Q recht daarboven op de grafiek, R op de y-as.

Wat je zoekt
De grootste oppervlakte, exact.

1

Geef de x-coördinaat van P een letter. Dat is de breedte van de rechthoek.OP = p

2

De hoogte is de y-coördinaat van Q. Q ligt recht boven P, dus vul p in f in.PQ = f(p) = √(6 − p)

3

Stel de oppervlakteformule op, met het domein.A = p · √(6 − p), met 0 < p < 6

4

A is positief. Dan zijn A en A² bij dezelfde p maximaal. Neem het kwadraat: de wortel verdwijnt.A² = p²(6 − p) = 6p² − p³

5

Differentieer en zet gelijk aan nul.(A²)′ = 12p − 3p² = 3p(4 − p) = 0 → p = 0 of p = 4

6

p = 0 valt buiten het domein. Controleer de tekenwisseling bij p = 4.(A²)′(1) = 9 > 0  ·  (A²)′(5) = −15 < 0 → maximum

7

Vul p = 4 in de formule voor A in. Niet in A².A = 4 · √(6 − 4) = 4√2

Antwoord: de maximale oppervlakte is 4√2 (bij p = 4)

Waarom het kwadraat mag

Voor positieve getallen geldt: hoe groter het getal, hoe groter het kwadraat. De p die A² zo groot mogelijk maakt, maakt A dus ook zo groot mogelijk. Dezelfde gedachte staat bij opgave 3 en opgave 9.

Na de les over de kettingregel kun je A ook rechtstreeks differentiëren, zoals in het filmpje van Math with Menno. Dat geeft dezelfde p.

Valkuil: het antwoord is A, niet A². Vul je p = 4 in A² in, dan krijg je 32, en dat is het kwadraat van de oppervlakte.

De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.

Terug naar de les