Wiskunde B← TerugAlle vakken
Somregel en constante factoren
Planning

Somregel en constante factoren

Differentieerkern; ongeveer 30–45 minuten

Wat je hier leert

Je differentieert een som of verschil term voor term, met behoud van constante factoren.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Dit is een examenvraag die bij dit onderwerp past. Lees de vraag rustig door. Je hoeft hem nu nog niet op te lossen. Onderaan staat dezelfde examensectie met de volledige uitwerking.

Wiskunde B vwo 2024, tijdvak I, vraag 1 · 3 punten

Gegeven is f(x) = x5 − 3x√x. Bewijs dat de grafiek in A(1, −2) stijgt.

Eerst alleen kijken en nadenken; bewaar de uitwerking voor later.

Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.

Math with Menno; Differentiëren

Deze video behandelt de standaardafgeleiden én de somregel met constante factoren.

Math with Menno; 8:55Openen op YouTube

Marcel Eggen; Differentiëren met de somregel (vwo 6 wiskunde A; de somregel is gelijk aan die van wiskunde B)

Een aanvullende uitleg over term voor term differentiëren. De video is gelabeld wiskunde A; de somregel is dezelfde bij wiskunde B.

Marcel EggenOpenen op YouTube

De kern

Som en verschil
(f + g)′ = f′ + g′; (f − g)′ = f′ − g′

Differentieer elke term afzonderlijk.

Constante factor
(c·f)′ = c·f′

c is een vast getal, geen functie van x.

Constante term
(f + c)′ = f′

Een verticale verschuiving verandert de hellingen niet.

Voorbeeld: een veelterm

1

f(x) = 3x⁴ − 2x² + 7x − 9.

2

Differentieer vier termen: 3·4x³ − 2·2x + 7 − 0.

3

Dus f′(x) = 12x³ − 4x + 7.

Voorbeeld: verschillende functies

1

g(x) = 2eˣ − 3 ln x + 4√x, met x > 0.

2

Gebruik per term de eigen standaardafgeleide: 2eˣ − 3x + 42√x .

3

Dus g′(x) = 2eˣ − 3x + 2√x . Het domein blijft x > 0.

Veelgemaakte fout

Bij x·sin x is x geen constante factor. Daar heb je de productregel nodig.

Voorbeeld: eerst haakjes wegwerken

Differentieer f(x) = (x − 2)(x² + 2x + 4).

1. Werk het product uit.

f(x) = x³ + 2x² + 4x − 2x² − 4x − 8 = x³ − 8.

2. Differentieer de termen. De constante −8 verdwijnt.

f′(x) = 3x².

Zo kun je dit product al oplossen met de somregel.

Voorbeeld: twee onbekende coëfficiënten

Gegeven is f(x) = ax³ + bx + 5. De helling bij x = 0 is 2 en bij x = 2 is hij 14. Bepaal a en b.

1. Differentieer naar x. a en b blijven constant.

f′(x) = 3ax² + b.

2. Gebruik de eerste helling. f′(0) = b = 2.

3. Vul dat in bij de tweede helling.

f′(2) = 12a + 2 = 14 → a = 1.

Dus a = 1 en b = 2. Het getal 5 bepaalt mede de hoogte van de grafiek, maar niet de helling.

Zelf proberen

Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.

1. Differentieer f(x) = 3x⁴ − 2x³ + 7.
Laat de uitwerking zien

Term voor term. De constante 7 heeft afgeleide 0.

f′(x) = 12x³ − 6x²

De constante +7 verdwijnt bij het differentiëren.
2. Differentieer f(x) = (x² − 3)(x + 1) zonder productregel.
Laat de uitwerking zien

Werk eerst de haakjes uit; dan is het een gewone som.

f(x) = x³ + x² − 3x − 3

f′(x) = 3x² + 2x − 3

Een product mag je niet differentiëren door de afgeleiden zomaar te vermenigvuldigen. Hier voorkom je dat door eerst uit te werken.
3. Differentieer f(x) = 5√x − 4x.
Laat de uitwerking zien

Als machten: 5x½ − 4x−1.

f′(x) = 2½x−½ + 4x−2 = 52√x + 4x²

Hier geldt x > 0, door de combinatie van √x en delen door x.

Het tweede minteken wordt plus; x = 0 blijft uitgesloten.
4. Differentieer f(x) = 2ex − 3·sin(x).
Laat de uitwerking zien

De constante factoren blijven staan; let op het minteken.

f′(x) = 2ex − 3·cos(x)

Antwoord: f′(x) = 2eˣ − 3cos(x).

De min bij −3sin(x) blijft staan.
5. Gegeven is f(x) = ax² + bx + c, met a ≠ 0. Bepaal de afgeleide en de x-coördinaat van de top.
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 2ax + b

2ax + b = 0  →  x = −b2a

Dat is precies de formule voor de top die je uit de onderbouw kent. Nu weet je waar hij vandaan komt.

De voorwaarde a ≠ 0 maakt dit een kwadratische functie. Voor a > 0 is de top een minimum; voor a < 0 een maximum. Bij a = 0 krijg je een rechte lijn of een constante functie, zonder unieke top.

De formule geeft de x-coördinaat. Voor de y-coördinaat moet je die nog in f invullen.
6. Voor welke x heeft f(x) = x³ − 3x² − 9x een horizontale raaklijn?
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x² − 6x − 9 = 3(x² − 2x − 3)

3(x − 3)(x + 1) = 0  →  x = −1 of x = 3

Antwoord: Horizontale raaklijnen bij x = −1 en x = 3.

Na het ontbinden moet je beide oplossingen noemen.
7. Differentieer f(x) = ¼x⁴ − 2x.
Laat de uitwerking zien

De constante factor ¼ blijft gewoon staan: (c·f)′ = c·f′.

f′(x) = x³ − 2

De factor ¼ is constant en moet gewoon blijven meetellen.
8. Differentieer f(x) = 3x² + 15.
Laat de uitwerking zien

Delen door 5 is vermenigvuldigen met ⅕: een constante factor, geen quotiënt.

f′(x) = 6x5

Een constante noemer verandert niet mee met x; daarom is de quotiëntregel hier niet nodig.
9. Voor welke p heeft f(x) = x³ + px nergens een horizontale raaklijn?
Laat de uitwerking zien

f′(x) = 3x² + p

3x² is nooit negatief. Is p > 0, dan is 3x² + p altijd positief en heeft f′(x) = 0 geen oplossing.

Dus p > 0. Bij p = 0 is x = 0 wél een oplossing (al is het daar geen top), en bij p < 0 zijn er twee.

Antwoord: Geen horizontale raaklijn precies als p > 0.

Bij p = 0 is f′(0) = 0, ook al is het daar geen maximum of minimum.
10. Gegeven f(x) = ax³ + bx, met constante a en b. De helling bij x = 0 is −3 en de helling bij x = 1 is 3. Bereken exact a en b.
Laat de uitwerking zien

Differentieer term voor term: f′(x) = 3ax² + b.

Bij x = 0: f′(0) = b = −3.

Bij x = 1: f′(1) = 3a + b = 3. Vul b = −3 in: 3a − 3 = 3, dus a = 2.

Antwoord: a = 2 en b = −3. Controle: f′(x) = 6x² − 3 geeft inderdaad f′(0) = −3 en f′(1) = 3.

De getallen −3 en 3 zijn hellingen, geen functiewaarden.

Alle uitwerkingen bij elkaar

De uitwerkingen van de tien opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.

Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printen

Zo ziet dit er op het examen uit

Wiskunde B vwo 2024; tijdvak I; vraag 1; 3 punten

Je gebruikt de machtsregel en de somregel. De wortelterm schrijf je eerst als een macht.

Gegeven is f(x) = x5 − 3x√x, met x ≥ 0. Het punt A(1, −2) ligt op de grafiek.

Bewijs dat de grafiek in A stijgt.

Bekijk de volledige uitwerking en punten

1. Herschrijf de wortelterm. Omdat √x = x1/2, is x√x = x3/2.

f(x) = x5 − 3x3/2.

2. Differentieer term voor term. De factor −3 blijft staan. Vermenigvuldig die met de exponent 32.

f′(x) = 5x4 − (92)x1/2
= 5x4 − (92)√x.

3. Onderzoek de helling bij A. Vul de x-coördinaat 1 in de afgeleide in.

f′(1) = 5 − 92 = 12 > 0.

De grafiek stijgt dus in A. Dat A een negatieve y-coördinaat heeft, zegt niets over stijgen of dalen. Daarvoor kijk je naar het teken van f′.

Punten bij deze oplossingsroute

De stappen hieronder volgen het officiële correctievoorschrift; de uitleg hierboven is uitgebreider.

  1. x√x herschrijven en f(x) = x⁵ − 3x3/2 noteren. (1 punt)
  2. De juiste afgeleide bepalen. (1 punt)
  3. f′(1) = 12 > 0 berekenen en concluderen dat de grafiek in A stijgt. (1 punt)

Kun je dit hardop uitleggen?

Waarom hebben f(x) en f(x) + 100 dezelfde afgeleide? Teken twee verticaal verschoven grafieken en vergelijk hun raaklijnen.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Meer oefenen

Hierboven staan tien opgaven. Het richtgetal is 12: Kies in Math4All bij Differentiaal- en integraalrekening → Afgeleide functies → Differentiëren twee extra opgaven waarin meerdere termen voorkomen. Schrijf eerst elke afgeleide afzonderlijk en voeg pas daarna samen.

Math4All; vwo wiskunde B; overzicht

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 12 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu