Differentieerkern; deel 1 van 2; constanten en machten; ongeveer 45 minuten
Je leest de afgeleide als helling, en berekent de afgeleide van een constante en van een macht. Je leest f′(a) als de helling van de grafiek bij x = a.
Vandaag nog niet: de afgeleiden van ex, ln(x), sin(x) en cos(x). Die horen bij deel 2.
Video’s bij deel 1; kijk ze op de dag vóór de les. Ze leggen allebei de machtsregel uit; kies de uitleg die bij je past.
Math with Menno; Differentiëren
Deze video is breder dan de les van vandaag: de somregel oefen je op woensdag 4 november. Vandaag ligt de nadruk op de machtsregel en vaste factoren.
Math with Menno; 8:55Openen op YouTube
Wiskunde met Bob Pruiksma; vwo B 6.2 A De afgeleide van f(x)=axⁿ met gehele n
Wiskunde met Bob Pruiksma; 14:05Openen op YouTube
De limiet van de gemiddelde verandering is de lokale helling, als deze limiet bestaat.
Werk op een interval waar de functie differentieerbaar is. Schrijf √x als x1/2 en 1x als x−1.
Hierna: deel 2
De e-macht, de logaritme, sinus en cosinus staan op een eigen pagina: De afgeleiden van de standaardfuncties — deel 2. Die doe je op woensdag 11 november.
Schrijf f(x) = √x als x1/2. Het domein is x ≥ 0.
De machtsregel geeft f′(x) = ½x−1/2 = 12√x , voor x > 0.
Bij x = 4 is de helling 14. Bij x = 0 geeft deze formule geen eindige afgeleide.
Gegeven is f(x) = x³ + 2x , met x ≠ 0.
1. Deel beide termen door x.
f(x) = x² + 2x−1.
2. Pas de machtsregel toe.
f′(x) = 2x − 2x−2 = 2x − 2x² .
3. Houd het domein vast. Ook na het herschrijven blijft x = 0 uitgesloten.
Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.
Tien opgaven voor deel 1. De nummers 3, 5, 7, 8 en 10 ontbreken hier met opzet: die horen bij deel 2. De vijf extra opgaven zijn 11 t/m 15.
Schrijf eerst als machten: f(x) = 3x½ − 2x−2.
f′(x) = 1½x−½ + 4x−3 = 32√x + 4x³
Het domein is x > 0: de wortel vraagt x ≥ 0 en de noemer sluit x = 0 uit.
Antwoord: f′(x) = 32√x + 4x³ , voor x > 0.
Niet de quotiëntregel pakken: deel eerst term voor term door x.
f(x) = 2x² − 5 + x−1
f′(x) = 4x − 1x²
De voorwaarde x ≠ 0 blijft gelden na het herschrijven: delen door nul kan niet.
f′(x) = 12√x .
f′(9) = 12·3 = 16
Antwoord: De helling bij x = 9 is exact 16.
f′(x) = 3x² − 12 = 0 → x² = 4
x = −2 of x = 2.
Antwoord: Horizontale raaklijnen bij x = −2 en x = 2.
Schrijf x√x = x3/2. Voor x > 0 geldt:
f′(x) = (32)x1/2 = (32)√x.
Het domein van f is [0, ∞). Bij x = 0 kun je alleen van rechts naderen. Bereken daar het differentiequotiënt, met h > 0:
f(h) − f(0)h = h√hh = √h → 0.
De helling vanaf rechts is dus 0. De grafiek heeft bij de oorsprong een horizontale raaklijn vanaf rechts. Een tweezijdige afgeleide kun je daar niet bepalen, omdat f links van 0 niet bestaat. Dat betekent niet dat de grafiek bij 0 een scherpe hoek heeft.
Stap 1. Herken de vorm. Dit is een vaste factor maal een macht: −4x5. De factor −4 blijft staan.
Stap 2. Pas de machtsregel toe. Vermenigvuldig met de exponent 5 en verlaag de exponent met 1:
f′(x) = −4 · 5x5−1 = −20x4.
Stap 3. Bereken de helling bij x = −1. Vul −1 in de afgeleide in:
f′(−1) = −20 · (−1)4 = −20 · 1 = −20.
Antwoord: f′(x) = −20x4 en de helling bij x = −1 is −20.
Let op: een negatief getal tot de vierde macht is positief. Het minteken vóór de 20 blijft dus staan.
Stap 1. Noteer het domein. De noemer mag niet nul zijn. Daarom geldt x ≠ 0.
Stap 2. Schrijf de breuk als macht. Delen door x3 is hetzelfde als vermenigvuldigen met x−3:
g(x) = 7x−3.
Stap 3. Gebruik de machtsregel. Vermenigvuldig de exponent −3 met de factor 7 en trek 1 van de exponent af:
g′(x) = 7 · (−3)x−3−1 = −21x−4.
Stap 4. Schrijf terug als breuk.
g′(x) = −21x4 .
Antwoord: g′(x) = −21x4, voor x ≠ 0.
Let op: bij een negatieve exponent wordt de exponent na differentiëren nóg één lager: −3 wordt −4.
Stap 1. Schrijf de wortel als macht. De factor 3 blijft staan:
h(x) = 3x1/2.
Stap 2. Differentieer met de machtsregel. Vermenigvuldig met ½ en verlaag de exponent met 1:
h′(x) = 3 · ½x−1/2 = 32 · x−1/2.
Stap 3. Schrijf de negatieve exponent als wortel in de noemer.
h′(x) = 32√x , voor x > 0.
Stap 4. Vul x = 9 in. Omdat √9 = 3:
h′(9) = 32 · 3 = 36 = 12.
Antwoord: h′(x) = 32√x en de helling bij x = 9 is 12.
Let op: vergeet de vaste factor 3 niet. De afgeleide is niet alleen 12√x.
Stap 1. Vul x + h en x in. De functiewaarde is altijd −6, ongeacht de gekozen x:
p(x+h) = −6 en p(x) = −6.
Stap 2. Vul dit in in het differentiequotiënt.
p(x+h) − p(x)h = −6 − (−6)h = 0h = 0.
Stap 3. Neem de limiet. De uitkomst is voor iedere h ≠ 0 al nul. Dus blijft de limiet nul:
p′(x) = limh→0 0 = 0.
Antwoord: de afgeleide van een constante functie is overal 0. De grafiek is een horizontale lijn en heeft dus nergens een helling omhoog of omlaag.
Let op: de functiewaarde is −6, maar de helling is 0. p(x) en p′(x) zijn verschillende dingen.
Stap 1. Schrijf de definitie op. Voor de helling bij x = 3 nemen we de limiet van het differentiequotiënt:
q′(3) = limh→0 q(3+h) − q(3)h .
Stap 2. Bereken de twee functiewaarden.
q(3+h) = (3+h)2 = 9 + 6h + h2,
q(3) = 32 = 9.
Stap 3. Vul in en vereenvoudig.
q′(3) = limh→0 (9 + 6h + h2) − 9h
= limh→0 6h + h2h
= limh→0 (6 + h).
Stap 4. Neem de limiet. Als h naar 0 gaat, gaat 6 + h naar 6:
q′(3) = 6.
Antwoord: de helling van de grafiek bij x = 3 is 6.
Let op: je mag h niet meteen 0 maken in de breuk. Vereenvoudig eerst; anders krijg je onterecht 00. Ook is q(3) = 9 de hoogte van de grafiek, niet de helling.
Alle uitwerkingen bij elkaar
De uitwerkingen van alle vijftien opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.
Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printenLeg zonder formulekaart uit waarom een horizontale lijn afgeleide nul heeft, en waarom je √x eerst als macht schrijft voordat je differentieert.
Hierboven staan tien opgaven voor deel 1. De vijf opgaven bij deel 2 volgen op woensdag 11 november. Samen zijn dat vijftien opgaven voor dit onderwerp. Je hoeft de opgaven van deel 2 vandaag nog niet te maken. Als je na beide delen extra oefening nodig hebt, kun je in Math4All bij Differentiaal- en integraalrekening → Afgeleide functies → Differentiëren nog enkele opgaven met machten en wortels kiezen.
Math4All; vwo wiskunde B; overzicht
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je bij deel 1 én deel 2 hebt gemaakt.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.