Wiskunde B← TerugAlle vakken
Standaardafgeleiden; deel 2
Planning

De afgeleiden van de standaardfuncties — deel 2

Differentieerkern; deel 2 van 2; de e-macht, de logaritme, sinus en cosinus; ongeveer 30 minuten

Wat je hier leert

De afgeleide van ex en ax, van ln x en alog x, en van sin x en cos x. Je herkent aan de functie welke van deze regels je nodig hebt.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Deel 1: de betekenis van de afgeleide, en de regels voor constanten en machten. Zie De afgeleiden van de standaardfuncties (deel 1). Een vaste factor vóór een functie blijft ook hier gewoon staan.

Waar je naartoe werkt

Deze officiële examenvraag gaat verder dan deze les. Lees hem alleen als vooruitblik: vandaag oefen je onderaan uitsluitend het differentiëren van ln(x) en e-machten; een volledige aanpak is pas aan de orde bij de les over raaklijnen op 16 november.

Wiskunde B vwo 2022, tijdvak I, vraag 3 · 4 punten

Gegeven zijn fp(x) = p ln(x) en gp(x) = ex/p. Bepaal exact p zodat de lijn y = x beide grafieken raakt.

Vandaag hoef je niet de volledige examenvraag op te lossen. Onder aan deze pagina staat een afzonderlijke, haalbare deelvaardigheid.

Video’s bij deel 2; kijk ze op de dag vóór de les. Elke video gaat over één van de drie regels hieronder.

Math with Menno; Exponentiële functies differentiëren

Hoort bij de regel (ex)′ = ex en (ax)′ = ln(a)·ax.

Math with Menno; 5:00Openen op YouTube

Math with Menno; Logaritmische functies differentiëren

Hoort bij (ln x)′ = 1x en (alog x)′ = 1x·ln a .

Math with Menno; 3:22Openen op YouTube

Math with Menno; De afgeleide van sinus en cosinus

Hoort bij (sin x)′ = cos x en (cos x)′ = −sin x. De hoek is in radialen; reken niet in graden.

Math with Menno; 11:02Openen op YouTube

Twee korte video’s over de kettingregel; in de video over de e-macht hierboven gebruikt Menno de kettingregel. Die regel staat in december op de planning; voor de opgaven hieronder heb je hem niet nodig. Deze twee van samen vijf minuten laten zien wat het is, zodat je hem herkent als hij langskomt.

24math; Differentiëren met de kettingregel

Wat de regel doet: eerst de buitenkant, de binnenkant laat je staan, en dan maal de afgeleide van de binnenkant.

24math; 2:59Openen op YouTube

24math; Een functie met een e-macht differentiëren met de kettingregel

Precies het geval uit de video hierboven: e5x wordt e5x · 5. Die factor 5 is wat de kettingregel erbij doet.

24math; 2:02Openen op YouTube

De kern

Exponentieel
(ex)′ = ex; (ax)′ = ln(a)·ax

Hier is a > 0. Een vaste factor vóór een functie blijft staan.

Logaritmen
(ln x)′ = 1x; (loga x)′ = 1x ln a

x > 0, a > 0 en a ≠ 1.

Goniometrie
(sin x)′ = cos x; (cos x)′ = −sin x

De hoek x is in radialen.

De regels uit deel 1 blijven gelden: een constante heeft afgeleide nul, en (xn)′ = nxn−1.

Voorbeeld: een exponentiële functie

1

Neem g(x) = 2x. De variabele staat in de exponent, dus gebruik niet de regel voor x².

2

g′(x) = ln(2)·2x. Bij x = 0 is de helling ln(2).

3

Vergelijk: de afgeleide van x² is 2x. De plaats van de variabele bepaalt de regel.

Veelgemaakte fout

xⁿ en aˣ lijken op elkaar, maar hebben verschillende afgeleiden. Een constante heeft afgeleide nul; de afgeleide van cos x heeft een minteken.

Voor de oefeningen

Bij een som of verschil differentieer je elke term apart. Een vaste factor blijft staan; een losse constante wordt 0. Bijvoorbeeld: (3x² − 4)′ = 3 · 2x = 6x. In de volgende les oefen je deze regels verder.

De afgeleide geeft de helling. Een horizontale raaklijn heeft helling 0: los daarvoor f′(x) = 0 op.

Voorbeeld: x³ en 3ˣ zijn verschillende soorten functies

1. Kijk waar de variabele staat. Bij f(x) = x³ staat x in het grondtal: gebruik de machtsregel. Bij g(x) = 3x staat x in de exponent: gebruik de regel voor exponentiële functies.

f′(x) = 3x²
g′(x) = ln(3) · 3x.

2. Vergelijk de hellingen bij x = 0. f′(0) = 0, terwijl g′(0) = ln(3). Dezelfde 3 in de formule betekent dus niet dezelfde afgeleide.

Zelf proberen

Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.

De nummers lopen door vanaf deel 1, zodat ze kloppen met het uitwerkingenblad. Opgave 1, 2, 4, 6, 9 en 11 t/m 15 heb je bij deel 1 gemaakt.

3. Differentieer f(x) = 4ex − 3·ln(x) voor x > 0.
Laat de uitwerking zien
1

Splits de functie in twee termen. Je differentieert elke term apart.f(x)=4ex − 3·ln(x)

2

Differentieer de eerste term. De afgeleide van ex is opnieuw ex. De vaste factor 4 blijft staan.(4ex)′ = 4ex

3

Differentieer de tweede term. De afgeleide van ln(x) is 1x. De factor −3 blijft staan.(−3·ln(x))′ = −3·1x = −3x

4

Zet de twee afgeleiden weer bij elkaar.f′(x) = 4ex − 3x

Antwoord: f′(x) = 4eˣ − 3x voor x > 0.

Let op: ex en ln(x) hebben verschillende afgeleiden. De voorwaarde x > 0 hoort bij ln(x).
5. Bereken exact f′(0) voor f(x) = 2x.
Laat de uitwerking zien
1

Herken het soort functie. De variabele x staat in de exponent. Dit is dus een exponentiële functie van de vorm ax, met a = 2.

2

Kies de juiste afgeleideregel.(ax)′ = ln(a)·ax

3

Vul a = 2 in.f′(x) = ln(2)·2x

4

Bereken nu de helling bij x = 0. Vul x = 0 in de afgeleide in.f′(0) = ln(2)·20

5

Gebruik dat 20 = 1.f′(0) = ln(2)·1 = ln(2)

Antwoord: f′(0) = ln(2) exact. Ter controle: ln(2) ≈ 0,69.

Valkuil: gebruik hier niet de machtsregel nxn−1. Die regel hoort bij bijvoorbeeld x²; hier staat x juist in de exponent.
7. Bereken exact f′(π4) voor f(x) = sin(x) + cos(x).
Laat de uitwerking zien
1

Differentieer de sinus.(sin(x))′ = cos(x)

2

Differentieer de cosinus. Hier verschijnt een minteken.(cos(x))′ = −sin(x)

3

Combineer beide termen.f′(x) = cos(x) − sin(x)

4

Vul x = π4 in.f′(π4) = cos(π4) − sin(π4)

5

Gebruik de exacte waarden. Voor π4 zijn sinus en cosinus allebei √22.f′(π4) = √22 − √22 = 0

Antwoord: f′(π4) = 0.

Betekenis: bij x = π4 heeft de grafiek een horizontale raaklijn. Werk bij deze afgeleideregel in radialen, niet in graden.
8. Toon aan dat de grafiek van f(x) = ln(x) nergens een horizontale raaklijn heeft.
Laat de uitwerking zien
1

Bepaal eerst de afgeleide.f′(x) = 1x

2

Vertaal “horizontale raaklijn” naar een vergelijking. Een horizontale raaklijn heeft helling 0. Je moet dus onderzoeken off′(x)=0mogelijk is.

3

Vul de afgeleide in.1x = 0

4

Bekijk wanneer een breuk nul kan zijn. Een breuk is alleen 0 als de teller 0 is. De teller is hier altijd 1 en wordt dus nooit 0. Bovendien geldt voor ln(x) dat x > 0.

5

Trek de conclusie. De vergelijking 1x=0 heeft geen oplossing. De helling van ln(x) is dus voor geen enkele x in het domein gelijk aan 0.

Antwoord: de grafiek van ln(x) heeft nergens een horizontale raaklijn.

Let op: als x heel groot wordt, wordt 1x steeds kleiner en nadert de helling 0. Maar hij wordt voor geen enkele eindige x precies 0.
10. Voor welke a hebben f(x) = a·x² en g(x) = ln(x) dezelfde helling bij x = 1?
Laat de uitwerking zien
1

“Dezelfde helling” betekent: vergelijk de afgeleiden. We bepalen dus eerst f′(x) en g′(x), en daarna vullen we x = 1 in.

2

Differentieer f(x) = a·x². De letter a is hier een constante en blijft als factor staan.f′(x) = a·2x = 2ax

3

Bereken de helling van f bij x = 1.f′(1) = 2a·1 = 2a

4

Differentieer g(x) = ln(x).g′(x) = 1x

5

Bereken de helling van g bij x = 1.g′(1) = 11 = 1

6

Stel de twee hellingen gelijk.2a = 1

7

Los de vergelijking op. Deel beide kanten door 2.a = 12

Antwoord: a = 12.

Valkuil: vergelijk niet f(1) en g(1). De vraag gaat over dezelfde helling, dus je moet f′(1) en g′(1) gelijkstellen.

Alle uitwerkingen bij elkaar

De uitwerkingen van alle vijftien opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.

Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printen

Zo ziet dit er op het examen uit

Vandaag: alleen de standaardafgeleiden

De officiële examenvraag gebruikt meer dan je op 11 november hoeft te kennen. Deze eigen oefendeelvraag is geen officiële examendeelvraag en heeft daarom geen officiële puntenverdeling.

Gegeven is fp(x)=p·ln(x) voor x>0, waarbij p≠0 constant is. Bereken f′p(x) en bepaal voor p=2 de helling in x=1.

Bekijk de uitwerking van vandaag
1

De factor p blijft staan. De afgeleide van ln(x) is 1x.f′p(x)=px

2

Vul eerst p=2 en vervolgens x=1 in.f′2(1)=21=2

Dit is voldoende voor vandaag. Op 16 november leer je de hele raaklijnvergelijking opstellen.

Bewaar voor 16 november: de volledige officiële examenvraag

Wiskunde B vwo 2022; tijdvak I; vraag 3; 4 punten

Hieronder staat de vraag in eigen woorden, met alle benodigde gegevens.

Gegeven zijn fp(x) = p ln(x) en gp(x) = ex/p, met p ≠ 0. Deze functies zijn elkaars inverse; voor fp geldt x > 0.

Bepaal exact p zodat de lijn y = x beide grafieken raakt.

Bekijk de volledige uitwerking en punten

1. Gebruik de helling van de raaklijn. De lijn y = x heeft helling 1. Differentieer fp naar x; p is hierbij een constante.

f′p(x) = px .

In het raakpunt moet px = 1 gelden. Dus de x-coördinaat is x = p. Omdat x > 0, moet ook p > 0 zijn.

2. Het raakpunt moet óók op y = x liggen. Dezelfde helling alleen is niet genoeg: dan kan de raaklijn nog evenwijdig aan y = x liggen.

fp(p) = p
p ln(p) = p
ln(p) = 1
p = e.

Delen door p mag, want p ≠ 0. Omdat ln(e) = 1, is het raakpunt (e, e).

Waarom raakt dezelfde lijn ook g? De grafieken van inverse functies zijn elkaars spiegelbeeld in y = x. Het punt (e, e) en de raaklijn y = x blijven bij die spiegeling op dezelfde plaats. Daarmee is y = x ook raaklijn aan ge.

Punten bij deze oplossingsroute

De stappen hieronder volgen het officiële correctievoorschrift; de uitleg hierboven is uitgebreider.

  1. De afgeleide px bepalen. (1 punt)
  2. De helling gelijkstellen aan 1 en x = p vinden. (1 punt)
  3. Het raakpunt op y = x gebruiken: p ln(p) = p. (1 punt)
  4. De vergelijking exact oplossen: p = e. (1 punt)

Kun je dit hardop uitleggen?

Leg zonder formulekaart uit waarom een horizontale lijn afgeleide nul heeft, en waarom de grafiek van ln x steeds minder steil stijgt.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Meer oefenen

Hierboven staan vijf opgaven. Samen met de tien opgaven van deel 1 zijn dat er vijftien: precies het richtgetal voor dit onderwerp. Herken je de juiste afgeleideregel nog niet vanzelf, kies dan in Math4All bij Differentiaal- en integraalrekening → Afgeleide functies → Differentiëren nog drie opgaven met exponentiële en logaritmische functies. Schrijf bij elke stap eerst welke regel je gebruikt.

Math4All; vwo wiskunde B; overzicht

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je bij deel 1 én deel 2 hebt gemaakt.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu