Wiskunde B← Terug naar lesAlle wiskundeUitwerkingen De afgeleiden van de standaardfuncties
Planning

Uitwerkingen De afgeleiden van de standaardfuncties

De vijftien opgaven van het onderwerp, stap voor stap uitgelegd. Opgave 1, 2, 4, 6, 9 en 11 t/m 15 horen bij deel 1; opgave 3, 5, 7, 8 en 10 bij deel 2. Eerst zelf proberen, dan je tussenstappen vergelijken. Dit blad kun je op A4 afdrukken.

Terug naar de les

Formules die je bij deze opgaven gebruikt

Machtsregel(xn)′ = n·xn−1

Voor positieve, negatieve en gebroken exponenten.

Wortels als machten√x = x1/2

Dan kun je de machtsregel gebruiken.

Negatieve exponent1xn = x−n

Vergeet bij het terugschrijven de noemer niet.

Exponentiële functie(ax)′ = ln(a)·ax

Bij a = e wordt dit simpelweg eˣ.

Logaritme(ln(x))′ = 1x

Geldt voor x > 0.

Goniometrie(sin x)′ = cos x; (cos x)′ = −sin x

Hoeken in radialen.

Hellinghelling bij x = a: f′(a)

Horizontaal betekent f′(a) = 0.

De opgaven en antwoorden

1. Differentieer f(x) = 3√x − 2x².

Wat je weet
3√x − 2x²; x > 0.

Wat je nodig hebt
Machtsregel met halve en negatieve exponenten.

1

Herschrijf de wortel en de breuk als machten van x.f(x) = 3x1/2 − 2x−2

2

Gebruik op beide termen de regel: vermenigvuldig met de exponent en trek er 1 vanaf.f′(x) = 3·½x−1/2 − 2·(−2)x−3

3

Maak de coëfficiënten eenvoudig en schrijf de negatieve exponenten terug als breuken.f′(x) = 32√x + 4x³

Antwoord: f′(x) = 32√x + 4x³ , voor x > 0.

Min keer min is plus. x = 0 is uitgesloten door de noemer en de afgeleide.
2. Differentieer f(x) = 2x³ − 5x + 1x.

Wat je weet
2x³ − 5x + 1x; x ≠ 0.

Wat je nodig hebt
Eerst vereenvoudigen, daarna term voor term differentiëren.

1

Deel iedere term in de teller afzonderlijk door x.f(x) = 2x² − 5 + 1x

2

Herschrijf de laatste breuk als negatieve macht.f(x) = 2x² − 5 + x−1

3

Differentieer de drie termen.f′(x) = 4x + 0 − x−2

4

Schrijf de afgeleide weer met een breuk.f′(x) = 4x − 1x²

Antwoord: f′(x) = 4x − 1x² , voor x ≠ 0.

Gebruik hier niet blind de quotiëntregel; eerst delen is eenvoudiger. Het oorspronkelijke verbod x = 0 blijft gelden.
3. Differentieer f(x) = 4ex − 3·ln(x) voor x > 0.

Wat je weet
4ex − 3ln(x), met x > 0.

Wat je nodig hebt
Afgeleiden van eˣ en ln(x), inclusief constante factoren.

1

De afgeleide van eˣ is weer eˣ. De factor 4 blijft staan.(4ex)′ = 4ex

2

De afgeleide van ln(x) is 1x . Ook de factor −3 blijft staan.(−3ln(x))′ = −3x

3

Tel de twee afgeleiden op.f′(x) = 4ex − 3x

Antwoord: f′(x) = 4eˣ − 3x (x > 0).

Niet ln(x) verwarren met eˣ: hun afgeleiden zijn verschillend.
4. Bereken exact de helling van f(x) = √x in x = 9.

Wat je weet
f(x) = √x en x = 9.

Wat je nodig hebt
Eerst een afgeleide functie vinden; daarna x = 9 invullen.

1

Schrijf de wortel als macht.f(x) = x1/2

2

Pas de machtsregel toe.f′(x) = ½x−1/2 = 12√x

3

Vul x = 9 in.f′(9) = 12√9 = 12·3 = 16

Antwoord: De helling bij x = 9 is exact 16.

De helling is f′(9), niet f(9). De functiewaarde is 3 maar dat is geen helling.
5. Bereken exact f′(0) voor f(x) = 2x.

Wat je weet
f(x) = 2x, bij x = 0.

Wat je nodig hebt
Afgeleide van een exponentiële functie met grondtal a.

1

Gebruik de afgeleideregel voor aˣ; dit is geen machtsfunctie xⁿ.(ax)′ = ln(a)·ax

2

Neem a = 2.f′(x) = ln(2)·2x

3

Vul x = 0 in; 2⁰ = 1.f′(0) = ln(2)·1 = ln(2)

Antwoord: f′(0) = ln(2) (exact).

Niet 2·2ˣ⁻¹ doen: dat is een verkeerde toepassing van de machtsregel. ln(2) is het exacte antwoord.
6. Voor welke x heeft f(x) = x³ − 12x een horizontale raaklijn?

Wat je weet
f(x) = x³ − 12x.

Wat je nodig hebt
Een horizontale raaklijn heeft helling 0, dus f′(x) = 0.

1

Differentieer beide termen.f′(x) = 3x² − 12

2

Stel de helling gelijk aan nul.3x² − 12 = 0

3

Los de vergelijking op.3x² = 12 ⇒ x² = 4 ⇒ x = −2 of x = 2

Antwoord: Horizontale raaklijnen bij x = −2 en x = 2.

Bij x² = 4 horen twee oplossingen. De vraag vraagt x-coördinaten, niet de volledige punten.
7. Bereken exact f′(π4) voor f(x) = sin(x) + cos(x).

Wat je weet
f(x) = sin(x) + cos(x) bij x = π4.

Wat je nodig hebt
Afgeleiden van sinus en cosinus en exacte waarden op de eenheidscirkel.

1

Differentieer beide functies. Let op het minteken bij cos.f′(x) = cos(x) − sin(x)

2

Vul x = π4 in.f′(π4) = cos(π4) − sin(π4)

3

Beide waarden zijn √22, dus ze heffen elkaar op.f′(π4) = √22 − √22 = 0

Antwoord: f′(π4) = 0.

De afgeleide van cos(x) is −sin(x), niet +sin(x). Gebruik radialen.
8. Toon aan dat de grafiek van f(x) = ln(x) nergens een horizontale raaklijn heeft.

Wat je weet
f(x) = ln(x), met x > 0.

Wat je nodig hebt
Een horizontale raaklijn zou f′(x) = 0 vereisen.

1

Differentieer de natuurlijke logaritme.f′(x) = 1x

2

Onderzoek of deze afgeleide gelijk kan zijn aan nul.1x = 0

3

Een breuk kan alleen 0 zijn als zijn teller 0 is. De teller is hier altijd 1.1 ≠ 0 ⇒ geen enkele x > 0 voldoet

Antwoord: Nergens een horizontale raaklijn.

De helling nadert 0 als x heel groot wordt, maar is voor geen enkele eindige x precies 0.
9. Geef de afgeleide van f(x) = x√x voor x > 0. Onderzoek ook de helling vanaf rechts bij x = 0.

Wat je weet
f(x) = x√x, met x ≥ 0; onderzoek ook x = 0 van rechts.

Wat je nodig hebt
Herschrijven als macht én een eenzijdig differentiequotiënt.

1

Combineer x en √x tot één macht.f(x) = x·x1/2 = x3/2

2

Differentieer voor x > 0.f′(x) = 32·x1/2 = 3√x2

3

Bij x = 0 ligt een rand van het domein. Neem daarom h > 0 in het verschilquotiënt.f(0+h) − f(0)h = h√h − 0h = √h

4

Laat h van rechts naar nul gaan.limh→0⁺ √h = 0

Antwoord: Voor x > 0 is f′(x) = 3√x2; bij 0 is de rechterhelling 0.

Een rechterhelling is niet hetzelfde als een gewone tweezijdige afgeleide. Voor x < 0 bestaat de functie niet.
10. Voor welke a hebben f(x) = a·x² en g(x) = ln(x) dezelfde helling bij x = 1?

Wat je weet
f(x) = ax² en g(x) = ln(x), bij x = 1.

Wat je nodig hebt
Beide afgeleiden op hetzelfde punt vergelijken.

1

Differentieer f; a is een constante.f′(x) = 2ax ⇒ f′(1) = 2a

2

Differentieer g en vul x = 1 in.g′(x) = 1x ⇒ g′(1) = 1

3

Stel de twee hellingen gelijk en los op.2a = 1 ⇒ a = 12

Antwoord: a = 12.

Je vergelijkt hellingen, niet de functiewaarden f(1) en g(1).
11. Differentieer f(x) = −4x5. Bereken ook de helling bij x = −1.

Wat je weet
f(x) = −4x5; x mag elk reëel getal zijn.

Wat je nodig hebt
De machtsregel en het behandelen van een vaste factor.

1

Herken de vorm: een vaste factor −4 maal de macht x5. De vaste factor blijft staan.

2

Vermenigvuldig met de exponent 5 en verlaag de exponent met 1.f′(x) = −4 · 5x5−1 = −20x4

3

Vul x = −1 in om de helling op dat punt te vinden.f′(−1) = −20 · (−1)4 = −20 · 1 = −20

Antwoord: f′(x) = −20x4; de helling bij x = −1 is −20.

Een negatief getal tot de vierde macht is positief. Het minteken vóór de 20 blijft dus staan.
12. Differentieer g(x) = 7x3 . Geef ook aan voor welke x de afgeleide bestaat.

Wat je weet
g(x) = 7x3; de noemer mag niet nul zijn.

Wat je nodig hebt
Een breuk als negatieve macht schrijven en de machtsregel toepassen.

1

Noteer eerst het domein. Omdat x3 niet nul mag zijn, geldt x ≠ 0.

2

Schrijf de breuk als negatieve macht.g(x) = 7x−3

3

Pas de machtsregel toe: vermenigvuldig met −3 en verlaag de exponent met 1.g′(x) = 7 · (−3)x−4 = −21x−4

4

Schrijf de negatieve exponent terug als een noemer.g′(x) = −21x4

Antwoord: g′(x) = −21x4 , voor x ≠ 0.

De exponent −3 wordt na differentiëren −4. De voorwaarde x ≠ 0 blijft gelden; herschrijven maakt delen door nul niet toegestaan.
13. Gegeven is h(x) = 3√x. Bepaal h′(x) voor x > 0 en bereken de helling bij x = 9.

Wat je weet
h(x) = 3√x; de functie is gedefinieerd voor x ≥ 0.

Wat je nodig hebt
Een wortel als gebroken macht schrijven, de machtsregel en invullen van x = 9.

1

Schrijf de wortel als macht. De factor 3 blijft staan.h(x) = 3x1/2

2

Vermenigvuldig met de exponent ½ en trek 1 van de exponent af.h′(x) = 3 · ½x1/2−1 = 32 · x−1/2

3

Schrijf de negatieve exponent als wortel in de noemer.h′(x) = 32√x , voor x > 0

4

Vul x = 9 in. Omdat √9 = 3, volgt:h′(9) = 32 · 3 = 36 = 12

Antwoord: h′(x) = 32√x voor x > 0; h′(9) = ½.

Vergeet de factor 3 niet. Bij het differentiëren blijft die factor vóór de afgeleide staan.
14. De functie p(x) = −6 is constant. Bepaal p′(x) en leg met het differentiequotiënt uit waarom.

Wat je weet
p(x) heeft voor iedere x dezelfde functiewaarde −6.

Wat je nodig hebt
De definitie van de afgeleide als limiet van het differentiequotiënt.

1

Vul x + h en x in. De functie verandert niet als x verandert.p(x+h) = −6 en p(x) = −6

2

Vul deze waarden in in het differentiequotiënt.p(x+h) − p(x)h = −6 − (−6)h = 0h = 0

3

Neem de limiet voor h naar 0. De uitkomst is voor iedere h ≠ 0 al nul.p′(x) = limh→0 0 = 0

Antwoord: p′(x) = 0 voor alle x. De grafiek is een horizontale lijn.

De functiewaarde is −6, maar de helling is 0. Verwar p(x) dus niet met p′(x).
15. Gegeven is q(x) = x2. Gebruik de definitie van de afgeleide om de helling bij x = 3 te berekenen. Gebruik niet direct de machtsregel.

Wat je weet
q(x) = x2 en het punt waar je de helling zoekt heeft x = 3.

Wat je nodig hebt
De limietdefinitie en het uitwerken van (3 + h)2.

1

Schrijf de definitie op voor de helling bij x = 3.q′(3) = limh→0 q(3+h) − q(3)h

2

Bereken de functiewaarden. Werk de haakjes uit.q(3+h) = (3+h)2 = 9 + 6h + h2
q(3) = 32 = 9

3

Vul in en vereenvoudig. Deel de teller pas door h nadat je de termen hebt samengevoegd.q′(3) = limh→0 9 + 6h + h2 − 9h
= limh→0 6h + h2h
= limh→0 (6 + h)

4

Laat h naar nul gaan.q′(3) = 6 + 0 = 6

Antwoord: de helling van de grafiek van q bij x = 3 is 6.

Maak h niet meteen nul: dan krijg je 00. Vereenvoudig eerst. Ook is q(3) = 9 de hoogte van de grafiek, niet de helling.

De lespagina bevat de opgaven 1, 2, 4, 6, 9 en 11 t/m 15 voor deel 1 en de opgaven 3, 5, 7, 8 en 10 voor deel 2. Dit blad is bedoeld als naslag of om af te drukken.

Terug naar de les