Differentieerkern; ongeveer 30–45 minuten
Je leert precies de aanpak uit het filmpje van Menno: begin altijd met y = ax + b, bereken de helling a met de afgeleide en bepaal b door het raakpunt in te vullen.
Deze officiële vwo-examenvraag oefent precies de methode van deze les: eerst de helling via de afgeleide, dan een raaklijn met y = ax + b, en daarna het snijpunt van twee lijnen. Er komen geen vectoren in voor.
Wiskunde B vwo 2021, tijdvak 2, vraag 6 · 4 punten
Bij een vierdegraadsfunctie hangt de formule af van een getal p. Een raaklijn bij x = 2 snijdt de y-as bij (0, 4). Een andere raaklijn gaat door de oorsprong. Bewijs dat hun snijpunt precies het midden is van het lijnstuk tussen het raakpunt bij x = 2 en (0, 4).
Lees de vraag eerst als vooruitblik; de volledige functie en de uitwerking staan onderaan. Alleen vraag 6 is voor deze les bedoeld. Vraag 7 van dezelfde opgave gaat over integreren en komt later.
Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.
Math with Menno; Raaklijn en afgeleide
In de titel staat ook havo wiskunde B. Dit onderdeel gaat daar precies zo; alleen de opgaven zijn op havo lichter. De opgaven op deze pagina zijn vwo B.
Math with Menno; 6:11Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Zijn voorbeeld is f(x) = 12x³ − 4x + 3 en het raakpunt ligt bij x = −2.
Hij begint met y = ax + b: eerst berekent hij de helling a met de afgeleide, daarna gebruikt hij het raakpunt om b te vinden. Dat is vanaf nu onze vaste methode.
Het belangrijkste dat hij uitlegt is het waarom: raken betekent dat de helling van de lijn gelijk is aan de helling van de grafiek, en een helling bereken je met de afgeleide. Vandaar dat f′(raakpunt) de richtingscoëfficiënt geeft.
Hij vindt f′(−2) = 2 en f(−2) = 7, en komt uit op y = 2x + 11.
Wiskunde met Bob Pruiksma; vwo B 2.5 A Raaklijn en afgeleide
Wiskunde met Bob Pruiksma; 8:22Openen op YouTube
Wat je in dit filmpje ziet
Hij begint met herhaling uit klas 3: een lijn opstellen door twee roosterpunten, met Δy / Δx voor de richtingscoëfficiënt.
Daarna hetzelfde voorbeeld als in het vorige filmpje, maar nu twee keer naast elkaar: één keer met de grafische rekenmachine en één keer algebraïsch. Dat verschil is belangrijk; zie het blok hieronder.
Met de GR plot je f en vraagt hij de helling op bij x = −2, met de optie d/dx (op sommige machines heet die “helling”). Zoek op hoe die bij jouw rekenmachine heet en schrijf het op.
Zijn samenvatting in één zin: vul de x van het raakpunt in f in voor het punt, en in f′ voor de helling.
De gemiddelde helling tussen twee punten. Dit is nog niet de helling in één raakpunt.
Neem de x-coördinaat van het raakpunt, bijvoorbeeld x = 2. De helling is dan a = f′(2) en het raakpunt is (2, f(2)). Vul dat punt in y = ax + b in, bereken b en schrijf de hele lijn op.
Stel de afgeleide gelijk aan de gewenste helling en los x op: dat is de x-coördinaat van het raakpunt. Gebruik voor elke oplossing opnieuw y = ax + b. Er kunnen twee raaklijnen zijn.
1. Bereken de afgeleide f′(x).
2. Vul de x van het raakpunt in de afgeleide in: dat is de helling a.
3. Vul dezelfde x in f(x) in: dat geeft het raakpunt P.
4. Begin met y = ax + b; vul a en het raakpunt in en los b op.
5. Schrijf de lijn als y = ax + b en controleer door het raakpunt in te vullen.
Let op de letters: a is in deze les altijd de helling van de lijn. Is het raakpunt onbekend, dan heb je een naam nodig voor zijn x-coördinaat. Die kun je geen x noemen, want x is al de variabele in y = ax + b. Daarom heet hij dan t (zie voorbeeld 4 en opgave 5, 8, 10 en 15). Ken je het raakpunt wel, of zoek je alleen waar f′(x) een bepaalde waarde heeft, dan reken je gewoon met x.
Gegeven: f(x) = 12x³ − 4x + 3. Stel de raaklijn op bij x = −2.
Differentieer de functie. De macht 3 wordt een factor 3.f′(x) = 32x² − 4
Bereken a: vul de x-coördinaat van het raakpunt in de afgeleide in.a = f′(−2) = 32·4 − 4 = 2
Bereken de hoogte van het raakpunt.f(−2) = 12·(−8) − 4·(−2) + 3 = −4 + 8 + 3 = 7
Begin met y = ax + b. Vul a = 2 en P(−2, 7) in.y = 2x + b → 7 = 2·(−2) + b → 7 = −4 + b
Los b op en schrijf de raaklijn op.b = 11 → y = 2x + 11
Controleer: het raakpunt moet ook op de lijn liggen.2·(−2) + 11 = 7 = f(−2)
Antwoord: y = 2x + 11.
Bereken de raaklijn van f(x) = x² − 3x bij x = 2.
Differentieer.f′(x) = 2x − 3
Bereken a, de helling in x = 2.a = f′(2) = 4 − 3 = 1
Bereken het raakpunt.f(2) = 4 − 6 = −2 → P(2, −2)
Vul alles in y = ax + b.y = x + b → −2 = 2 + b → b = −4
Schrijf het antwoord op en controleer.y = x − 4 → bij x = 2 is y = −2
Antwoord: y = x − 4.
Zoek alle raaklijnen aan f(x) = x³ die evenwijdig zijn aan y = 12x + 5.
De gegeven lijn heeft helling 12. Zoek alle x waar de afgeleide 12 is.f′(x) = 3x² = 12 → x² = 4 → x = −2 of x = 2
Het kunnen twee raaklijnen zijn. Bereken de raakpunten.f(−2) = −8 → P₁(−2, −8); f(2) = 8 → P₂(2, 8)
Gebruik voor het eerste punt y = 12x + b.−8 = 12·(−2) + b → −8 = −24 + b → b = 16
Gebruik voor het tweede punt opnieuw y = 12x + b.8 = 12·2 + b → 8 = 24 + b → b = −16
Antwoord: y = 12x + 16 en y = 12x − 16.
Welke raaklijnen aan f(x) = x² gaan door Q(0, −4)? Dit punt ligt niet op de grafiek.
Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t²)
Bereken de helling a in dat onbekende raakpunt.f′(x) = 2x → a = 2t
Begin met y = ax + b. Omdat Q(0, −4) op de lijn ligt, weet je b direct.y = 2tx + b → −4 = 2t·0 + b → b = −4
Het raakpunt P(t, t²) ligt óók op de lijn.t² = 2t·t − 4 → t² = 2t² − 4 → t² = 4
Werk beide oplossingen af.t = −2 → a = −4; t = 2 → a = 4
Antwoord: y = −4x − 4 en y = 4x − 4.
Gegeven is f(x) = x² op het interval [0, 4]. Zoek de raaklijn met dezelfde helling als de koorde door de eindpunten.
Bereken de gemiddelde helling van de koorde.f(4) − f(0)4 − 0 = 16 − 04 = 4
Een evenwijdige raaklijn moet helling a = 4 hebben.f′(x) = 2x = 4 → x = 2
Bereken het raakpunt.f(2) = 4 → P(2, 4)
Begin met y = ax + b en bepaal b.y = 4x + b → 4 = 4·2 + b → b = −4
Antwoord: y = 4x − 4.
Als de vraag expliciet algebraïsch vraagt, bereken je f′(x), a en b zelf op papier. Ook zonder die eis is y = ax + b dezelfde overzichtelijke aanpak; een GR kan eventueel je helling controleren.
Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.
Wat je weet: f(x) = x³ − 3x; x = 2.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.
Differentieer de functie.f′(x) = 3x² − 3
Bereken de helling a bij x = 2.a = f′(2) = 3·4 − 3 = 9
Bereken het raakpunt.f(2) = 8 − 6 = 2 → P(2, 2)
Begin met y = ax + b en vul a en P in.y = 9x + b → 2 = 9·2 + b
Bereken b en schrijf de lijn op.b = 2 − 18 = −16 → y = 9x − 16
Antwoord: y = 9x − 16.
De grafiek van f(x) = x³ − 3x en de raaklijn y = 9x − 16 raken elkaar bij (2, 2). De helling van beide is daar 9.
Wat je weet: f(x) = √x; x = 4.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.
Schrijf √x als macht en differentieer.f′(x) = 12√x
Vul x = 4 in en bereken a.a = f′(4) = 12·2 = 14
Bereken het raakpunt.f(4) = √4 = 2 → P(4, 2)
Begin met y = ax + b en vul P in.y = 14x + b → 2 = 14·4 + b
Los b op en schrijf de lijn op.b = 1 → y = 14x + 1
Antwoord: y = 14x + 1.
raakpunt (4; 2) bij x=4. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Wat je weet: f(x) = x² − 4x; evenwijdig aan y = 2x.
Wat je zoekt: Raakpunt en raaklijn y = ax + b.
Lees de helling af van de opgegeven lijn.a = 2
Differentieer en zoek waar de grafiek helling 2 heeft.f′(x) = 2x − 4 = 2 → 2x = 6 → x = 3
Bereken het raakpunt.f(3) = 9 − 12 = −3 → P(3, −3)
Begin met y = 2x + b. Vul P in.−3 = 2·3 + b → b = −9
Schrijf de raaklijn op.y = 2x − 9
Antwoord: Bij x = 3 is de raaklijn y = 2x − 9.
raakpunt (3; −3) bij x=3. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.
Wat je weet: f(x) = x² op [1, 4].
Wat je zoekt: De gemiddelde helling, de lokale helling bij x = 1 en als illustratie de raaklijn.
Bereken de twee functiewaarden.f(1) = 1 en f(4) = 16
Bereken de gemiddelde helling.f(4) − f(1)4 − 1 = 16 − 13 = 5
Bereken de lokale helling bij x = 1.f′(x) = 2x → f′(1) = 2
Schrijf ter illustratie de raaklijn bij x = 1 als y = ax + b.a = 2; P(1, 1) → 1 = 2·1 + b → b = −1
Vergelijk koorde en raaklijn.Gemiddeld: 5; lokaal: 2; raaklijn: y = 2x − 1
Antwoord: Gemiddelde helling 5, lokale helling 2.
Wat je weet: f(x) = eˣ; de raaklijn moet door de oorsprong (0, 0).
Wat je zoekt: De raaklijn in de vorm y = ax + b.
Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, eᵗ)
Bereken de helling bij t.f′(x) = eˣ → a = eᵗ
Begin met y = ax + b. Omdat de lijn door (0, 0) gaat, is b = 0.y = eᵗx + 0
Ook het raakpunt (t, eᵗ) ligt op die lijn.eᵗ = eᵗ·t → eᵗ(1 − t) = 0
Omdat eᵗ nooit 0 is, volgt t = 1.t = 1 → a = e¹ = e
Antwoord: y = ex + 0, dus y = ex; raakpunt (1, e).
Wat je weet: f(x) = ln(x), met raakpunt bij x = 1.
Wat je zoekt: De raaklijn en het snijpunt met de y-as.
Differentieer. f′(x) = 1x
Bereken de helling a.a = f′(1) = 1
Bereken het raakpunt.f(1) = ln(1) = 0 → P(1, 0)
Begin met y = ax + b en los b op.y = x + b → 0 = 1 + b → b = −1
De y-as is x = 0: lees het snijpunt af.y = x − 1 → (0, −1)
Antwoord: y = x − 1; snijpunt met de y-as (0, −1).
Wat je weet: f(x) = 1x; x = 2.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.
Schrijf de functie als macht en differentieer.f(x) = x−1 → f′(x) = −x−2 = −1x²
Bereken de helling a.a = f′(2) = −14
Bereken het raakpunt.f(2) = 12 → P(2, 12)
Begin met y = ax + b en vul het raakpunt in.y = −14x + b → 12 = −14·2 + b
Bereken b.12 = −12 + b → b = 1
Antwoord: y = −14x + 1.
Wat je weet: f(x) = x² + 1; de lijn y = ax heeft b = 0.
Wat je zoekt: Alle hellingen a waarvoor de lijn de parabool raakt.
Noem de x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t² + 1)
Differentieer om de helling van de raaklijn te vinden.f′(x) = 2x → a = 2t
Begin met y = ax + b. Hier is b = 0, dus vul het raakpunt in.t² + 1 = (2t)·t + 0
Los op.t² + 1 = 2t² → t² = 1 → t = −1 of t = 1
Bereken voor beide raakpunten a.t = −1 → a = −2; t = 1 → a = 2
Antwoord: a = −2 of a = 2; de lijnen zijn y = −2x + 0 en y = 2x + 0.
Wat je weet: s(t) = t³ − 6t² + 9t, t ≥ 0; tijd in seconden en plaats in meter.
Wat je zoekt: v(1) en alle tijdstippen waarop het voorwerp stilstaat.
Snelheid is de afgeleide van plaats.v(t) = s′(t) = 3t² − 12t + 9
Bereken de snelheid bij t = 1.v(1) = 3 − 12 + 9 = 0 m/s
Stilstaan betekent v(t) = 0.3t² − 12t + 9 = 0
Ontbind in factoren.3(t² − 4t + 3) = 3(t − 1)(t − 3) = 0
Lees beide tijdstippen af.t = 1 s of t = 3 s
Antwoord: v(1) = 0 m/s; het voorwerp staat stil bij t = 1 s en t = 3 s.
Wat je weet: f(x) = x³, raakpunt met onbekende x-coördinaat t ≠ 0.
Wat je zoekt: Aantonen dat het andere snijpunt x = −2t heeft.
Differentieer en bereken de helling bij t.f′(x) = 3x² → a = 3t²
Bereken het raakpunt.P(t, t³)
Begin met y = ax + b en vul P in.y = 3t²x + b → t³ = 3t²·t + b → b = −2t³
Stel de grafiek gelijk aan de raaklijn.x³ = 3t²x − 2t³ → x³ − 3t²x + 2t³ = 0
Ontbind in factoren.(x − t)²(x + 2t) = 0
Lees het andere snijpunt af.x = t is het dubbele raakpunt; x = −2t is het tweede snijpunt
Antwoord: De x-coördinaat van het tweede snijpunt is −2t.
Wat je weet: f(x) = x² + 2x + 3; x = 1.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.
Differentieer.f′(x) = 2x + 2
Bereken de helling.a = f′(1) = 4
Bereken het raakpunt.f(1) = 1 + 2 + 3 = 6 → P(1, 6)
Vul het punt in y = 4x + b.6 = 4·1 + b → b = 2
Schrijf de raaklijn op.y = 4x + 2
Antwoord: y = 4x + 2.
Wat je weet: f(x) = x³ − 6x; x = −1.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.
Differentieer.f′(x) = 3x² − 6
Bereken de helling.a = f′(−1) = 3·1 − 6 = −3
Bereken het raakpunt.f(−1) = −1 + 6 = 5 → P(−1, 5)
Vul het punt in y = −3x + b.5 = −3·(−1) + b → 5 = 3 + b
Bereken b en noteer de lijn.b = 2 → y = −3x + 2
Antwoord: y = −3x + 2.
Wat je weet: f(x) = 2x² − 8x + 3; horizontale raaklijn.
Wat je zoekt: Raakpunt en lijn y = ax + b.
Een horizontale lijn heeft a = 0. Zoek dus waar f′(x) = 0.f′(x) = 4x − 8
Los de vergelijking op.4x − 8 = 0 → x = 2
Bereken het raakpunt.f(2) = 2·4 − 8·2 + 3 = 8 − 16 + 3 = −5
Begin met y = 0x + b en vul P(2, −5) in.−5 = 0·2 + b → b = −5
Antwoord: P(2, −5); y = 0x − 5, dus y = −5.
Wat je weet: f(x) = x³ − 3x²; evenwijdig aan y = 9x + 4.
Wat je zoekt: Alle raaklijnen met helling 9.
Lees de helling van de gegeven rechte af.a = 9
Differentieer en stel gelijk aan 9.f′(x) = 3x² − 6x = 9
Los op.3x² − 6x − 9 = 0 → x² − 2x − 3 = 0 → (x − 3)(x + 1) = 0 → x = 3 of x = −1
Bereken de raakpunten.f(3) = 27 − 27 = 0 → P₁(3, 0); f(−1) = −1 − 3 = −4 → P₂(−1, −4)
Vul het eerste punt in y = 9x + b.0 = 9·3 + b → b = −27
Vul het tweede punt in y = 9x + b.−4 = 9·(−1) + b → b = 5
Antwoord: y = 9x − 27 en y = 9x + 5.
Wat je weet: f(x) = x²; de raaklijnen moeten door Q(0, −9).
Wat je zoekt: Alle lijnen y = ax + b die de grafiek raken én door Q lopen.
Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t²)
Bereken de helling daar.a = f′(t) = 2t
De lijn moet door Q(0, −9) gaan, dus b = −9.y = 2tx − 9
Vul ook het raakpunt P in.t² = 2t·t − 9 → t² = 2t² − 9
Los op.t² = 9 → t = −3 of t = 3
Bereken de twee hellingen en lijnen.t = −3 → a = −6; t = 3 → a = 6
Antwoord: y = −6x − 9 en y = 6x − 9.
Alle uitwerkingen bij elkaar
De uitwerkingen van alle vijftien opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.
Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printenOfficiële examenbron: Wiskunde B vwo 2021; tijdvak 2; vraag 6 · 4 punten
De vraag hieronder is in eigen woorden weergegeven. Je gebruikt alleen differentiëren, y = ax + b, twee lijnvergelijkingen en de coördinaten van het midden van een lijnstuk.
Gegeven: een familie van functies, waarbij p een vast getal is:
fp(x) = 14x4 − x3 + px.
De lijn k: y = px raakt de grafiek in de oorsprong. De lijn l raakt de grafiek in punt A bij x = 2 en snijdt de y-as in B(0, 4). De lijnen k en l snijden elkaar in M.
Bewijs dat M het midden is van lijnstuk AB.
Even onthouden: p is een parameter en wordt bij het differentiëren als een constante behandeld. De letter a in y = ax + b blijft gewoon de helling; hier wordt die helling een uitdrukking met p. Het midden van A(xA, yA) en B(xB, yB) heeft de gemiddelde x- en y-coördinaat.
Differentieer de functie. De constante p blijft staan bij het afleiden van px.f′p(x) = x3 − 3x2 + p
Bepaal de raaklijn l met y = ax + b. De helling is de afgeleide bij x = 2. Omdat l de y-as snijdt in B(0, 4), geldt b = 4.a = f′p(2) = 8 − 12 + p = p − 4l: y = (p − 4)x + 4
Bereken het snijpunt M van k en l. In een snijpunt hebben beide lijnen dezelfde y-waarde. Stel hun formules gelijk.px = (p − 4)x + 44x = 4 → x = 1y = p · 1 = p → M(1, p)
Bereken punt A en controleer het midden van AB. A ligt bij x = 2 op de grafiek, dus vul x = 2 in fp in.fp(2) = 4 − 8 + 2p = 2p − 4A(2, 2p − 4), B(0, 4)xmidden = 2 + 02 = 1ymidden = 2p − 4 + 42 = p
Antwoord: het midden van AB is (1, p). Dit is precies het gevonden snijpunt M, dus M is het midden van AB — voor iedere waarde van p.
Punten volgens het officiële correctievoorschrift (4 punten):
De vier controlepunten komen overeen met het officiële correctievoorschrift; de tussenstappen zijn extra uitgelegd. Vraag 7 van dezelfde bron betreft integraalrekening en wordt hier bewust niet geoefend.
Voor de begeleider
In het gezamenlijke antwoordblad staan de antwoorden van opgave 1 tot en met 10, uitgewerkt met y = f(a) + f′(a)(x − a). Dat geeft dezelfde lijnen als de aanpak met y = ax + b op deze pagina. Let op de letters: in het antwoordblad heet de x-coördinaat van het raakpunt a (bij opgave 5 en 10); op deze pagina heet die t, omdat a hier altijd de helling is. Opgave 11 tot en met 15 staan alleen op de pagina met alle uitwerkingen.
Een raaklijn kan de grafiek elders opnieuw snijden. Het gaat om de lokale richting bij het raakpunt, niet om slechts één gezamenlijk punt.
Hierboven staan vijftien opgaven, inclusief vijf extra oefeningen. Het richtgetal blijft 15: oefen eerst zelfstandig, lees daarna pas de uitwerking. Voor herhaling kun je bij Math4All nog extra raaklijnvragen kiezen.
Math4All; vwo wiskunde B; overzicht
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.