Wiskunde B← TerugAlle vakken
De afgeleide en de raaklijn
Planning

De afgeleide en de raaklijn

Differentieerkern; ongeveer 30–45 minuten

Wat je hier leert

Je leert precies de aanpak uit het filmpje van Menno: begin altijd met y = ax + b, bereken de helling a met de afgeleide en bepaal b door het raakpunt in te vullen.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Deze officiële vwo-examenvraag oefent precies de methode van deze les: eerst de helling via de afgeleide, dan een raaklijn met y = ax + b, en daarna het snijpunt van twee lijnen. Er komen geen vectoren in voor.

Wiskunde B vwo 2021, tijdvak 2, vraag 6 · 4 punten

Bij een vierdegraadsfunctie hangt de formule af van een getal p. Een raaklijn bij x = 2 snijdt de y-as bij (0, 4). Een andere raaklijn gaat door de oorsprong. Bewijs dat hun snijpunt precies het midden is van het lijnstuk tussen het raakpunt bij x = 2 en (0, 4).

Lees de vraag eerst als vooruitblik; de volledige functie en de uitwerking staan onderaan. Alleen vraag 6 is voor deze les bedoeld. Vraag 7 van dezelfde opgave gaat over integreren en komt later.

Video’s bij dit onderwerp; kijk ze op de dag vóór de les, en kies de uitleg die bij je past.

Math with Menno; Raaklijn en afgeleide

In de titel staat ook havo wiskunde B. Dit onderdeel gaat daar precies zo; alleen de opgaven zijn op havo lichter. De opgaven op deze pagina zijn vwo B.

Math with Menno; 6:11Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Zijn voorbeeld is f(x) = 12x³ − 4x + 3 en het raakpunt ligt bij x = −2.

Hij begint met y = ax + b: eerst berekent hij de helling a met de afgeleide, daarna gebruikt hij het raakpunt om b te vinden. Dat is vanaf nu onze vaste methode.

Het belangrijkste dat hij uitlegt is het waarom: raken betekent dat de helling van de lijn gelijk is aan de helling van de grafiek, en een helling bereken je met de afgeleide. Vandaar dat f′(raakpunt) de richtingscoëfficiënt geeft.

Hij vindt f′(−2) = 2 en f(−2) = 7, en komt uit op y = 2x + 11.

Wiskunde met Bob Pruiksma; vwo B 2.5 A Raaklijn en afgeleide

Wiskunde met Bob Pruiksma; 8:22Openen op YouTube

Wat je in dit filmpje ziet

Hij begint met herhaling uit klas 3: een lijn opstellen door twee roosterpunten, met Δy / Δx voor de richtingscoëfficiënt.

Daarna hetzelfde voorbeeld als in het vorige filmpje, maar nu twee keer naast elkaar: één keer met de grafische rekenmachine en één keer algebraïsch. Dat verschil is belangrijk; zie het blok hieronder.

Met de GR plot je f en vraagt hij de helling op bij x = −2, met de optie d/dx (op sommige machines heet die “helling”). Zoek op hoe die bij jouw rekenmachine heet en schrijf het op.

Zijn samenvatting in één zin: vul de x van het raakpunt in f in voor het punt, en in f′ voor de helling.

De kern

Gemiddelde verandering
ΔyΔx = f(q) − f(p)q − p

De gemiddelde helling tussen twee punten. Dit is nog niet de helling in één raakpunt.

Raaklijn: altijd y = ax + b
y = ax + b

Neem de x-coördinaat van het raakpunt, bijvoorbeeld x = 2. De helling is dan a = f′(2) en het raakpunt is (2, f(2)). Vul dat punt in y = ax + b in, bereken b en schrijf de hele lijn op.

Evenwijdige raaklijn
f′(x) = a

Stel de afgeleide gelijk aan de gewenste helling en los x op: dat is de x-coördinaat van het raakpunt. Gebruik voor elke oplossing opnieuw y = ax + b. Er kunnen twee raaklijnen zijn.

De vaste Menno-aanpak — vijf stappen

1. Bereken de afgeleide f′(x).

2. Vul de x van het raakpunt in de afgeleide in: dat is de helling a.

3. Vul dezelfde x in f(x) in: dat geeft het raakpunt P.

4. Begin met y = ax + b; vul a en het raakpunt in en los b op.

5. Schrijf de lijn als y = ax + b en controleer door het raakpunt in te vullen.

Let op de letters: a is in deze les altijd de helling van de lijn. Is het raakpunt onbekend, dan heb je een naam nodig voor zijn x-coördinaat. Die kun je geen x noemen, want x is al de variabele in y = ax + b. Daarom heet hij dan t (zie voorbeeld 4 en opgave 5, 8, 10 en 15). Ken je het raakpunt wel, of zoek je alleen waar f′(x) een bepaalde waarde heeft, dan reken je gewoon met x.

Uitgewerkt voorbeeld 1 — precies zoals bij Menno

Gegeven: f(x) = 12x³ − 4x + 3. Stel de raaklijn op bij x = −2.

1

Differentieer de functie. De macht 3 wordt een factor 3.f′(x) = 32x² − 4

2

Bereken a: vul de x-coördinaat van het raakpunt in de afgeleide in.a = f′(−2) = 32·4 − 4 = 2

3

Bereken de hoogte van het raakpunt.f(−2) = 12·(−8) − 4·(−2) + 3 = −4 + 8 + 3 = 7

4

Begin met y = ax + b. Vul a = 2 en P(−2, 7) in.y = 2x + b → 7 = 2·(−2) + b → 7 = −4 + b

5

Los b op en schrijf de raaklijn op.b = 11 → y = 2x + 11

6

Controleer: het raakpunt moet ook op de lijn liggen.2·(−2) + 11 = 7 = f(−2)

Antwoord: y = 2x + 11.

Valkuil: a = 2 is de helling; f(−2) = 7 is de hoogte. De hoogte is niet automatisch b.

Uitgewerkt voorbeeld 2 — een raaklijn aan een parabool

Bereken de raaklijn van f(x) = x² − 3x bij x = 2.

1

Differentieer.f′(x) = 2x − 3

2

Bereken a, de helling in x = 2.a = f′(2) = 4 − 3 = 1

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 4 − 6 = −2 → P(2, −2)

4

Vul alles in y = ax + b.y = x + b → −2 = 2 + b → b = −4

5

Schrijf het antwoord op en controleer.y = x − 4 → bij x = 2 is y = −2

Antwoord: y = x − 4.

Uitgewerkt voorbeeld 3 — evenwijdig betekent dezelfde a

Zoek alle raaklijnen aan f(x) = x³ die evenwijdig zijn aan y = 12x + 5.

1

De gegeven lijn heeft helling 12. Zoek alle x waar de afgeleide 12 is.f′(x) = 3x² = 12 → x² = 4 → x = −2 of x = 2

2

Het kunnen twee raaklijnen zijn. Bereken de raakpunten.f(−2) = −8 → P₁(−2, −8); f(2) = 8 → P₂(2, 8)

3

Gebruik voor het eerste punt y = 12x + b.−8 = 12·(−2) + b → −8 = −24 + b → b = 16

4

Gebruik voor het tweede punt opnieuw y = 12x + b.8 = 12·2 + b → 8 = 24 + b → b = −16

Antwoord: y = 12x + 16 en y = 12x − 16.

Valkuil: evenwijdig betekent gelijke helling, maar niet gelijke b. Vergeet de negatieve oplossing niet.

Uitgewerkt voorbeeld 4 — de raaklijn gaat door een gegeven punt

Welke raaklijnen aan f(x) = x² gaan door Q(0, −4)? Dit punt ligt niet op de grafiek.

1

Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t²)

2

Bereken de helling a in dat onbekende raakpunt.f′(x) = 2x → a = 2t

3

Begin met y = ax + b. Omdat Q(0, −4) op de lijn ligt, weet je b direct.y = 2tx + b → −4 = 2t·0 + b → b = −4

4

Het raakpunt P(t, t²) ligt óók op de lijn.t² = 2t·t − 4 → t² = 2t² − 4 → t² = 4

5

Werk beide oplossingen af.t = −2 → a = −4; t = 2 → a = 4

Antwoord: y = −4x − 4 en y = 4x − 4.

Valkuil: Q is alleen een punt op de raaklijn, niet het raakpunt. De afgeleide bereken je bij t, niet bij x = 0.

Uitgewerkt voorbeeld 5 — gemiddelde helling en raaklijn

Gegeven is f(x) = x² op het interval [0, 4]. Zoek de raaklijn met dezelfde helling als de koorde door de eindpunten.

1

Bereken de gemiddelde helling van de koorde.f(4) − f(0)4 − 0 = 16 − 04 = 4

2

Een evenwijdige raaklijn moet helling a = 4 hebben.f′(x) = 2x = 4 → x = 2

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 4 → P(2, 4)

4

Begin met y = ax + b en bepaal b.y = 4x + b → 4 = 4·2 + b → b = −4

Antwoord: y = 4x − 4.

Waarom: de koorde heeft dezelfde helling maar niet dezelfde hoogte; de koorde is y = 4x + 0.
Wanneer mag je de grafische rekenmachine gebruiken?

Als de vraag expliciet algebraïsch vraagt, bereken je f′(x), a en b zelf op papier. Ook zonder die eis is y = ax + b dezelfde overzichtelijke aanpak; een GR kan eventueel je helling controleren.

Zelf proberen

Werk eerst op papier, inclusief tussenstappen. Open daarna pas de uitwerking. Een andere, gelijkwaardige vorm mag ook.

1. Geef de raaklijn aan f(x) = x³ − 3x in x = 2.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x³ − 3x; x = 2.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.

1

Differentieer de functie.f′(x) = 3x² − 3

2

Bereken de helling a bij x = 2.a = f′(2) = 3·4 − 3 = 9

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 8 − 6 = 2 → P(2, 2)

4

Begin met y = ax + b en vul a en P in.y = 9x + b → 2 = 9·2 + b

5

Bereken b en schrijf de lijn op.b = 2 − 18 = −16 → y = 9x − 16

Antwoord: y = 9x − 16.

Waarom: Controle: bij x = 2 geeft de lijn 9·2 − 16 = 2. De helling 9 komt uit f′(2), dus de lijn heeft in het raakpunt dezelfde hoogte én helling.
Valkuil: f′(2) is de helling a; f(2) is de hoogte 2, niet b.
Bekijk de grafiek bij opgave 1
raakpunt (2, 2)

De grafiek van f(x) = x³ − 3x en de raaklijn y = 9x − 16 raken elkaar bij (2, 2). De helling van beide is daar 9.

2. Geef de raaklijn aan f(x) = √x in x = 4.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = √x; x = 4.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.

1

Schrijf √x als macht en differentieer.f′(x) = 12√x

2

Vul x = 4 in en bereken a.a = f′(4) = 12·2 = 14

3

Bereken het raakpunt.f(4) = √4 = 2 → P(4, 2)

4

Begin met y = ax + b en vul P in.y = 14x + b → 2 = 14·4 + b

5

Los b op en schrijf de lijn op.b = 1 → y = 14x + 1

Antwoord: y = 14x + 1.

Waarom: De wortelfunctie wordt voor grotere x steeds minder steil; bij x = 4 is de helling nog maar 14. Controle: de lijn geeft bij x = 4 precies 2.
Valkuil: Het hele product 2√x staat in de noemer; dit is geen losse factor naast een breuk.
Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: 0 tot 9 · y: -0.5 tot 4.5

raakpunt (4; 2) bij x=4. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

3. Waar is de raaklijn aan f(x) = x² − 4x evenwijdig aan y = 2x? Geef ook die raaklijn.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x² − 4x; evenwijdig aan y = 2x.
Wat je zoekt: Raakpunt en raaklijn y = ax + b.

1

Lees de helling af van de opgegeven lijn.a = 2

2

Differentieer en zoek waar de grafiek helling 2 heeft.f′(x) = 2x − 4 = 2 → 2x = 6 → x = 3

3

Bereken het raakpunt.f(3) = 9 − 12 = −3 → P(3, −3)

4

Begin met y = 2x + b. Vul P in.−3 = 2·3 + b → b = −9

5

Schrijf de raaklijn op.y = 2x − 9

Antwoord: Bij x = 3 is de raaklijn y = 2x − 9.

Waarom: Beide lijnen hebben helling 2, maar verschillende snijpunten met de y-as. Dat is precies wat evenwijdig betekent.
Valkuil: Neem niet automatisch y = 2x over: de helling a is gelijk, de b hoeft dat niet te zijn.
Bekijk de grafiek bij deze opgave
x: -1 tot 7 · y: -7 tot 7

raakpunt (3; −3) bij x=3. De curve is berekend uit de functie; de bijzondere punten zijn gemarkeerd.

4. Vergelijk voor f(x) = x² de gemiddelde verandering per eenheid x op [1, 4] met de helling bij x = 1.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x² op [1, 4].
Wat je zoekt: De gemiddelde helling, de lokale helling bij x = 1 en als illustratie de raaklijn.

1

Bereken de twee functiewaarden.f(1) = 1 en f(4) = 16

2

Bereken de gemiddelde helling.f(4) − f(1)4 − 1 = 16 − 13 = 5

3

Bereken de lokale helling bij x = 1.f′(x) = 2x → f′(1) = 2

4

Schrijf ter illustratie de raaklijn bij x = 1 als y = ax + b.a = 2; P(1, 1) → 1 = 2·1 + b → b = −1

5

Vergelijk koorde en raaklijn.Gemiddeld: 5; lokaal: 2; raaklijn: y = 2x − 1

Antwoord: Gemiddelde helling 5, lokale helling 2.

Waarom: De koorde meet het gemiddelde tussen twee punten; de afgeleide meet de helling in één punt. Bij een omhoog krommende parabool neemt de helling toe.
Valkuil: Gebruik het differentiequotiënt voor de gemiddelde helling en f′(1) voor de plaatselijke helling.
5. Er is precies één raaklijn aan f(x) = ex die door de oorsprong gaat. Bepaal die lijn.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = eˣ; de raaklijn moet door de oorsprong (0, 0).
Wat je zoekt: De raaklijn in de vorm y = ax + b.

1

Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, eᵗ)

2

Bereken de helling bij t.f′(x) = eˣ → a = eᵗ

3

Begin met y = ax + b. Omdat de lijn door (0, 0) gaat, is b = 0.y = eᵗx + 0

4

Ook het raakpunt (t, eᵗ) ligt op die lijn.eᵗ = eᵗ·t → eᵗ(1 − t) = 0

5

Omdat eᵗ nooit 0 is, volgt t = 1.t = 1 → a = e¹ = e

Antwoord: y = ex + 0, dus y = ex; raakpunt (1, e).

Waarom: Bij een onbekend raakpunt introduceer je t. De voorwaarde “door de oorsprong” legt b = 0 vast en bepaalt daardoor t.
Valkuil: Ga niet van het punt (0, 0) uit als raakpunt: het ligt niet op eˣ.
6. Geef de raaklijn aan f(x) = ln(x) in x = 1. Bereken ook het snijpunt van deze raaklijn met de y-as.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = ln(x), met raakpunt bij x = 1.
Wat je zoekt: De raaklijn en het snijpunt met de y-as.

1

Differentieer. f′(x) = 1x

2

Bereken de helling a.a = f′(1) = 1

3

Bereken het raakpunt.f(1) = ln(1) = 0 → P(1, 0)

4

Begin met y = ax + b en los b op.y = x + b → 0 = 1 + b → b = −1

5

De y-as is x = 0: lees het snijpunt af.y = x − 1 → (0, −1)

Antwoord: y = x − 1; snijpunt met de y-as (0, −1).

Waarom: De logaritme is alleen gedefinieerd voor x > 0, maar de rechte raaklijn kun je wél bij x = 0 bekijken.
Valkuil: ln(1) = 0, niet 1. De waarde van f(1) is niet hetzelfde als f′(1).
7. Geef de raaklijn aan f(x) = 1x in x = 2.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = 1x; x = 2.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.

1

Schrijf de functie als macht en differentieer.f(x) = x−1 → f′(x) = −x−2 = −1x²

2

Bereken de helling a.a = f′(2) = −14

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 12 → P(2, 12)

4

Begin met y = ax + b en vul het raakpunt in.y = −14x + b → 12 = −14·2 + b

5

Bereken b.12 = −12 + b → b = 1

Antwoord: y = −14x + 1.

Waarom: De functie is dalend voor x > 0; daarom moet de helling a negatief zijn.
Valkuil: De afgeleide van 1 gedeeld door x is negatief. Laat het minteken niet weg.
8. Voor welke a raakt de lijn y = ax aan de parabool f(x) = x² + 1?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x² + 1; de lijn y = ax heeft b = 0.
Wat je zoekt: Alle hellingen a waarvoor de lijn de parabool raakt.

1

Noem de x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t² + 1)

2

Differentieer om de helling van de raaklijn te vinden.f′(x) = 2x → a = 2t

3

Begin met y = ax + b. Hier is b = 0, dus vul het raakpunt in.t² + 1 = (2t)·t + 0

4

Los op.t² + 1 = 2t² → t² = 1 → t = −1 of t = 1

5

Bereken voor beide raakpunten a.t = −1 → a = −2; t = 1 → a = 2

Antwoord: a = −2 of a = 2; de lijnen zijn y = −2x + 0 en y = 2x + 0.

Waarom: Een raaklijn moet zowel de juiste helling als de juiste hoogte in het raakpunt hebben. Alleen f′(t) = a gebruiken is niet genoeg.
Valkuil: Er zijn twee oplossingen voor t² = 1. Vergeet de negatieve niet.
9. De positie van een voorwerp langs een rechte lijn is s(t) = t³ − 6t² + 9t meter, met t ≥ 0 in seconden. Bereken v(1) en bepaal op welke tijdstippen het voorwerp stilstaat.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: s(t) = t³ − 6t² + 9t, t ≥ 0; tijd in seconden en plaats in meter.
Wat je zoekt: v(1) en alle tijdstippen waarop het voorwerp stilstaat.

1

Snelheid is de afgeleide van plaats.v(t) = s′(t) = 3t² − 12t + 9

2

Bereken de snelheid bij t = 1.v(1) = 3 − 12 + 9 = 0 m/s

3

Stilstaan betekent v(t) = 0.3t² − 12t + 9 = 0

4

Ontbind in factoren.3(t² − 4t + 3) = 3(t − 1)(t − 3) = 0

5

Lees beide tijdstippen af.t = 1 s of t = 3 s

Antwoord: v(1) = 0 m/s; het voorwerp staat stil bij t = 1 s en t = 3 s.

Waarom: Een afgeleide van een plaatsfunctie is een momentane snelheid, net zoals f′(x) de helling van een grafiek is.
Valkuil: Negatieve snelheid betekent terugbewegen, niet negatieve afgelegde afstand.
10. De raaklijn aan f(x) = x³ bij x = t, met t ≠ 0, snijdt de grafiek nog een keer. Toon aan dat de x-coördinaat van dat tweede snijpunt −2t is.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x³, raakpunt met onbekende x-coördinaat t ≠ 0.
Wat je zoekt: Aantonen dat het andere snijpunt x = −2t heeft.

1

Differentieer en bereken de helling bij t.f′(x) = 3x² → a = 3t²

2

Bereken het raakpunt.P(t, t³)

3

Begin met y = ax + b en vul P in.y = 3t²x + b → t³ = 3t²·t + b → b = −2t³

4

Stel de grafiek gelijk aan de raaklijn.x³ = 3t²x − 2t³ → x³ − 3t²x + 2t³ = 0

5

Ontbind in factoren.(x − t)²(x + 2t) = 0

6

Lees het andere snijpunt af.x = t is het dubbele raakpunt; x = −2t is het tweede snijpunt

Antwoord: De x-coördinaat van het tweede snijpunt is −2t.

Waarom: De factor (x − t) staat dubbel omdat grafiek en raaklijn bij x = t dezelfde hoogte én helling hebben.
Valkuil: t = 0 is uitgesloten: dan valt het extra snijpunt samen met het raakpunt.
11. Stel de raaklijn op aan f(x) = x² + 2x + 3 bij x = 1.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x² + 2x + 3; x = 1.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.

1

Differentieer.f′(x) = 2x + 2

2

Bereken de helling.a = f′(1) = 4

3

Bereken het raakpunt.f(1) = 1 + 2 + 3 = 6 → P(1, 6)

4

Vul het punt in y = 4x + b.6 = 4·1 + b → b = 2

5

Schrijf de raaklijn op.y = 4x + 2

Antwoord: y = 4x + 2.

Waarom: Bij x = 1 heeft de lijn hoogte 6 en helling 4, precies zoals de grafiek.
Valkuil: Neem de functiewaarde 6 niet als b; b vind je door het punt in te vullen.
12. Stel de raaklijn op aan f(x) = x³ − 6x bij x = −1.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x³ − 6x; x = −1.
Wat je zoekt: De raaklijn y = ax + b.

1

Differentieer.f′(x) = 3x² − 6

2

Bereken de helling.a = f′(−1) = 3·1 − 6 = −3

3

Bereken het raakpunt.f(−1) = −1 + 6 = 5 → P(−1, 5)

4

Vul het punt in y = −3x + b.5 = −3·(−1) + b → 5 = 3 + b

5

Bereken b en noteer de lijn.b = 2 → y = −3x + 2

Antwoord: y = −3x + 2.

Waarom: De helling is negatief, dus de raaklijn daalt. Controle: bij x = −1 is y = 5.
Valkuil: Bij invullen van x = −1 moet je de haakjes rond het negatieve getal gebruiken.
13. Zoek de horizontale raaklijn aan f(x) = 2x² − 8x + 3. Geef het raakpunt en de lijn.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = 2x² − 8x + 3; horizontale raaklijn.
Wat je zoekt: Raakpunt en lijn y = ax + b.

1

Een horizontale lijn heeft a = 0. Zoek dus waar f′(x) = 0.f′(x) = 4x − 8

2

Los de vergelijking op.4x − 8 = 0 → x = 2

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 2·4 − 8·2 + 3 = 8 − 16 + 3 = −5

4

Begin met y = 0x + b en vul P(2, −5) in.−5 = 0·2 + b → b = −5

Antwoord: P(2, −5); y = 0x − 5, dus y = −5.

Waarom: Bij een horizontale raaklijn is de afgeleide nul; de constante b is dan de hoogte van het raakpunt.
Valkuil: Een horizontale raaklijn is niet automatisch de x-as: b hoeft niet 0 te zijn.
14. Zoek alle raaklijnen aan f(x) = x³ − 3x² die evenwijdig zijn aan y = 9x + 4.
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x³ − 3x²; evenwijdig aan y = 9x + 4.
Wat je zoekt: Alle raaklijnen met helling 9.

1

Lees de helling van de gegeven rechte af.a = 9

2

Differentieer en stel gelijk aan 9.f′(x) = 3x² − 6x = 9

3

Los op.3x² − 6x − 9 = 0 → x² − 2x − 3 = 0 → (x − 3)(x + 1) = 0 → x = 3 of x = −1

4

Bereken de raakpunten.f(3) = 27 − 27 = 0 → P₁(3, 0); f(−1) = −1 − 3 = −4 → P₂(−1, −4)

5

Vul het eerste punt in y = 9x + b.0 = 9·3 + b → b = −27

6

Vul het tweede punt in y = 9x + b.−4 = 9·(−1) + b → b = 5

Antwoord: y = 9x − 27 en y = 9x + 5.

Waarom: Eén gekozen helling kan op twee plekken van een kromme voorkomen. Dan levert elke plek een andere b.
Valkuil: Vergeet het raakpunt bij x = −1 niet en gebruik voor de twee lijnen niet dezelfde b.
15. Welke raaklijnen aan f(x) = x² gaan door het punt Q(0, −9)?
Laat de uitwerking zien

Wat je weet: f(x) = x²; de raaklijnen moeten door Q(0, −9).
Wat je zoekt: Alle lijnen y = ax + b die de grafiek raken én door Q lopen.

1

Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t²)

2

Bereken de helling daar.a = f′(t) = 2t

3

De lijn moet door Q(0, −9) gaan, dus b = −9.y = 2tx − 9

4

Vul ook het raakpunt P in.t² = 2t·t − 9 → t² = 2t² − 9

5

Los op.t² = 9 → t = −3 of t = 3

6

Bereken de twee hellingen en lijnen.t = −3 → a = −6; t = 3 → a = 6

Antwoord: y = −6x − 9 en y = 6x − 9.

Waarom: P ligt op de grafiek én de rechte; Q ligt alleen op de rechte. De twee voorwaarden leveren precies twee raaklijnen.
Valkuil: Ga niet differentiëren bij Q(0, −9); Q ligt niet op de parabool.

Alle uitwerkingen bij elkaar

De uitwerkingen van alle vijftien opgaven kun je ook achter elkaar lezen of op A4 afdrukken.

Alle uitwerkingen bekijken Uitwerkingen printen

Zo ziet dit er op het examen uit

Officiële examenbron: Wiskunde B vwo 2021; tijdvak 2; vraag 6 · 4 punten

De vraag hieronder is in eigen woorden weergegeven. Je gebruikt alleen differentiëren, y = ax + b, twee lijnvergelijkingen en de coördinaten van het midden van een lijnstuk.

Gegeven: een familie van functies, waarbij p een vast getal is:

fp(x) = 14x4 − x3 + px.

De lijn k: y = px raakt de grafiek in de oorsprong. De lijn l raakt de grafiek in punt A bij x = 2 en snijdt de y-as in B(0, 4). De lijnen k en l snijden elkaar in M.

Bewijs dat M het midden is van lijnstuk AB.

Even onthouden: p is een parameter en wordt bij het differentiëren als een constante behandeld. De letter a in y = ax + b blijft gewoon de helling; hier wordt die helling een uitdrukking met p. Het midden van A(xA, yA) en B(xB, yB) heeft de gemiddelde x- en y-coördinaat.

Bekijk de volledige uitwerking en puntentoekenning
1

Differentieer de functie. De constante p blijft staan bij het afleiden van px.f′p(x) = x3 − 3x2 + p

2

Bepaal de raaklijn l met y = ax + b. De helling is de afgeleide bij x = 2. Omdat l de y-as snijdt in B(0, 4), geldt b = 4.a = f′p(2) = 8 − 12 + p = p − 4l: y = (p − 4)x + 4

3

Bereken het snijpunt M van k en l. In een snijpunt hebben beide lijnen dezelfde y-waarde. Stel hun formules gelijk.px = (p − 4)x + 44x = 4  →  x = 1y = p · 1 = p  →  M(1, p)

4

Bereken punt A en controleer het midden van AB. A ligt bij x = 2 op de grafiek, dus vul x = 2 in fp in.fp(2) = 4 − 8 + 2p = 2p − 4A(2, 2p − 4),   B(0, 4)xmidden = 2 + 02 = 1ymidden = 2p − 4 + 42 = p

Antwoord: het midden van AB is (1, p). Dit is precies het gevonden snijpunt M, dus M is het midden van AB — voor iedere waarde van p.

Valkuil: verwar de parameter p niet met de helling a. Waarom is x = 1 al genoeg? M ligt op lijn l, en l is de lijn door A en B. Op die lijn is er maar één punt met x = 1, en dat is het midden van AB (want 1 ligt precies tussen xA = 2 en xB = 0). Zo staat het ook in het correctievoorschrift. De y-coördinaat narekenen, zoals in stap 4, is een goede extra controle, maar niet verplicht.

Punten volgens het officiële correctievoorschrift (4 punten):

  1. De afgeleide f′p(x) juist bepalen. (1 punt)
  2. Met de helling bij x = 2 de raaklijn l vinden: y = (p − 4)x + 4. (1 punt)
  3. k en l gelijkstellen om de x-coördinaat van M te vinden. (1 punt)
  4. Vinden dat x = 1 en correct onderbouwen dat M midden van AB is. (1 punt)

De vier controlepunten komen overeen met het officiële correctievoorschrift; de tussenstappen zijn extra uitgelegd. Vraag 7 van dezelfde bron betreft integraalrekening en wordt hier bewust niet geoefend.

Kun je dit hardop uitleggen?

Een raaklijn kan de grafiek elders opnieuw snijden. Het gaat om de lokale richting bij het raakpunt, niet om slechts één gezamenlijk punt.

Wat moet na dit onderwerp vanzelf gaan?

Meer oefenen

Hierboven staan vijftien opgaven, inclusief vijf extra oefeningen. Het richtgetal blijft 15: oefen eerst zelfstandig, lees daarna pas de uitwerking. Voor herhaling kun je bij Math4All nog extra raaklijnvragen kiezen.

Math4All; vwo wiskunde B; overzicht

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu