Wiskunde B← Terug naar lesAlle wiskundeUitwerkingen De afgeleide en de raaklijn
Planning

Uitwerkingen De afgeleide en de raaklijn

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

Raaklijny = ax + b

Eerst a = f′(x) in het raakpunt, dan het raakpunt invullen voor b.

Hellinga = f′(x)

De afgeleide in het raakpunt.

Gemiddelde veranderingf(q) − f(p)q − p

Een koorde, geen raaklijn.

Evenwijdigf′(x) = a

Gelijke helling; b mag verschillen.

Horizontaalf′(x) = 0

Niet noodzakelijk een extremum.

Raakpunt onbekendf(t) = f′(t)·t + b

Noem het raakpunt t; een gegeven punt op de lijn legt b of t vast.

Momentane snelheidv(t) = s′(t)

Stilstaan als v(t) = 0.

Opgaven en uitwerkingen

1. Geef de raaklijn aan f(x) = x³ − 3x in x = 2.

Wat je weet
f(x) = x³ − 3x; x = 2.

Wat je zoekt
De raaklijn y = ax + b.

1

Differentieer de functie.f′(x) = 3x² − 3

2

Bereken de helling a bij x = 2.a = f′(2) = 3·4 − 3 = 9

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 8 − 6 = 2 → P(2, 2)

4

Begin met y = ax + b en vul a en P in.y = 9x + b → 2 = 9·2 + b

5

Bereken b en schrijf de lijn op.b = 2 − 18 = −16 → y = 9x − 16

Antwoord: y = 9x − 16.

De drie dingen die je altijd nodig hebt

Een raaklijn is nooit meer dan: de helling a = f′(2) in het raakpunt, het raakpunt (2, f(2)) zelf, en die twee in y = ax + b invullen om b te vinden. Elke opgave op dit blad gaat zo, ook de lastige.

Controle: vul x = 2 in je lijn in. 9·2 − 16 = 2, en dat is precies f(2). Lijn en grafiek raken elkaar daar dus echt.

Valkuil: f′(2) is de helling a; f(2) is de hoogte 2, niet b.
2. Geef de raaklijn aan f(x) = √x in x = 4.

Wat je weet
f(x) = √x; x = 4.

Wat je zoekt
De raaklijn y = ax + b.

1

Schrijf √x als macht en differentieer.f′(x) = 12√x

2

Vul x = 4 in en bereken a.a = f′(4) = 12·2 = 14

3

Bereken het raakpunt.f(4) = √4 = 2 → P(4, 2)

4

Begin met y = ax + b en vul P in.y = 14x + b → 2 = 14·4 + b

5

Los b op en schrijf de lijn op.b = 1 → y = 14x + 1

Antwoord: y = 14x + 1.

Waarom de helling hier zo klein is

De wortelgrafiek wordt steeds vlakker naarmate x groter wordt. Bij x = 4 is de helling nog maar ¼; bij x = 100 is het al 120. Dat zie je terug in de formule: hoe groter x, hoe groter de noemer.

Vlak bij x = 0 gebeurt het omgekeerde: de noemer gaat naar nul en de raaklijn staat bijna recht omhoog. Daar bestaat de afgeleide niet.

Valkuil: Het hele product 2√x staat in de noemer; dit is geen losse factor naast een breuk.
3. Waar is de raaklijn aan f(x) = x² − 4x evenwijdig aan y = 2x? Geef ook die raaklijn.

Wat je weet
f(x) = x² − 4x; evenwijdig aan y = 2x.

Wat je zoekt
Raakpunt en raaklijn y = ax + b.

1

Lees de helling af van de opgegeven lijn.a = 2

2

Differentieer en zoek waar de grafiek helling 2 heeft.f′(x) = 2x − 4 = 2 → 2x = 6 → x = 3

3

Bereken het raakpunt.f(3) = 9 − 12 = −3 → P(3, −3)

4

Begin met y = 2x + b. Vul P in.−3 = 2·3 + b → b = −9

5

Schrijf de raaklijn op.y = 2x − 9

Antwoord: Bij x = 3 is de raaklijn y = 2x − 9.

De vraag staat op zijn kop

In opgave 1 kreeg je x en zocht je de helling. Hier krijg je de helling en zoek je x. Dat is dezelfde vergelijking, alleen los je hem de andere kant op.

Herken het aan woorden als “evenwijdig aan”, “horizontaal” (helling 0) of “onder 45°” (helling 1). Vertaal zo’n woord eerst naar een getal, dan is het weer f′(x) = dat getal.

Valkuil: Neem niet automatisch y = 2x over: de helling a is gelijk, de b hoeft dat niet te zijn.
4. Vergelijk voor f(x) = x² de gemiddelde verandering per eenheid x op [1, 4] met de helling bij x = 1.

Wat je weet
f(x) = x² op [1, 4].

Wat je zoekt
De gemiddelde helling, de lokale helling bij x = 1 en als illustratie de raaklijn.

1

Bereken de twee functiewaarden.f(1) = 1 en f(4) = 16

2

Bereken de gemiddelde helling.f(4) − f(1)4 − 1 = 16 − 13 = 5

3

Bereken de lokale helling bij x = 1.f′(x) = 2x → f′(1) = 2

4

Schrijf ter illustratie de raaklijn bij x = 1 als y = ax + b.a = 2; P(1, 1) → 1 = 2·1 + b → b = −1

5

Vergelijk koorde en raaklijn.Gemiddeld: 5; lokaal: 2; raaklijn: y = 2x − 1

Antwoord: Gemiddelde helling 5, lokale helling 2.

Koorde tegenover raaklijn

De 5 is de helling van de koorde: de rechte lijn door (1, 1) en (4, 16). De 2 is de helling van de raaklijn in het linker eindpunt.

Omdat de parabool steeds steiler wordt, ligt het gemiddelde over het hele stuk hoger dan de helling aan het begin. Maak je het interval korter — [1; 1,1] bijvoorbeeld — dan kruipt het gemiddelde naar 2 toe. Dat is precies het idee achter de afgeleide.

Valkuil: Gebruik het differentiequotiënt voor de gemiddelde helling en f′(1) voor de plaatselijke helling.
5. Er is precies één raaklijn aan f(x) = ex die door de oorsprong gaat. Bepaal die lijn.

Wat je weet
f(x) = eˣ; de raaklijn moet door de oorsprong (0, 0).

Wat je zoekt
De raaklijn in de vorm y = ax + b.

1

Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, eᵗ)

2

Bereken de helling bij t.f′(x) = eˣ → a = eᵗ

3

Begin met y = ax + b. Omdat de lijn door (0, 0) gaat, is b = 0.y = eᵗx + 0

4

Ook het raakpunt (t, eᵗ) ligt op die lijn.eᵗ = eᵗ·t → eᵗ(1 − t) = 0

5

Omdat eᵗ nooit 0 is, volgt t = 1.t = 1 → a = e¹ = e

Antwoord: y = ex + 0, dus y = ex; raakpunt (1, e).

Waarom je een letter voor het raakpunt invoert

Je weet niet waar de lijn raakt, dus je kunt niet beginnen met invullen. Door de x-coördinaat van het raakpunt t te noemen, krijg je één vergelijking met één onbekende, en die kun je oplossen.

Dezelfde aanpak gebruik je bij elke opgave waar het raakpunt niet gegeven is — ook bij opgave 8 en 10 op dit blad.

Het antwoord is mooi: de raaklijn door de oorsprong heeft helling e ≈ 2,72, en raakt precies op hoogte e.

Valkuil: Ga niet van het punt (0, 0) uit als raakpunt: het ligt niet op eˣ.
6. Geef de raaklijn aan f(x) = ln(x) in x = 1. Bereken ook het snijpunt van deze raaklijn met de y-as.

Wat je weet
f(x) = ln(x), met raakpunt bij x = 1.

Wat je zoekt
De raaklijn en het snijpunt met de y-as.

1

Differentieer. f′(x) = 1x

2

Bereken de helling a.a = f′(1) = 1

3

Bereken het raakpunt.f(1) = ln(1) = 0 → P(1, 0)

4

Begin met y = ax + b en los b op.y = x + b → 0 = 1 + b → b = −1

5

De y-as is x = 0: lees het snijpunt af.y = x − 1 → (0, −1)

Antwoord: y = x − 1; snijpunt met de y-as (0, −1).

Waarom die helling precies 1 is

De grafiek van ln(x) gaat door (1, 0) onder een hoek van 45°. Dat is geen toeval: ln is de spiegeling van ex in de lijn y = x, en ex heeft bij x = 0 ook helling 1.

Handig om te onthouden: vlak bij x = 1 geldt ln(x) ≈ x − 1. Zo kun je ln(1,02) in je hoofd schatten op 0,02.

Valkuil: ln(1) = 0, niet 1. De waarde van f(1) is niet hetzelfde als f′(1).
7. Geef de raaklijn aan f(x) = 1x in x = 2.

Wat je weet
f(x) = 1x; x = 2.

Wat je zoekt
De raaklijn y = ax + b.

1

Schrijf de functie als macht en differentieer.f(x) = x−1 → f′(x) = −x−2 = −1x²

2

Bereken de helling a.a = f′(2) = −14

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 12 → P(2, 12)

4

Begin met y = ax + b en vul het raakpunt in.y = −14x + b → 12 = −14·2 + b

5

Bereken b.12 = −12 + b → b = 1

Antwoord: y = −14x + 1.

Waarom de helling negatief is

De hyperbool daalt overal waar x > 0: hoe groter x, hoe kleiner 1x. Een dalende grafiek hoort bij een negatieve afgeleide, dus als je een plusteken krijgt weet je meteen dat er iets mis is.

Let op het minteken dat uit de machtsregel komt: de exponent −1 komt ervoor te staan, en de nieuwe exponent is −2.

Valkuil: De afgeleide van 1 gedeeld door x is negatief. Laat het minteken niet weg.
8. Voor welke a raakt de lijn y = ax aan de parabool f(x) = x² + 1?

Wat je weet
f(x) = x² + 1; de lijn y = ax heeft b = 0.

Wat je zoekt
Alle hellingen a waarvoor de lijn de parabool raakt.

1

Noem de x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t² + 1)

2

Differentieer om de helling van de raaklijn te vinden.f′(x) = 2x → a = 2t

3

Begin met y = ax + b. Hier is b = 0, dus vul het raakpunt in.t² + 1 = (2t)·t + 0

4

Los op.t² + 1 = 2t² → t² = 1 → t = −1 of t = 1

5

Bereken voor beide raakpunten a.t = −1 → a = −2; t = 1 → a = 2

Antwoord: a = −2 of a = 2; de lijnen zijn y = −2x + 0 en y = 2x + 0.

Twee eisen, dus twee vergelijkingen

Snijden is één eis: dezelfde hoogte. Raken is die eis plus dezelfde helling. Zet je alleen de hoogtes gelijk, dan vind je ook de lijnen die er dwars doorheen gaan.

Alternatief: los x² − ax + 1 = 0 op en eis discriminant nul, dus a² − 4 = 0. Dat geeft dezelfde a = ±2. Die route werkt alleen bij parabolen; de route hierboven werkt altijd.

Valkuil: Er zijn twee oplossingen voor t² = 1. Vergeet de negatieve niet.
9. De positie van een voorwerp langs een rechte lijn is s(t) = t³ − 6t² + 9t meter, met t ≥ 0 in seconden. Bereken v(1) en bepaal op welke tijdstippen het voorwerp stilstaat.

Wat je weet
s(t) = t³ − 6t² + 9t, t ≥ 0; tijd in seconden en plaats in meter.

Wat je zoekt
v(1) en alle tijdstippen waarop het voorwerp stilstaat.

1

Snelheid is de afgeleide van plaats.v(t) = s′(t) = 3t² − 12t + 9

2

Bereken de snelheid bij t = 1.v(1) = 3 − 12 + 9 = 0 m/s

3

Stilstaan betekent v(t) = 0.3t² − 12t + 9 = 0

4

Ontbind in factoren.3(t² − 4t + 3) = 3(t − 1)(t − 3) = 0

5

Lees beide tijdstippen af.t = 1 s of t = 3 s

Antwoord: v(1) = 0 m/s; het voorwerp staat stil bij t = 1 s en t = 3 s.

Wat er natuurkundig gebeurt

Tussen t = 1 en t = 3 is v negatief: het voorwerp beweegt terug. Op die twee momenten keert het om, en daar is de snelheid even nul.

Dat v(1) nul is, had je dus al kunnen vermoeden toen je de tweede vraag las. De twee vragen gaan over hetzelfde moment.

Zet een eenheid bij je antwoord. s is in meter en t in seconden, dus v is in meter per seconde.

Valkuil: Negatieve snelheid betekent terugbewegen, niet negatieve afgelegde afstand.
10. De raaklijn aan f(x) = x³ bij x = t, met t ≠ 0, snijdt de grafiek nog een keer. Toon aan dat de x-coördinaat van dat tweede snijpunt −2t is.

Wat je weet
f(x) = x³, raakpunt met onbekende x-coördinaat t ≠ 0.

Wat je zoekt
Aantonen dat het andere snijpunt x = −2t heeft.

1

Differentieer en bereken de helling bij t.f′(x) = 3x² → a = 3t²

2

Bereken het raakpunt.P(t, t³)

3

Begin met y = ax + b en vul P in.y = 3t²x + b → t³ = 3t²·t + b → b = −2t³

4

Stel de grafiek gelijk aan de raaklijn.x³ = 3t²x − 2t³ → x³ − 3t²x + 2t³ = 0

5

Ontbind in factoren.(x − t)²(x + 2t) = 0

6

Lees het andere snijpunt af.x = t is het dubbele raakpunt; x = −2t is het tweede snijpunt

Antwoord: De x-coördinaat van het tweede snijpunt is −2t.

Waarom het raakpunt dubbel telt

Bij een snijpunt gaat de lijn er dwars doorheen; bij een raakpunt plakt hij er even tegenaan. Dat verschil zie je terug in de ontbinding: een raakpunt levert een factor in het kwadraat op.

Daardoor weet je zeker dat de derde factor lineair is, en kun je hem vinden zonder de hele derdegraadsvergelijking op te lossen. Controleer je ontbinding altijd door terug te vermenigvuldigen.

Probeer t = 1: de raaklijn is y = 3x − 2, en die snijdt y = x³ inderdaad in x = −2.

Valkuil: t = 0 is uitgesloten: dan valt het extra snijpunt samen met het raakpunt.
11. Stel de raaklijn op aan f(x) = x² + 2x + 3 bij x = 1.

Wat je weet
f(x) = x² + 2x + 3; x = 1.

Wat je zoekt
De raaklijn y = ax + b.

1

Differentieer.f′(x) = 2x + 2

2

Bereken de helling.a = f′(1) = 4

3

Bereken het raakpunt.f(1) = 1 + 2 + 3 = 6 → P(1, 6)

4

Vul het punt in y = 4x + b.6 = 4·1 + b → b = 2

5

Schrijf de raaklijn op.y = 4x + 2

Antwoord: y = 4x + 2.

Waarom

Bij x = 1 heeft de lijn hoogte 6 en helling 4, precies zoals de grafiek.

Valkuil: Neem de functiewaarde 6 niet als b; b vind je door het punt in te vullen.
12. Stel de raaklijn op aan f(x) = x³ − 6x bij x = −1.

Wat je weet
f(x) = x³ − 6x; x = −1.

Wat je zoekt
De raaklijn y = ax + b.

1

Differentieer.f′(x) = 3x² − 6

2

Bereken de helling.a = f′(−1) = 3·1 − 6 = −3

3

Bereken het raakpunt.f(−1) = −1 + 6 = 5 → P(−1, 5)

4

Vul het punt in y = −3x + b.5 = −3·(−1) + b → 5 = 3 + b

5

Bereken b en noteer de lijn.b = 2 → y = −3x + 2

Antwoord: y = −3x + 2.

Waarom

De helling is negatief, dus de raaklijn daalt. Controle: bij x = −1 is y = 5.

Valkuil: Bij invullen van x = −1 moet je de haakjes rond het negatieve getal gebruiken.
13. Zoek de horizontale raaklijn aan f(x) = 2x² − 8x + 3. Geef het raakpunt en de lijn.

Wat je weet
f(x) = 2x² − 8x + 3; horizontale raaklijn.

Wat je zoekt
Raakpunt en lijn y = ax + b.

1

Een horizontale lijn heeft a = 0. Zoek dus waar f′(x) = 0.f′(x) = 4x − 8

2

Los de vergelijking op.4x − 8 = 0 → x = 2

3

Bereken het raakpunt.f(2) = 2·4 − 8·2 + 3 = 8 − 16 + 3 = −5

4

Begin met y = 0x + b en vul P(2, −5) in.−5 = 0·2 + b → b = −5

Antwoord: P(2, −5); y = 0x − 5, dus y = −5.

Waarom

Bij een horizontale raaklijn is de afgeleide nul; de constante b is dan de hoogte van het raakpunt.

Valkuil: Een horizontale raaklijn is niet automatisch de x-as: b hoeft niet 0 te zijn.
14. Zoek alle raaklijnen aan f(x) = x³ − 3x² die evenwijdig zijn aan y = 9x + 4.

Wat je weet
f(x) = x³ − 3x²; evenwijdig aan y = 9x + 4.

Wat je zoekt
Alle raaklijnen met helling 9.

1

Lees de helling van de gegeven rechte af.a = 9

2

Differentieer en stel gelijk aan 9.f′(x) = 3x² − 6x = 9

3

Los op.3x² − 6x − 9 = 0 → x² − 2x − 3 = 0 → (x − 3)(x + 1) = 0 → x = 3 of x = −1

4

Bereken de raakpunten.f(3) = 27 − 27 = 0 → P₁(3, 0); f(−1) = −1 − 3 = −4 → P₂(−1, −4)

5

Vul het eerste punt in y = 9x + b.0 = 9·3 + b → b = −27

6

Vul het tweede punt in y = 9x + b.−4 = 9·(−1) + b → b = 5

Antwoord: y = 9x − 27 en y = 9x + 5.

Waarom

Eén gekozen helling kan op twee plekken van een kromme voorkomen. Dan levert elke plek een andere b.

Valkuil: Vergeet het raakpunt bij x = −1 niet en gebruik voor de twee lijnen niet dezelfde b.
15. Welke raaklijnen aan f(x) = x² gaan door het punt Q(0, −9)?

Wat je weet
f(x) = x²; de raaklijnen moeten door Q(0, −9).

Wat je zoekt
Alle lijnen y = ax + b die de grafiek raken én door Q lopen.

1

Noem de onbekende x-coördinaat van het raakpunt t.P(t, t²)

2

Bereken de helling daar.a = f′(t) = 2t

3

De lijn moet door Q(0, −9) gaan, dus b = −9.y = 2tx − 9

4

Vul ook het raakpunt P in.t² = 2t·t − 9 → t² = 2t² − 9

5

Los op.t² = 9 → t = −3 of t = 3

6

Bereken de twee hellingen en lijnen.t = −3 → a = −6; t = 3 → a = 6

Antwoord: y = −6x − 9 en y = 6x − 9.

Waarom

P ligt op de grafiek én de rechte; Q ligt alleen op de rechte. De twee voorwaarden leveren precies twee raaklijnen.

Valkuil: Ga niet differentiëren bij Q(0, −9); Q ligt niet op de parabool.

De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.

Terug naar de les