Uitwerkingen Stijgen, dalen en extremen
De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.
Formules en regels die je hier gebruikt
Opgaven en uitwerkingen
1. Bepaal de extremen van f(x) = x³ − 3x² met een tekenschema.
Wat je weet
Een derdegraadsfunctie. Er wordt expliciet om een tekenschema gevraagd.
Wat je zoekt
De extremen, met erbij of het maxima of minima zijn.
1Differentieer per term met de machtsregel.(x³)′ = 3x² en (3x²)′ = 3 · 2x = 6x → f′(x) = 3x² − 6x
2Ontbind, zodat je de nulpunten ziet.f′(x) = 3x(x − 2)
3Zet f′(x) = 0 en lees de kandidaten af.x = 0 of x = 2
4Maak het tekenschema. Kies een getal links van 0, tussen 0 en 2, en rechts van 2, en kijk alleen naar het teken.f′(−1) = 9 > 0 · f′(1) = −3 < 0 · f′(3) = 9 > 0
| x | x < 0 | 0 | 0 < x < 2 | 2 | x > 2 |
|---|
| f′(x) | + | 0 | − | 0 | + |
|---|
| f(x) | stijgt ↗ | max | daalt ↘ | min | stijgt ↗ |
|---|
5Vertaal de tekens: + naar − is een maximum, − naar + een minimum.x = 0 → maximum x = 2 → minimum
6Reken de bijbehorende y-waarden uit.f(0) = 0 f(2) = 8 − 12 = −4
Antwoord: max f(0) = 0 en min f(2) = −4
Wat een tekenschema eigenlijk doet
Het vertelt je of de grafiek stijgt of daalt. Plus is stijgen, min is dalen. Een top zit precies waar stijgen overgaat in dalen.
Je hoeft de waarde van f′ niet te weten, alleen het teken. Daarom mag je een makkelijk getal kiezen en bij een ontbonden vorm zelfs alleen naar de tekens van de factoren kijken.
Valkuil: de extremen zijn de y-waarden, niet de x-waarden. Noem allebei, dan heb je het altijd goed.
2. Bepaal de extremen van f(x) = x⁴ − 8x².
Wat je weet
Een vierdegraadsfunctie met alleen even machten, dus symmetrisch in de y-as.
Wat je zoekt
Alle extremen.
1Differentieer per term met de machtsregel.(x4)′ = 4x³ en (8x²)′ = 8 · 2x = 16x → f′(x) = 4x³ − 16x
2Haal 4x buiten haakjes en ontbind verder.f′(x) = 4x(x² − 4) = 4x(x − 2)(x + 2)
3Zet gelijk aan nul.x = −2, x = 0 of x = 2
4Tekenschema met vier gebieden.f′(−3) < 0; f′(−1) > 0; f′(1) < 0; f′(3) > 0
5Lees de soorten af.x = −2 min; x = 0 max; x = 2 min
6Reken de waarden uit.f(±2) = 16 − 32 = −16 f(0) = 0
Antwoord: min f(−2) = min f(2) = −16 en max f(0) = 0
De W-vorm
Deze grafiek heeft de vorm van een W: twee dalen met een heuvel ertussen. Omdat er alleen even machten in staan, is hij symmetrisch, en vind je bij x = −2 en x = 2 dezelfde waarde.
Dat maximum bij x = 0 is alleen een lokaal maximum. Links en rechts stijgt de grafiek uiteindelijk ver boven 0 uit. Op een interval zonder grenzen is er dus geen absoluut maximum.
Valkuil: het midden tussen twee minima is niet vanzelf een maximum. Je moet de tekenwisseling daar echt controleren.
3. Bepaal het minimum van f(x) = x·ex.
Wat je weet
Een product van x en de e-macht.
Wat je zoekt
De laagste waarde die f aanneemt, en waar.
1Differentieer met de productregel: g = x en h = ex, dus g′ = 1 en h′ = ex.f′(x) = g′h + gh′ = 1·ex + x·ex
2Haal ex buiten haakjes.f′(x) = (x + 1)ex
3Zet gelijk aan nul. ex is nooit nul, dus blijft de haakjes over.x + 1 = 0 → x = −1
4Tekenschema: links van −1 is (x + 1) negatief, rechts positief. ex is altijd positief en verandert daar niets aan.− naar + → minimum
5Reken de waarde uit.f(−1) = −1·e−1 = −1e ≈ −0,37
Antwoord: min f(−1) = −1e ≈ −0,37
Waarom de e-macht het teken bepaalt — en toch niet
ex is overal positief. Daardoor heeft f′ precies hetzelfde teken als de factor (x + 1), en kun je het tekenschema op die ene factor baseren.
Dat is bijna altijd zo bij een product met een e-macht. Haal hem buiten haakjes, zet hem opzij, en kijk naar wat er overblijft.
Valkuil: schrijf e−1 niet over als −e. Dat is 1 gedeeld door e, ongeveer 0,37.
4. Bepaal het minimum van f(x) = x + 4x voor x > 0.
Wat je weet
Een som van x en een breuk. Het domein is beperkt tot positieve x.
Wat je zoekt
Het minimum op dat domein.
1Schrijf de breuk als macht, dan kun je differentiëren.f(x) = x + 4x−1
2Differentieer per term. De exponent −1 komt naar voren en wordt 1 lager.(4x−1)′ = 4 · (−1)x−2 = −4x−2 → f′(x) = 1 − 4x−2 = 1 − 4x²
3Zet gelijk aan nul en vermenigvuldig met x².x² − 4 = 0 → x = 2 of x = −2
4x = −2 valt af: het domein is x > 0.blijft over: x = 2
5Tekenschema op x > 0.f′(1) = 1 − 4 = −3 < 0 · f′(3) = 1 − 49 > 0 → minimum
6Reken de waarde uit.f(2) = 2 + 42 = 4
Antwoord: min f(2) = 4
Waarom hier een minimum moet zitten
Bij heel kleine x schiet 4x omhoog; bij grote x groeit x zelf. Ergens daartussen is de som het kleinst. Dat is precies het evenwicht waar beide termen 2 zijn.
Dit type komt terug bij optimaliseren: oppervlakte, kosten of materiaal zijn vaak van de vorm “iets plus iets gedeeld door”.
Let op het domein. Zonder de eis x > 0 was x = −2 ook een kandidaat geweest, met een maximum van −4.
Valkuil: schrap de oplossing buiten het domein uitdrukkelijk, met reden. Hem stilzwijgend weglaten kost een punt.
5. Bepaal het absolute maximum en minimum van f(x) = x³ − 3x op [0, 3].
Wat je weet
Een derdegraadsfunctie, maar nu op een gesloten interval. De randen doen mee.
Wat je zoekt
De grootste en de kleinste waarde op dat interval.
1Differentieer per term en zoek de kandidaten binnen het interval.(x³)′ = 3x² en (3x)′ = 3 → f′(x) = 3x² − 3 = 0 → x² = 1 → x = 1 of x = −1
2x = −1 ligt buiten [0, 3] en valt af.binnen het interval: x = 1
3Neem nu ook de randen mee. Dat zijn x = 0 en x = 3.te onderzoeken: x = 0, x = 1, x = 3
4Reken alle drie de waarden uit.f(0) = 0 · f(1) = 1 − 3 = −2 · f(3) = 27 − 9 = 18
5Kies de grootste en de kleinste.grootste 18, kleinste −2
Antwoord: absoluut maximum max f(3) = 18 (op de rand), absoluut minimum min f(1) = −2
Waarom de randen meetellen
De afgeleide vindt alleen plekken waar de grafiek vlak ligt. Aan de rand van een interval hoeft hij niet vlak te liggen en kan de waarde tóch het hoogst zijn — zoals hier bij x = 3.
Vaste werkwijze bij een gesloten interval: nulpunten van f′ binnen het interval, plus de twee randen, en dan alle waarden vergelijken. Een tekenschema heb je dan niet eens nodig.
Valkuil: het absolute maximum zit hier niet bij een top van de grafiek. Vergeet de randpunten niet, dat is bij dit soort vragen de meest gemaakte fout.
6. Bepaal het maximum van f(x) = ln(x) − x voor x > 0.
Wat je weet
Een logaritme min x. Het domein is x > 0, want ln bestaat niet voor x ≤ 0.
Wat je zoekt
Het maximum.
1Differentieer. De afgeleide van ln(x) is 1x.(ln x)′ = 1x en (x)′ = 1 → f′(x) = 1x − 1
2Zet gelijk aan nul.1x = 1 → x = 1
3Tekenschema op x > 0.f′(½) = 2 − 1 = 1 > 0 · f′(2) = ½ − 1 < 0 → + naar − dus maximum
4Reken de waarde uit; ln(1) = 0.f(1) = 0 − 1 = −1
Antwoord: max f(1) = −1
Een maximum dat negatief is
Een maximum hoeft geen positief getal te zijn. Het is de hoogste waarde die de functie háált, en die ligt hier onder nul: ln(x) blijft altijd kleiner dan x.
Dat is zelfs een bekende ongelijkheid: ln(x) ≤ x − 1 voor alle x > 0, met gelijkheid alleen bij x = 1. Deze opgave is daar het bewijs van.
Valkuil: f′(x) = 1x − 1 is niet hetzelfde als 1x − 1. Alleen de ln levert de breuk op.
7. Voor welke a heeft f(x) = x³ + ax geen enkel extremum?
Wat je weet
Een derdegraadsfunctie met een parameter a.
Wat je zoekt
Alle waarden van a waarvoor de grafiek nergens een top of dal heeft.
1Differentieer per term. a is gewoon een getal, dus (ax)′ = a.(x³)′ = 3x² en (ax)′ = a → f′(x) = 3x² + a
2Een extremum kan alleen waar f′(x) = 0 én het teken wisselt. Zoek dus eerst wanneer f′ nulpunten heeft.3x² + a = 0 → x² = −a3
3Dat heeft alleen oplossingen als −a3 ≥ 0, dus als a ≤ 0. Bekijk de twee gevallen apart.a < 0: twee nulpunten; a = 0: één; a > 0: geen
4Bij a > 0 is 3x² + a overal positief: de functie stijgt altijd, dus geen extremen.a > 0 voldoet
5Bekijk a = 0 apart. Dan is f′(x) = 3x², nul bij x = 0, maar links én rechts positief. Geen tekenwisseling, dus geen extremum.a = 0 voldoet ook
6Bij a < 0 zijn er twee nulpunten met tekenwisseling, dus wel extremen.a < 0 valt af
Antwoord: a ≥ 0
Nul zijn is niet genoeg
Een extremum vraagt om een tekenwisseling van f′, niet alleen om een nulpunt. Bij a = 0 raakt f′ de x-as zonder er doorheen te gaan: de grafiek van f is daar even vlak en stijgt dan gewoon door.
Zo’n punt heet een buigpunt met horizontale raaklijn. Je ziet hem terug op het buigpuntenblad, bij f(x) = x³.
Daarom moet a = 0 in dit antwoord staan: schrijf je a > 0, dan mis je precies dat geval.
Valkuil: het randgeval a = 0 wordt bijna altijd vergeten. Behandel het apart, en zeg erbij waarom het meetelt.
8. Bereken exact de extreme waarde van f(x) = ex − 2x.
Wat je weet
Een e-macht min een lineaire term. “Exact” betekent: met ln, niet afgerond.
Wat je zoekt
De extreme waarde, in de juiste notatie.
1Differentieer per term.(ex)′ = ex en (2x)′ = 2
f′(x) = ex − 2
2Zet f′(x) = 0 en los op met ln.ex = 2 → x = ln 2
3Bepaal het teken met proefgetallen links en rechts van ln 2 ≈ 0,69. Het gaat − → +: een minimum.f′(0) = 1 − 2 = −1
f′(1) = e − 2 ≈ 0,72
4Bereken de functiewaarde. Gebruik eln 2 = 2.f(ln 2) = eln 2 − 2 ln 2 = 2 − 2 ln 2
Antwoord: min f(ln 2) = 2 − 2 ln 2 ≈ 0,61
Waarom eln 2 = 2
De e-macht en de ln heffen elkaar op: ln 2 is precies het getal waarvoor e… = 2 geldt. Zo houd je het antwoord exact.
Valkuil: wie f′(x) = 0 met de rekenmachine oplost, vindt 0,693… en mist het exacte antwoord. Los ex = 2 op met ln.
9. Bepaal de extremen van f(x) = x²ex.
Wat je weet
Dezelfde functie waarvan je op het productregelblad de afgeleide al hebt bepaald.
Wat je zoekt
Alle extremen, met de soort erbij.
1Differentieer met de productregel: g = x² en h = ex, dus g′ = 2x en h′ = ex. Haal daarna ex en x buiten haakjes.f′(x) = 2x·ex + x²·ex = (x² + 2x)ex = x(x + 2)ex
2Zet gelijk aan nul; ex valt af omdat hij nooit nul is.x = 0 of x = −2
3Tekenschema. Het teken van f′ is het teken van x(x + 2).f′(−3) > 0; f′(−1) < 0; f′(1) > 0
4Lees de soorten af.x = −2 maximum; x = 0 minimum
5Reken de waarden uit.f(−2) = 4e−2 = 4e² ≈ 0,54 · f(0) = 0
Antwoord: max f(−2) = 4e² ≈ 0,54 en min f(0) = 0
Een maximum dat hoger ligt dan het dal, en toch laag
Links van x = −2 gaat de grafiek naar 0 (de e-macht wint van x²), rechts van x = 0 schiet hij omhoog. Daartussen zit een heuveltje van nog geen 0,55 hoog.
Het is dus een lokaal maximum, geen absoluut. Rechts wordt de functie onbegrensd groot.
Het minimum 0 bij x = 0 is wél absoluut: x² en ex zijn allebei nooit negatief, dus f komt nergens onder nul.
Valkuil: f(−2) is 4e−2, niet −4e−2. Het kwadraat maakt de min weg.
10. Bepaal het minimum van f(x) = (x − 3)√x voor x > 0. Toon aan dat het een minimum is.
Wat je weet
Een product van een lineaire factor en een wortel. Er wordt ook om een onderbouwing gevraagd.
Wat je zoekt
Het minimum, plus een argument dat het echt een minimum is.
1Werk eerst uit; dat differentieert makkelijker dan het product.f(x) = x·√x − 3√x = x3/2 − 3x½
2Differentieer per term met de machtsregel: de exponent komt naar voren en wordt 1 lager.(x3/2)′ = 32x½
(3x½)′ = 3 · 12x−½ = 32x−½
→ f′(x) = 32x½ − 32x−½
3Maak er één breuk van. Gebruik x½ = √x en x−½ = 1√x, en maak de noemers gelijk.f′(x) = 32√x − 32√x = 3x2√x − 32√x = 3(x − 1)2√x
4Zet gelijk aan nul. De noemer is op x > 0 altijd positief, dus alleen de teller telt.x − 1 = 0 → x = 1
5Tekenschema op x > 0.f′(¼) < 0; f′(4) > 0 → − naar + dus minimum
6Reken de waarde uit.f(1) = (1 − 3)·√1 = −2
Antwoord: min f(1) = −2
Twee manieren om “het is een minimum” te laten zien
Met het tekenschema, zoals hierboven: f′ gaat van min naar plus, dus de grafiek daalt eerst en stijgt daarna.
Of met de tweede afgeleide: f″(1) = 1½ > 0, en positief betekent bolle kant naar beneden, dus een dal. Allebei zijn geldig; kies er één en schrijf hem op.
Alleen zeggen “f′(1) = 0 dus minimum” is niet genoeg. Dat zou ook bij een maximum of een buigpunt kunnen staan.
Valkuil: het uitwerken van (x − 3)√x gaat vaak mis: x·√x is x3/2, niet x².
11. Toon aan dat f(x) = 50 − 50e−0,4x voor alle x afnemend stijgend is.
Wat je weet
Een functie met een e-macht. “Afnemend stijgend” betekent: f′ > 0 en f″ < 0.
Wat je zoekt
Een sluitende redenering, geen getal.
1Differentieer. De factor −0,4 komt uit de e-macht naar voren en vermenigvuldigt met de −50 ervoor.f′(x) = −50 · (−0,4)e−0,4x = 20e−0,4x
2Differentieer nog een keer, op dezelfde manier.f″(x) = 20 · (−0,4)e−0,4x = −8e−0,4x
3Schrijf nu het kernargument op: een e-macht is nooit nul of negatief.voor elke x geldt e−0,4x > 0
4Lees daaruit het teken van de eerste afgeleide af.f′(x) = 20 · (positief) > 0 → f stijgt
5En van de tweede.f″(x) = −8 · (positief) < 0 → de stijging neemt af
6Concludeer in woorden.f is afnemend stijgend □
Antwoord: f′(x) > 0 en f″(x) < 0 voor alle x, dus f is afnemend stijgend
Waar het punt zit bij zo’n aantoonvraag
Niet in het differentiëren — dat kun je al. Het punt zit in de zin “voor elke x geldt dat een e-macht positief is”. Daarmee maak je van twee formules een bewijs dat voor alle x geldt.
Schrijf ook op wat je conclusie is, in woorden. “Dus afnemend stijgend” hoort er letterlijk te staan.
Het rijtje: toenemend stijgend (+ en +), afnemend stijgend (+ en −), toenemend dalend (− en −), afnemend dalend (− en +).
Valkuil: controleer niet met twee getallen. Dat f′(0) en f′(1) positief zijn, zegt niets over alle andere x.
12. Gegeven is g(x) = −2x² + 12x − 13. Bereken de extreme waarde van g en noteer je antwoord op de juiste manier.
Wat je weet
Een kwadratische functie. Er wordt expliciet ook naar de notatie gevraagd.
Wat je zoekt
De extreme waarde, in de juiste schrijfwijze.
1Kijk eerst naar het getal vóór x². Dat is negatief, dus de parabool is een bergparabool.a = −2 < 0 → maximum
2Bereken de x van de top met de topformule.x = −b2a = −122 · (−2) = −12−4 = 3
3Vul die x in g in om de waarde te vinden.g(3) = −2 · 3² + 12 · 3 − 13 = −18 + 36 − 13 = 5
4Schrijf het antwoord in de notatie voor een extreme waarde.max g(3) = 5
5Controle met de afgeleide, als je de topformule niet vertrouwt.g′(x) = −4x + 12 = 0 → x = 3 ✓
Antwoord: max g(3) = 5
Waarom die notatie een punt waard is
In één regel staan drie dingen: dát het een maximum is, bij welke x het hoort en welke waarde erbij hoort. Schrijf je alleen “de top is (3, 5)”, dan mist de corrector de eerste.
Bij een parabool mag je “a < 0 dus bergparabool” als onderbouwing gebruiken. Bij elke andere functie heb je een tekenschema nodig.
Valkuil: de topformule is −b2a. Het minteken staat vóór de hele breuk; hier wordt −12/−4 dus +3.
De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.