Wiskunde B← Terug naar lesAlle wiskundeUitwerkingen Som-, verschil- en productregel
Planning

Uitwerkingen Som-, verschil- en productregel

De bestaande opgaven en antwoorden uit deze les, uitgebreid met een denkroute, genummerde rekenstappen en de valkuil per vraag. Probeer eerst zelf; vergelijk daarna de tussenstappen.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

Productregel(gh)′ = g′h + gh′

Beide termen opschrijven.

Somregel(g + h)′ = g′ + h′

Term voor term differentiëren.

Machtsregel(xⁿ)′ = n·xⁿ⁻¹

Ook voor n = 12.

Exponentieel(eˣ)′ = eˣ

De afgeleide verandert niet.

Logaritme(ln x)′ = 1x

Voor x > 0.

Goniometrie(sin x)′ = cos x

Bij hoeken in radialen.

Horizontale raaklijnf′(a) = 0

De afgeleide is de helling.

Opgaven en uitwerkingen

1. Differentieer f(x) = x²ex.

Wat je weet
Twee functies staan naast elkaar vermenigvuldigd: x² en ex.

Wat je zoekt
De afgeleide, met de productregel.

1

Benoem de twee factoren. Welke is g en welke h maakt niet uit, als je maar consequent blijft.g = x²    h = ex

2

Differentieer ze allebei apart.g′ = 2x    h′ = ex

3

Vul in de productregel in. Schrijf eerst beide termen op, vóór je vereenvoudigt.f′(x) = 2x·ex + x²·ex

4

Haal de gemeenschappelijke factor buiten haakjes.f′(x) = (x² + 2x)ex = x(x + 2)ex

Antwoord: f′(x) = (x² + 2x)ex, oftewel x(x + 2)ex

Waarom twee termen en niet één?

Omdat beide factoren veranderen als x verandert. De productregel telt die twee veranderingen bij elkaar op: eerst alsof alleen g beweegt, dan alsof alleen h beweegt.

Controle zonder het antwoord te kennen: vul x = 0 in. Dan is f(x) = 0 vlak bij 0, en je afgeleide geeft 0·2·1 = 0. Dat klopt met een grafiek die daar even vlak ligt.

Valkuil: de afgeleide van x²ex is niet 2xex. Die tweede term hoort erbij.
2. Differentieer f(x) = x·ln(x) voor x > 0.

Wat je weet
Een product van x en ln(x). De voorwaarde x > 0 hoort bij de logaritme.

Wat je zoekt
De afgeleide.

1

Benoem de factoren.g = x    h = ln(x)

2

Differentieer ze apart. De afgeleide van ln(x) is 1x.g′ = 1    h′ = 1x

3

Vul in de productregel in.f′(x) = 1·ln(x) + x·1x

4

Die tweede term valt weg tegen elkaar: x gedeeld door x is 1.f′(x) = ln(x) + 1

Antwoord: f′(x) = ln(x) + 1

Waarom wordt dit zo kort?

Omdat x·1x precies 1 oplevert. Dat gebeurt vaker bij een product met een logaritme, en het is de reden dat deze afgeleide er veel simpeler uitziet dan de functie zelf.

Je ziet er meteen iets aan: f′(x) = 0 als ln(x) = −1, dus bij x = 1e ≈ 0,37. Daar heeft de grafiek een minimum.

Valkuil: vergeet de term x·1x niet. Alleen ln(x) opschrijven is een van de meest gemaakte fouten hier.
3. Differentieer f(x) = (2x − 1)(x² + 3) mét de productregel, en controleer door eerst uit te werken.

Wat je weet
Een product van twee veeltermen. Je moet het op twee manieren doen.

Wat je zoekt
Twee keer dezelfde afgeleide, als controle op elkaar.

1

Eerst met de productregel. Benoem de factoren.g = 2x − 1    h = x² + 3

2

Differentieer apart.g′ = 2    h′ = 2x

3

Vul in.f′(x) = 2(x² + 3) + (2x − 1)·2x

4

Werk de haakjes weg en tel samen.f′(x) = 2x² + 6 + 4x² − 2x = 6x² − 2x + 6

5

Nu de controle: werk de functie eerst uit.f(x) = 2x³ − x² + 6x − 3

6

Differentieer die term voor term.f′(x) = 6x² − 2x + 6   ✓

Antwoord: f′(x) = 6x² − 2x + 6, via beide routes hetzelfde

Waarom deze opgave in het blad staat

Omdat hij laat zien dat de productregel geen apart trucje is maar hetzelfde antwoord geeft als gewoon uitwerken. Dat vertrouwen heb je nodig zodra uitwerken niet meer kán — bij x²ex bijvoorbeeld.

Gebruik deze controle ook in andere opgaven: is het product uit te werken, dan heb je een gratis tweede route.

Valkuil: bij het uitwerken gaat het vaakst mis met het teken van −1 · x².
4. Differentieer f(x) = √x·ex.

Wat je weet
Een wortel maal een e-macht. x > 0, want anders bestaat de wortel niet.

Wat je zoekt
De afgeleide.

1

Schrijf de wortel eerst als macht. Dan kun je de machtsregel gebruiken.√x = x½

2

Benoem de factoren en differentieer ze.g = x½ → g′ = ½x−½ = 12√x    h = ex → h′ = ex

3

Vul in de productregel in.f′(x) = 12√x·ex + √x·ex

4

Haal ex buiten haakjes en maak er één breuk van.f′(x) = ex·(12√x + √x) = (2x + 1)ex2√x

Antwoord: f′(x) = (2x + 1)ex2√x

Waarom je de wortel eerst omschrijft

Omdat je voor de machtsregel een exponent nodig hebt. √x als wortel laten staan werkt niet; als x½ gaat het vanzelf: de exponent komt ervoor en gaat één omlaag.

Een antwoord met een negatieve exponent is niet fout, maar een breuk leest prettiger en is op het examen de gebruikelijke vorm.

Valkuil: bij het samennemen van de twee termen gaat het mis als je vergeet dat √x gelijk is aan 2x2√x.
5. Bereken exact f′(π) voor f(x) = x·sin(x).

Wat je weet
Een product van x en sin(x). Er wordt om een exacte waarde gevraagd, dus geen decimalen.

Wat je zoekt
De afgeleide, en daarna de waarde bij x = π.

1

Benoem de factoren en differentieer.g = x → g′ = 1    h = sin(x) → h′ = cos(x)

2

Vul in de productregel in.f′(x) = 1·sin(x) + x·cos(x) = sin(x) + x·cos(x)

3

Vul nu x = π in. Gebruik de exacte waarden: sin(π) = 0 en cos(π) = −1.f′(π) = 0 + π·(−1)

4

Schrijf het antwoord exact op, dus met π erin.f′(π) = −π

Antwoord: f′(π) = −π, ongeveer −3,14

Waarom het antwoord negatief is

Bij x = π gaat de sinus door nul omlaag, en x is daar al bijna 3,14. De term x·cos(x) domineert, en cos(π) is −1. De grafiek daalt daar dus stevig.

“Exact” betekent dat π in je antwoord blijft staan. Schrijf je −3,14, dan heb je de vraag niet gedaan zoals hij gesteld is.

Valkuil: reken in radialen. Met je rekenmachine op graden komt er iets heel anders uit.
6. Voor welke x heeft f(x) = x²ex een horizontale raaklijn?

Wat je weet
Dezelfde functie als in opgave 1, dus de afgeleide heb je al.

Wat je zoekt
De x-waarden waar de helling nul is.

1

Horizontale raaklijn betekent helling nul. Je lost dus op:f′(x) = 0

2

Vul de afgeleide uit opgave 1 in, in de ontbonden vorm.x(x + 2)ex = 0

3

Een product is nul als één van de factoren nul is. Maar ex is nooit nul, dus die valt af.x = 0   of   x + 2 = 0

4

Los de twee over.x = 0   of   x = −2

Antwoord: bij x = 0 en bij x = −2

Waarom je de e-macht mag wegstrepen

Omdat ex voor elke x positief is — de grafiek komt nooit op of onder de x-as. Een product is alleen nul als een factor nul wórdt, en deze kan dat niet.

Dit argument moet je op het examen opschrijven, niet alleen denken. “ex ≠ 0” is vaak een eigen punt in het correctievoorschrift.

Daarom loont het om de afgeleide eerst te ontbinden. In de vorm (x² + 2x)ex zie je de oplossingen veel minder snel.

Valkuil: deel niet door ex zonder te zeggen waarom dat mag; benoem dat hij nooit nul is.
7. Differentieer f(x) = (x + 1)² door het als een product te lezen.

Wat je weet
Een kwadraat, maar je moet het opvatten als (x + 1) maal (x + 1).

Wat je zoekt
De afgeleide, via de productregel.

1

Schrijf het kwadraat als product.f(x) = (x + 1)(x + 1)

2

Benoem de factoren. Ze zijn hier toevallig gelijk.g = x + 1 → g′ = 1    h = x + 1 → h′ = 1

3

Vul in de productregel in.f′(x) = 1·(x + 1) + (x + 1)·1

4

Tel samen.f′(x) = 2(x + 1) = 2x + 2

Antwoord: f′(x) = 2x + 2

Waarom deze omweg leerzaam is

Je had ook eerst kunnen uitwerken tot x² + 2x + 1 en dan term voor term differentiëren. Dat geeft hetzelfde: 2x + 2.

Het punt is de vorm van het antwoord: 2(x + 1). Precies zo ziet straks de kettingregel eruit — de exponent ervoor, de binnenkant blijft staan. Deze opgave is de opstap daarnaartoe.

Valkuil: f′(x) is niet 2(x + 1)·(x + 1). Je telt de twee termen op, je vermenigvuldigt ze niet.
8. Gegeven f(x) = x·ex. Toon aan dat f′(x) − f(x) = ex voor elke x.

Wat je weet
Een bewijsopgave: er staat al wat eruit moet komen.

Wat je zoekt
Een sluitende redenering, geen getal.

1

Bepaal eerst de afgeleide met de productregel.g = x, h = ex → f′(x) = 1·ex + x·ex

2

Schrijf die netjes op.f′(x) = ex + xex

3

Trek er nu f(x) van af. Dat is xex.f′(x) − f(x) = ex + xex − xex

4

De twee termen met x vallen tegen elkaar weg.f′(x) − f(x) = ex   □

Antwoord: f′(x) − f(x) = ex voor elke x

Hoe je een “toon aan”-opgave opschrijft

Begin bij de linkerkant en werk toe naar de rechterkant. Niet andersom, en niet van twee kanten tegelijk: dat laatste leest als aannemen wat je moet bewijzen.

Sluit af met een zin of een teken dat je klaar bent. En let op “voor elke x”: je hebt nergens een waarde ingevuld, dus de redenering geldt overal. Dat mag je er letterlijk bij zetten.

Valkuil: controleer niet met één getal. Dat x = 1 klopt, bewijst niets over alle andere x.
9. Differentieer f(x) = x³·ln(x) voor x > 0.

Wat je weet
Een macht maal een logaritme.

Wat je zoekt
De afgeleide.

1

Benoem de factoren en differentieer apart.g = x³ → g′ = 3x²    h = ln(x) → h′ = 1x

2

Vul in de productregel in.f′(x) = 3x²·ln(x) + x³·1x

3

Vereenvoudig de tweede term: x³ gedeeld door x is x².f′(x) = 3x²·ln(x) + x²

4

Haal x² buiten haakjes.f′(x) = x²(3·ln(x) + 1)

Antwoord: f′(x) = 3x²ln(x) + x², oftewel x²(3ln(x) + 1)

Waarom je buiten haakjes haalt

Niet om het mooier te maken, maar omdat je er direct uit afleest waar de helling nul is: x² = 0 of 3ln(x) + 1 = 0. Dat tweede geeft x = e−1/3.

Dezelfde beweging als in opgave 6. Een ontbonden afgeleide is bijna altijd de vorm waarin de volgende vraag gesteld wordt.

Valkuil: x³·1x is x², niet x. Daar gaat het vaak mis.
10. Voor welke a heeft f(x) = (x + a)ex een horizontale raaklijn bij x = 1?

Wat je weet
Een functie met een onbekende constante a erin. Het raakpunt ligt vast op x = 1.

Wat je zoekt
De waarde van a.

1

Differentieer eerst met de productregel. Let op: a is een constante, dus de afgeleide van x + a is gewoon 1.g = x + a → g′ = 1    h = ex → h′ = ex

2

Vul in en haal ex buiten haakjes.f′(x) = 1·ex + (x + a)ex = (x + a + 1)ex

3

Horizontale raaklijn bij x = 1 betekent dat de afgeleide daar nul is.f′(1) = (1 + a + 1)e1 = 0

4

e1 is niet nul, dus moet de haakjes nul zijn.2 + a = 0

5

Los op.a = −2

Antwoord: a = −2

Waarom a niet meedoet bij het differentiëren

Omdat je naar x differentieert. Alles wat niet van x afhangt is in dat opzicht een getal, en de afgeleide van een getal is nul. De a blijft dus gewoon staan en duikt pas weer op als je de vergelijking oplost.

Controle achteraf: vul a = −2 terug in. Dan is f′(x) = (x − 1)ex, en die is inderdaad nul bij x = 1.

Valkuil: behandel a niet als een variabele. De afgeleide van x + a is 1, niet 1 + a′.

De opgaven zijn dezelfde als op de lespagina. Hier staan ze met alle tussenstappen, het waarom erachter en de valkuil per vraag, op één blad om naast je eigen uitwerking te leggen.

Terug naar de les