Uitwerkingen Regels combineren
Tien opgaven uit de les, met per vraag de denkroute, volledige tussenstappen en de belangrijkste valkuil. Probeer eerst zelf en vergelijk daarna.
Formules en regels die je hier gebruikt
Opgaven en uitwerkingen
1. Differentieer x(2x + 1)³.
Wat je weet
Een product van x en een derde macht van 2x + 1.
Wat je zoekt
De afgeleide van een product met een ketting erin.
1Herken het product.g = x; h = (2x + 1)3
2Differentieer de eerste factor en de tweede met de kettingregel.g′ = 1; h′ = 3(2x + 1)2·2 = 6(2x + 1)2
3Vul in de productregel in.f′(x) = (2x + 1)3 + 6x(2x + 1)2
4Haal de gemeenschappelijke factor buiten haakjes.f′(x) = (2x + 1)2[(2x + 1) + 6x] = (2x + 1)2(8x + 1)
Antwoord: f′(x) = (2x + 1)2(8x + 1).
Waarom werkt dit?
De buitenste structuur is een product. Pas daarna zie je binnen de tweede factor nog een kettingregel.
Valkuil: Alleen de kettingregel uitvoeren vergeet de afgeleide van de eerste factor.
2. Differentieer sin(x²).
Wat je weet
Een sinus van een kwadraat.
Wat je zoekt
Differentieer sin(x²).
1De buitenste bewerking is sinus en de binnenkant is x².g(x) = x2
2Differentieer de buitenkant.cos(x2)
3Differentieer de binnenkant.g′(x) = 2x
4Vermenigvuldig.f′(x) = cos(x2)·2x = 2x cos(x2)
Antwoord: f′(x) = 2x cos(x2).
Waarom werkt dit?
Hoewel deze oefening in het combinatieblok staat, heeft hij maar één hoofdregel nodig: de kettingregel. De kunst is herkennen welke regel past.
Valkuil: Niet cos(x²) opschrijven zonder de binnenste factor 2x.
3. Differentieer (x² + 1)²x voor x ≠ 0.
Wat je weet
Een quotiënt met in de teller een gekwadrateerde haak.
Wat je zoekt
Differentieer met quotiëntregel én kettingregel.
1Neem teller en noemer apart.g = (x2 + 1)2; h = x
2Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 2(x2 + 1)·2x = 4x(x2 + 1); h′ = 1
3Pas de quotiëntregel toe.f′(x) = 4x(x2 + 1)·x − (x2 + 1)2x2
4Haal de gemeenschappelijke factor x² + 1 buiten haakjes.f′(x) = (x2 + 1)[4x2 − (x2 + 1)]x2 = (x2 + 1)(3x2 − 1)x2
Antwoord: f′(x) = (x2 + 1)(3x2 − 1)x2, voor x ≠ 0.
Waarom werkt dit?
De quotiëntregel hoort bij de buitenste breuk; de kettingregel is nodig om g correct af te leiden.
Valkuil: De binnenste afgeleide 2x van de teller niet vergeten.
4. Differentieer esin x.
Wat je weet
Een e-macht waarvan de exponent sin(x) is.
Wat je zoekt
De afgeleide.
1Herken de buitenste functie.F(t) = et; t = sin(x)
2De e-macht blijft staan.esin(x)
3Differentieer de binnenste sinus.g′(x) = cos(x)
4Vermenigvuldig.f′(x) = esin(x)·cos(x)
Antwoord: f′(x) = esin(x)cos(x).
Waarom werkt dit?
Een e-macht mag ook een andere functie als exponent hebben; de afgeleide van die exponent komt als factor erbij.
Valkuil: De afgeleide van sin(x) is cos(x), niet −cos(x).
5. Bereken f′(0) voor f(x) = (x + 1)e−2x.
Wat je weet
Een product met factor e tot de macht −2x.
Wat je zoekt
Bereken de helling bij x = 0.
1Kies de twee factoren.g = x + 1; h = e−2x
2Differentieer de eerste en de tweede met de kettingregel.g′ = 1; h′ = −2e−2x
3Vul in de productregel in.f′(x) = e−2x − 2(x + 1)e−2x
4Haal de e-macht buiten haakjes.f′(x) = (1 − 2x − 2)e−2x = (−2x − 1)e−2x
5Vul x = 0 in en gebruik e tot de macht 0 = 1.f′(0) = (−1)·e0 = −1
Antwoord: f′(0) = −1.
Waarom werkt dit?
De helling is negatief: de grafiek daalt bij x = 0. Bereken voor de helling altijd eerst de afgeleide.
Valkuil: Niet f(0) uitrekenen als er f′(0) wordt gevraagd.
6. Differentieer f(x) = x2sin(3x).
Wat je weet
Een product met in de tweede factor een samengestelde sinus.
Wat je zoekt
Differentieer f(x) = x²sin(3x).
1Kies de buitenste productregel.g = x2; h = sin(3x)
2Differentieer de eerste factor.g′ = 2x
3Differentieer de tweede factor met de kettingregel.h′ = 3cos(3x)
4Vul in de productregel in.f′(x) = 2x sin(3x) + 3x2cos(3x)
Antwoord: f′(x) = 2x sin(3x) + 3x2cos(3x).
Waarom werkt dit?
De buitenste bewerking is vermenigvuldigen. De afgeleide van sin(3x) levert door de kettingregel de factor 3.
Valkuil: Niet alleen 2x sin(3x) opschrijven; de tweede productterm is even belangrijk.
7. Differentieer f(x) = ln(2x + 1)x + 1.
Wat je weet
Een logaritme in de teller en een lineaire noemer.
Wat je zoekt
Differentieer met ketting- en quotiëntregel.
1Herken de hoofdbewerking: een quotiënt.g = ln(2x + 1); h = x + 1
2Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 22x + 1; h′ = 1
3Vul beide afgeleiden in de quotiëntregel in.f′(x) = (x + 1)·22x + 1 − ln(2x + 1)(x + 1)2
4Dit is al een exact antwoord. Wil je één breuk, vermenigvuldig dan teller en noemer met 2x + 1. Dat mag, maar het hoeft niet.f′(x) = 2(x + 1) − (2x + 1)ln(2x + 1)(2x + 1)(x + 1)2
Antwoord: f′(x) = (x + 1)·22x + 1 − ln(2x + 1)(x + 1)2, voor x > −12.
Waarom werkt dit?
De logaritme bestaat alleen als 2x + 1 positief is. Daardoor is ook x + 1 automatisch verschillend van nul.
Valkuil: Vergeet bij de logaritme de factor 2 uit de binnenste afgeleide niet.
8. Differentieer f(x) = e2xx2 + 1.
Wat je weet
Een e-macht gedeeld door een kwadratische noemer.
Wat je zoekt
Differentieer f(x) = e tot de macht 2x gedeeld door x² + 1.
1Neem teller en noemer.g = e2x; h = x2 + 1
2Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 2e2x; h′ = 2x
3Gebruik de quotiëntregel.f′(x) = 2e2x(x2 + 1) − 2xe2x(x2 + 1)2
4Haal 2e tot de macht 2x buiten haakjes.f′(x) = 2e2x(x2 − x + 1)(x2 + 1)2
Antwoord: f′(x) = 2e2x(x2 − x + 1)(x2 + 1)2.
Waarom werkt dit?
De factor 2 in g′ komt van de exponent 2x. De afgeleide van de noemer is 2x; beide staan in de teller van de quotiëntregel.
Valkuil: Ook de noemer moet differentiëren: h′ is niet nul.
9. Voor welke x heeft f(x) = (x2 + 1)e−x een horizontale raaklijn?
Wat je weet
Een product waarvan één factor een e-macht met exponent −x is.
Wat je zoekt
Zoek alle horizontale raaklijnen van f(x) = (x² + 1)e tot de macht −x.
1Neem de twee factoren.g = x2 + 1; h = e−x
2Differentieer de factoren.g′ = 2x; h′ = −e−x
3Pas de productregel toe.f′(x) = 2xe−x − (x2 + 1)e−x
4Haal de e-macht buiten haakjes en factoriseer.f′(x) = e−x(2x − x2 − 1) = −e−x(x − 1)2
5Voor een horizontale raaklijn moet de afgeleide nul zijn.−e−x(x − 1)2 = 0 → x − 1 = 0 → x = 1
Antwoord: De horizontale raaklijn ligt bij x = 1.
Waarom werkt dit?
De e-macht is altijd strikt positief en kan dus niet nul worden. Het kwadraat kan wel nul worden, precies bij x = 1.
Valkuil: f′(x) = 0 betekent een horizontale raaklijn, maar niet automatisch een maximum of minimum.
10. Bereken exact f′(1) voor f(x) = (x2 + 1)2x + 1.
Wat je weet
Een quotiënt met een gekwadrateerde haak in de teller.
Wat je zoekt
Bereken exact f′(1).
1Kies teller en noemer.g = (x2 + 1)2; h = x + 1
2Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 2(x2 + 1)·2x = 4x(x2 + 1); h′ = 1
3Vul in de quotiëntregel in.f′(x) = 4x(x2 + 1)(x + 1) − (x2 + 1)2(x + 1)2
4Reken de onderdelen bij x = 1 afzonderlijk uit.g(1) = 4; g′(1) = 8; h(1) = 2; h′(1) = 1
5Vul deze waarden in.f′(1) = 8·2 − 4·122 = 124 = 3
Antwoord: f′(1) = 3.
Waarom werkt dit?
Bij een ingewikkelde afgeleide mag je eerst alle losse onderdelen bij x = 1 uitrekenen. Dat verkleint de kans op rekenfouten.
Valkuil: Vergeet bij g′ de tweede laag van de kettingregel (de factor 2x) niet.
De vraagtekst en opgavenummers zijn gelijk aan die van de lespagina. Gebruik dit blad om je tussenstappen te controleren.