Wiskunde B← Terug naar lesAlle wiskundeUitwerkingen Regels combineren
Planning

Uitwerkingen Regels combineren

Tien opgaven uit de les, met per vraag de denkroute, volledige tussenstappen en de belangrijkste valkuil. Probeer eerst zelf en vergelijk daarna.

Terug naar de les

Formules en regels die je hier gebruikt

Productregel(gh)′ = g′h + gh′

Allebei de factoren differentiëren.

Quotiëntregelg′h − gh′h2

De buitenste breuk bepaalt de eerste regel.

Kettingregel[F(g(x))]′ = F′(g(x))·g′(x)

Ook binnen teller, noemer of productfactor.

Horizontale raaklijnf′(x) = 0

Controleer welke oplossingen in het domein liggen.

Opgaven en uitwerkingen

1. Differentieer x(2x + 1)³.

Wat je weet
Een product van x en een derde macht van 2x + 1.

Wat je zoekt
De afgeleide van een product met een ketting erin.

1

Herken het product.g = x; h = (2x + 1)3

2

Differentieer de eerste factor en de tweede met de kettingregel.g′ = 1; h′ = 3(2x + 1)2·2 = 6(2x + 1)2

3

Vul in de productregel in.f′(x) = (2x + 1)3 + 6x(2x + 1)2

4

Haal de gemeenschappelijke factor buiten haakjes.f′(x) = (2x + 1)2[(2x + 1) + 6x] = (2x + 1)2(8x + 1)

Antwoord: f′(x) = (2x + 1)2(8x + 1).

Waarom werkt dit?

De buitenste structuur is een product. Pas daarna zie je binnen de tweede factor nog een kettingregel.

Valkuil: Alleen de kettingregel uitvoeren vergeet de afgeleide van de eerste factor.
2. Differentieer sin(x²).

Wat je weet
Een sinus van een kwadraat.

Wat je zoekt
Differentieer sin(x²).

1

De buitenste bewerking is sinus en de binnenkant is x².g(x) = x2

2

Differentieer de buitenkant.cos(x2)

3

Differentieer de binnenkant.g′(x) = 2x

4

Vermenigvuldig.f′(x) = cos(x2)·2x = 2x cos(x2)

Antwoord: f′(x) = 2x cos(x2).

Waarom werkt dit?

Hoewel deze oefening in het combinatieblok staat, heeft hij maar één hoofdregel nodig: de kettingregel. De kunst is herkennen welke regel past.

Valkuil: Niet cos(x²) opschrijven zonder de binnenste factor 2x.
3. Differentieer (x² + 1)²x voor x ≠ 0.

Wat je weet
Een quotiënt met in de teller een gekwadrateerde haak.

Wat je zoekt
Differentieer met quotiëntregel én kettingregel.

1

Neem teller en noemer apart.g = (x2 + 1)2; h = x

2

Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 2(x2 + 1)·2x = 4x(x2 + 1); h′ = 1

3

Pas de quotiëntregel toe.f′(x) = 4x(x2 + 1)·x − (x2 + 1)2x2

4

Haal de gemeenschappelijke factor x² + 1 buiten haakjes.f′(x) = (x2 + 1)[4x2 − (x2 + 1)]x2 = (x2 + 1)(3x2 − 1)x2

Antwoord: f′(x) = (x2 + 1)(3x2 − 1)x2, voor x ≠ 0.

Waarom werkt dit?

De quotiëntregel hoort bij de buitenste breuk; de kettingregel is nodig om g correct af te leiden.

Valkuil: De binnenste afgeleide 2x van de teller niet vergeten.
4. Differentieer esin x.

Wat je weet
Een e-macht waarvan de exponent sin(x) is.

Wat je zoekt
De afgeleide.

1

Herken de buitenste functie.F(t) = et; t = sin(x)

2

De e-macht blijft staan.esin(x)

3

Differentieer de binnenste sinus.g′(x) = cos(x)

4

Vermenigvuldig.f′(x) = esin(x)·cos(x)

Antwoord: f′(x) = esin(x)cos(x).

Waarom werkt dit?

Een e-macht mag ook een andere functie als exponent hebben; de afgeleide van die exponent komt als factor erbij.

Valkuil: De afgeleide van sin(x) is cos(x), niet −cos(x).
5. Bereken f′(0) voor f(x) = (x + 1)e−2x.

Wat je weet
Een product met factor e tot de macht −2x.

Wat je zoekt
Bereken de helling bij x = 0.

1

Kies de twee factoren.g = x + 1; h = e−2x

2

Differentieer de eerste en de tweede met de kettingregel.g′ = 1; h′ = −2e−2x

3

Vul in de productregel in.f′(x) = e−2x − 2(x + 1)e−2x

4

Haal de e-macht buiten haakjes.f′(x) = (1 − 2x − 2)e−2x = (−2x − 1)e−2x

5

Vul x = 0 in en gebruik e tot de macht 0 = 1.f′(0) = (−1)·e0 = −1

Antwoord: f′(0) = −1.

Waarom werkt dit?

De helling is negatief: de grafiek daalt bij x = 0. Bereken voor de helling altijd eerst de afgeleide.

Valkuil: Niet f(0) uitrekenen als er f′(0) wordt gevraagd.
6. Differentieer f(x) = x2sin(3x).

Wat je weet
Een product met in de tweede factor een samengestelde sinus.

Wat je zoekt
Differentieer f(x) = x²sin(3x).

1

Kies de buitenste productregel.g = x2; h = sin(3x)

2

Differentieer de eerste factor.g′ = 2x

3

Differentieer de tweede factor met de kettingregel.h′ = 3cos(3x)

4

Vul in de productregel in.f′(x) = 2x sin(3x) + 3x2cos(3x)

Antwoord: f′(x) = 2x sin(3x) + 3x2cos(3x).

Waarom werkt dit?

De buitenste bewerking is vermenigvuldigen. De afgeleide van sin(3x) levert door de kettingregel de factor 3.

Valkuil: Niet alleen 2x sin(3x) opschrijven; de tweede productterm is even belangrijk.
7. Differentieer f(x) = ln(2x + 1)x + 1.

Wat je weet
Een logaritme in de teller en een lineaire noemer.

Wat je zoekt
Differentieer met ketting- en quotiëntregel.

1

Herken de hoofdbewerking: een quotiënt.g = ln(2x + 1); h = x + 1

2

Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 22x + 1; h′ = 1

3

Vul beide afgeleiden in de quotiëntregel in.f′(x) = (x + 1)·22x + 1 − ln(2x + 1)(x + 1)2

4

Dit is al een exact antwoord. Wil je één breuk, vermenigvuldig dan teller en noemer met 2x + 1. Dat mag, maar het hoeft niet.f′(x) = 2(x + 1) − (2x + 1)ln(2x + 1)(2x + 1)(x + 1)2

Antwoord: f′(x) = (x + 1)·22x + 1 − ln(2x + 1)(x + 1)2, voor x > −12.

Waarom werkt dit?

De logaritme bestaat alleen als 2x + 1 positief is. Daardoor is ook x + 1 automatisch verschillend van nul.

Valkuil: Vergeet bij de logaritme de factor 2 uit de binnenste afgeleide niet.
8. Differentieer f(x) = e2xx2 + 1.

Wat je weet
Een e-macht gedeeld door een kwadratische noemer.

Wat je zoekt
Differentieer f(x) = e tot de macht 2x gedeeld door x² + 1.

1

Neem teller en noemer.g = e2x; h = x2 + 1

2

Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 2e2x; h′ = 2x

3

Gebruik de quotiëntregel.f′(x) = 2e2x(x2 + 1) − 2xe2x(x2 + 1)2

4

Haal 2e tot de macht 2x buiten haakjes.f′(x) = 2e2x(x2 − x + 1)(x2 + 1)2

Antwoord: f′(x) = 2e2x(x2 − x + 1)(x2 + 1)2.

Waarom werkt dit?

De factor 2 in g′ komt van de exponent 2x. De afgeleide van de noemer is 2x; beide staan in de teller van de quotiëntregel.

Valkuil: Ook de noemer moet differentiëren: h′ is niet nul.
9. Voor welke x heeft f(x) = (x2 + 1)e−x een horizontale raaklijn?

Wat je weet
Een product waarvan één factor een e-macht met exponent −x is.

Wat je zoekt
Zoek alle horizontale raaklijnen van f(x) = (x² + 1)e tot de macht −x.

1

Neem de twee factoren.g = x2 + 1; h = e−x

2

Differentieer de factoren.g′ = 2x; h′ = −e−x

3

Pas de productregel toe.f′(x) = 2xe−x − (x2 + 1)e−x

4

Haal de e-macht buiten haakjes en factoriseer.f′(x) = e−x(2x − x2 − 1) = −e−x(x − 1)2

5

Voor een horizontale raaklijn moet de afgeleide nul zijn.−e−x(x − 1)2 = 0 → x − 1 = 0 → x = 1

Antwoord: De horizontale raaklijn ligt bij x = 1.

Waarom werkt dit?

De e-macht is altijd strikt positief en kan dus niet nul worden. Het kwadraat kan wel nul worden, precies bij x = 1.

Valkuil: f′(x) = 0 betekent een horizontale raaklijn, maar niet automatisch een maximum of minimum.
10. Bereken exact f′(1) voor f(x) = (x2 + 1)2x + 1.

Wat je weet
Een quotiënt met een gekwadrateerde haak in de teller.

Wat je zoekt
Bereken exact f′(1).

1

Kies teller en noemer.g = (x2 + 1)2; h = x + 1

2

Differentieer de teller met de kettingregel.g′ = 2(x2 + 1)·2x = 4x(x2 + 1); h′ = 1

3

Vul in de quotiëntregel in.f′(x) = 4x(x2 + 1)(x + 1) − (x2 + 1)2(x + 1)2

4

Reken de onderdelen bij x = 1 afzonderlijk uit.g(1) = 4; g′(1) = 8; h(1) = 2; h′(1) = 1

5

Vul deze waarden in.f′(1) = 8·2 − 4·122 = 124 = 3

Antwoord: f′(1) = 3.

Waarom werkt dit?

Bij een ingewikkelde afgeleide mag je eerst alle losse onderdelen bij x = 1 uitrekenen. Dat verkleint de kans op rekenfouten.

Valkuil: Vergeet bij g′ de tweede laag van de kettingregel (de factor 2x) niet.

De vraagtekst en opgavenummers zijn gelijk aan die van de lespagina. Gebruik dit blad om je tussenstappen te controleren.

Terug naar de les