Wiskunde B← TerugAlle vakken
Vergelijkingen oplossen
Planning

Vergelijkingen oplossen

Functies en grafieken; onderdeel B5; oktober; ongeveer 50 minuten

Wat je hier leert

Herkennen met wat voor soort vergelijking je te maken hebt, en welke aanpak daarbij hoort. Er zijn zes soorten, en bij elke soort hoort precies één eerste stap. Die herkenning is het hele onderwerp.

Wat je hiervoor al moet kunnen

Waar je naartoe werkt

Dit is een echte examenvraag over dit onderwerp. Lees de beschrijving rustig door. Je hoeft hem nu nog niet te kunnen oplossen. Aan het eind van deze pagina komt dezelfde vraag terug om zelf te maken.

Wiskunde B vwo 2023, tijdvak II, vraag 7 · 4 punten

Twee grafieken met e-machten hebben twee gemeenschappelijke punten. Je moet met een exacte berekening aantonen welke x-waarden daarbij horen.

Beschrijving in eigen woorden. De volledige opgave en eventuele figuren staan in de pdf.

De zes soorten en hun eerste stap

Uitleg bij deze paragraaf

Begin hierMath with Menno; Regels voor het oplossen van vergelijkingen9:54Openen op YouTube

Nog een andere uitleg

Alleen nodig als de uitleg hierboven niet aankomt. Je hoeft ze niet allebei te kijken.

Wiskunde met Bob Pruiksma; Vergelijkingen van de vorm AB = 0, A² = B² en AB = AC12:36Openen op YouTube

1lineair  →  alles met x naar links, de rest naar rechts 2kwadratisch  →  alles naar één kant = 0, dan ontbinden of de abc-formule 3product = 0  →  elke factor apart nul stellen 4breuk  →  kruislings vermenigvuldigen, en de noemer ≠ 0 eisen 5wortel  →  wortel alleen zetten, kwadrateren, en achteraf controleren 6exponent of logaritme  →  gelijk grondtal maken, of logaritme nemen

De abc-formule: bij ax² + bx + c = 0 geldt x = (−b ± √(b² − 4ac)) / (2a).

Bij soort 5 is controleren verplicht. Kwadrateren kan oplossingen bijmaken die er niet zijn: uit −2 = 2 volgt na kwadrateren 4 = 4, wat wél klopt. Elke oplossing van een wortelvergelijking moet je terugstoppen in de oorspronkelijke vergelijking.

De acht standaardregels

Deze acht patronen staan op het bord in de eerste video hierboven. Ze zien er abstract uit, maar in bijna elke opgave herken je er één. Let op: A, B, C en D mogen hele uitdrukkingen zijn, niet alleen losse getallen — x − 1 of ex mag er net zo goed staan.

1A · B = 0  →  A = 0 of B = 0 2A² = B²  →  A = B of A = −B 3A · B = A · C  →  A = 0 of B = C 4A · B = A  →  A = 0 of B = 1 5A / B = 0  →  A = 0 6A / B = C / D  →  A · D = B · C 7A / B = C / B  →  A = C 8A / B = A / C  →  A = 0 of B = C

Bij regel 5 tot en met 8 geldt steeds dat geen enkele noemer nul mag zijn. Noteer die eis vóór je begint te herleiden.

Regel 3 en 4 zijn de gevaarlijke. Daar is de verleiding groot om links en rechts door A te delen. Doe dat nooit: als A ook nul kan zijn, gooi je die oplossing weg. Breng in plaats daarvan alles naar één kant en ontbind. Verderop, bij De fout die bijna iedereen maakt, staat een voorbeeld van wat er dan misgaat.

Soort 6; exponentieel en logaritmisch

Deze vier gaan elk over een andere soort opgave. Kijk alleen die ene die bij jouw vraag hoort — niet alle vier.

Welke video hoort bij welke opgave?

bij opgave 5Math with Menno; Herleiden tot de vorm ga = gb6:07Openen op YouTube

bij opgave 6Math with Menno; De vergelijking ax = c3:50Openen op YouTube

bij opgave 8Math with Menno; Logaritmische vergelijkingen4:31Openen op YouTube

bij opgave 8Math with Menno; log(A) = log(B)7:20Openen op YouTube

Voorbeeld 1: kwadratisch met de abc-formule

Los op: 2x² − 5x − 3 = 0.

1

Alles staat al aan één kant. Lees a, b en c af. a = 2, b = −5, c = −3

2

Bereken eerst wat onder de wortel komt. Let op de dubbele mintekens. b² − 4ac = 25 − 4 · 2 · (−3) = 25 + 24 = 49

3

Vul in. De wortel van 49 is 7. x = (5 ± 7) / 4

4

Werk beide gevallen uit. x = 12/4 = 3   of   x = −2/4 = −½

Is wat onder de wortel staat negatief, dan zijn er geen oplossingen. Is het nul, dan is er precies één.

Voorbeeld 2: een breukvergelijking

Uitleg bij deze paragraaf

Begin hierMath with Menno; Gebroken vergelijkingen9:30Openen op YouTube

Nog een andere uitleg

Alleen nodig als de uitleg hierboven niet aankomt. Je hoeft ze niet allebei te kijken.

Wiskunde met Bob Pruiksma; Gebroken vergelijkingen14:24Openen op YouTube

Los op: 3 / (x − 1) = 2.

1

Noteer meteen waar de vergelijking niet bestaat. x ≠ 1

2

Vermenigvuldig beide kanten met de noemer. 3 = 2(x − 1)

3

Haakjes weg en oplossen. 3 = 2x − 2, dus 2x = 5

4

Uitkomst, en controleer dat hij toegestaan is. x = 2½  —  en dat is niet 1, dus goed

Voorbeeld 3: een wortelvergelijking met een schijnoplossing

Uitleg bij deze paragraaf

Begin hierMath with Menno; Wortelvergelijkingen oplossen5:42Openen op YouTube

Nog 2 andere uitleggen

Alleen nodig als de uitleg hierboven niet aankomt. Je hoeft ze niet allebei te kijken.

Wiskunde met Bob Pruiksma; Wortelvergelijkingen10:58Openen op YouTube

Math with Menno; Vergelijkingen met wortels8:25Openen op YouTube

Los op: √(x + 6) = x.

1

De wortel staat al alleen. Kwadrateer beide kanten. x + 6 = x²

2

Breng alles naar één kant. x² − x − 6 = 0

3

Ontbind: twee getallen met product −6 en som −1. (x − 3)(x + 2) = 0, dus x = 3 of x = −2

4

Controleer allebei in de oorspronkelijke vergelijking. x = 3: √9 = 3 ✓
x = −2: √4 = 2, maar er zou −2 uit moeten komen ✗

5

Alleen de eerste blijft over. x = 3

Waarom dat misgaat: een wortel levert nooit iets negatiefs op, dus √(x + 6) = x kan alleen kloppen als x zelf niet negatief is. Die informatie gaat bij het kwadrateren verloren.

Voorbeeld 4: een product dat nul is

Los op: x(x − 2)(x + 5) = 0.

1

Een product is nul zodra één van de factoren nul is. Stel ze allemaal apart nul. x = 0   of   x − 2 = 0   of   x + 5 = 0

2

Los elk op. x = 0, x = 2 of x = −5

Hier zie je waarom ontbinden zo nuttig is: het maakt van een som een product, en pas dan kun je deze regel gebruiken. Voor een sóm die nul is bestaat zo'n regel niet.

De fout die bijna iedereen maakt

Bij een breukvergelijking wegstrepen zonder na te denken. Uit (x − 1)(x + 2) = (x − 1) · 5 mag je niet zomaar delen door x − 1.

Als x = 1, deel je door nul en gooi je een oplossing weg. Breng in zulke gevallen alles naar één kant en ontbind, dan komen alle oplossingen tevoorschijn.

Zelf proberen

Tien opgaven op examenniveau, van elk van de zes soorten hierboven. Bij de meeste moet je niet alleen oplossen, maar ook controleren welke oplossingen mogen. Doe er zoveel als je wilt, en klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.

1. Los exact op: 2x² − 5x − 1 = 0
Laat de uitwerking zien

Ontbinden lukt hier niet netjes, dus de abc-formule met a = 2, b = −5, c = −1.

D = b² − 4ac = 25 − 4 · 2 · (−1) = 25 + 8 = 33

x = 5 ± √334

Waar het om gaat: 33 is geen kwadraat, dus de wortel blijft staan. “Exact” betekent dat je √33 láát staan en niet 2,686 opschrijft. Een decimaal antwoord is hier fout, ook al klopt het getal.

2. Los op: (x² − 4) · ex = 0
Laat de uitwerking zien

Een product is nul als één van de factoren nul is. Dus x² − 4 = 0 of ex = 0.

Maar ex is nooit nul. Hoe negatief x ook wordt, de macht nadert 0 zonder die te bereiken — dat is de horizontale asymptoot. Die factor levert dus niets op.

x² − 4 = 0  →  x = −2 of x = 2

Waar het om gaat: dit scheelt werk en punten. Zodra je een e-macht als factor ziet, mag je die meteen wegstrepen. Dezelfde truc gebruik je bij opgave 10.

3. Los op: 3x − 1 = 2x + 2
Laat de uitwerking zien

Eerst de uitgesloten waarden opschrijven, vóórdat je gaat rekenen: x ≠ 1 en x ≠ −2.

Twee breuken aan elkaar gelijk: kruislings vermenigvuldigen.

3(x + 2) = 2(x − 1)  →  3x + 6 = 2x − 2  →  x = −8

Controleer of de oplossing is toegestaan: −8 is niet 1 en niet −2, dus hij telt.

x = −8

Waar het om gaat: de uitgesloten waarden horen bij het antwoord, niet erna. Schrijf ze op voordat je rekent, dan vergeet je ze niet.

4. Los op: √(x + 7) = x − 5
Laat de uitwerking zien

x + 7 = (x − 5)² = x² − 10x + 25

x² − 11x + 18 = 0  →  (x − 2)(x − 9) = 0  →  x = 2 of x = 9

Nu controleren, want kwadrateren kan oplossingen toevoegen.

x = 2: links √9 = 3, rechts 2 − 5 = −3    klopt niet

x = 9: links √16 = 4, rechts 9 − 5 = 4    klopt

x = 9

Waar het om gaat: een wortel is nooit negatief, dus de rechterkant moet dat ook niet zijn. Je kunt de controle ook vooraf doen: uit x − 5 ≥ 0 volgt x ≥ 5, en daar valt x = 2 al op af.

5. Los op: 9x+1 = 27x−1
Laat de uitwerking zien

Beide kanten zijn een macht van 3: 9 = 3² en 27 = 3³. Maak de grondtallen gelijk.

(3²)x+1 = 32x+2  ·  (3³)x−1 = 33x−3

Gelijke grondtallen, dus de exponenten moeten gelijk zijn:

2x + 2 = 3x − 3  →  x = 5

Waar het om gaat: lukt het om hetzelfde grondtal te maken, dan heb je geen logaritme nodig. Kijk daar altijd eerst naar — vergelijk met de volgende opgave.

6. Los exact op: 5x = 12. Geef daarna de waarde in twee decimalen.
Laat de uitwerking zien

12 is geen macht van 5, dus gelijk grondtal maken lukt niet. Dan neem je de logaritme van beide kanten.

x = 5log(12) = log12log(5) = ln12ln(5)

x ≈ 1,54

Controle: 51,54 ≈ 12,0.

Waar het om gaat: het exacte antwoord is 5log(12), niet 1,54. En het maakt niet uit of je log of ln gebruikt, zolang je het boven én onder doet — het grondtal valt weg. Zie het intermezzo over log en ln.

7. Los exact op: e2x − 5ex + 6 = 0
Laat de uitwerking zien

Zie dat e2x hetzelfde is als (ex)². Noem u = ex, dan staat er een gewone kwadratische vergelijking.

u² − 5u + 6 = 0  →  (u − 2)(u − 3) = 0  →  u = 2 of u = 3

Terug naar x. Let op: u = ex moet positief zijn, en 2 en 3 zijn dat allebei, dus ze vallen geen van beide af.

ex = 2  →  x = ln(2); ex = 3  →  x = ln(3)

Waar het om gaat: substitutie maakt een onbekende vorm bekend. Was er u = −1 uitgekomen, dan had die afgevallen, want een e-macht is nooit negatief. Dat controleren hoort bij het antwoord.

8. Los op: ln(x) + ln(x − 3) = ln(10)
Laat de uitwerking zien

Eerst de uitgesloten waarden: binnen een logaritme moet het positief zijn, dus x > 0 én x − 3 > 0. Samen: x > 3.

Twee logaritmen optellen is de logaritme van het product:

ln(x(x − 3)) = ln(10)  →  x(x − 3) = 10

x² − 3x − 10 = 0  →  (x − 5)(x + 2) = 0  →  x = 5 of x = −2

x = −2 ligt niet in x > 3 en valt dus af. Controle bij x = 5: ln(5) + ln(2) = ln(10)  klopt.

x = 5

Waar het om gaat: precies dezelfde valkuil als bij een wortelvergelijking. Je werkt de logaritme weg, krijgt er een oplossing bij die niet mag, en moet die er zelf uit halen.

9. Voor welke waarden van a heeft x² + ax + 9 = 0 precies één oplossing?
Laat de uitwerking zien

Precies één oplossing betekent dat de discriminant nul is.

D = a² − 4 · 1 · 9 = a² − 36

a² − 36 = 0  →  a = 6 of a = −6

Controle bij a = 6: x² + 6x + 9 = (x + 3)² = 0, dus x = −3, een dubbele oplossing. Bij a = −6 geeft het x = 3.

Waar het om gaat: hier los je niet de vergelijking op maar een voorwaarde erover. Vergeet de negatieve a niet: a² = 36 heeft twee oplossingen, net als bij opgave 2.

10. De grafieken van f(x) = ex en g(x) = 6 − e−x snijden elkaar twee keer. Bereken de x-coördinaten exact.
Laat de uitwerking zien

Snijpunten betekent f(x) = g(x):

ex = 6 − e−x

Vermenigvuldig beide kanten met ex om de negatieve exponent weg te werken. Dat mag zonder voorbehoud, want ex is nooit nul.

e2x = 6ex − 1  →  e2x − 6ex + 1 = 0

Substitueer u = ex en gebruik de abc-formule:

u² − 6u + 1 = 0  →  D = 36 − 4 = 32  →  u = 6 ± √322 = 3 ± 2√2

Beide waarden zijn positief — 3 − 2√2 ≈ 0,17 — dus geen van beide valt af.

x = ln(3 + 2√2)  of  x = ln(3 − 2√2)

Mooie controle: (3 + 2√2)(3 − 2√2) = 9 − 8 = 1. De twee getallen zijn elkaars omgekeerde, dus de twee logaritmen zijn elkaars tegengestelde: ±1,763. De snijpunten liggen symmetrisch om de y-as.

Waar het om gaat: dit is de examenvraag van deze pagina in het klein. Daar staan ook twee grafieken met e-machten en twee gemeenschappelijke punten, en gaat het om een exacte berekening.

Voor de begeleider

Antwoorden en toelichting bij deze tien opgaven, met per opgave een doorvraag en de fout die er het vaakst gemaakt wordt. Bedoeld voor het nabespreken, niet als studiemateriaal: de uitwerkingen staan al per opgave hierboven.

Zo ziet dit er op het examen uit

Wiskunde B vwo 2023, tijdvak II, vraag 7 · 4 punten

Dit is de vraag die je aan het begin zag. Maak hem nu op papier met de volledige opgave uit de pdf. Open de bespreking pas na je eigen poging.

Wat er gevraagd wordt

Twee grafieken met e-machten hebben twee gemeenschappelijke punten. Je moet met een exacte berekening aantonen welke x-waarden daarbij horen.

Bekijk de aanpak en puntenverdeling

De aanpak

1

Een snijpunt heeft op beide grafieken dezelfde hoogte. Stel daarom f(x) = g(x). Met de voorschriften uit de pdf wordt dit ex − 1 = 3(1 − e−x), dus ex + 3e−x − 4 = 0.

2

De negatieve exponent maakt het oplossen lastig. Vermenigvuldig met ex; dat is altijd positief en nooit nul. Er ontstaat e2x − 4ex + 3 = 0.

3

Herken een kwadratische vergelijking in ex. Neem p = ex. Dan p² − 4p + 3 = (p − 1)(p − 3) = 0.

4

Dus p = 1 of p = 3. Vertaal terug: ex = 1 geeft x = 0; ex = 3 geeft x = ln(3). Beide p-waarden zijn positief, dus beide oplossingen voldoen. Een decimale benadering is hier geen exact eindantwoord.

Waar de punten zitten; totaal 4

Deelscores volgens het officiële correctievoorschrift, hieronder in eigen woorden toegelicht. Dit is de uitgewerkte oplossingsroute; raadpleeg de pdf ook voor algemene beoordelingsregels en eventuele andere routes.

  • 1 punt: De gelijkheid f(x) = g(x) herleiden tot 3e−x + ex − 4 = 0.
  • 1 punt: Vermenigvuldigen met ex tot e2x − 4ex + 3 = 0.
  • 1 punt: Substitutie p = ex uitvoeren tot p² − 4p + 3 = 0.
  • 1 punt: p = 1 of 3 oplossen en terugvertalen naar x = 0 of ln(3).

Vergelijk je redenering per stap met het scoremodel; alleen een eindantwoord is niet genoeg wanneer de vraag een berekening of bewijs vraagt.

Meer oefenen

Ging dit goed, maak er dan vijftien op Math4All, door elkaar. Juist het hérkennen van de soort is wat je moet trainen — als je weet welke eerste stap erbij hoort, is de rest routine.

Math4All — vwo wiskunde B

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu