Algebra; onderdeel A3; september; ongeveer 45 minuten
Wat je hier leert
Rekenen met machten en logaritmen. Een logaritme is niets anders dan de vraag "tot welke macht moet ik dit grondtal verheffen?" — en daarmee het omgekeerde van een macht. Die twee horen bij elkaar en leer je daarom samen.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Video bij deze paragraaf
Machten met negatieve exponenten
Math with MennoOpenen op YouTube
Video bij deze paragraaf Nieuw
Machten met gebroken exponenten
Math with MennoOpenen op YouTube
Regel 5 en 6 samen betekenen dat je élke wortel en élke breuk kunt schrijven als een macht. Dat heb je straks nodig: differentiëren en primitiveren werken alleen op machten, niet op wortelstrepen.
Video bij deze paragraaf Nieuw
Herleiden van logaritmen (VWO wiskunde B)
Math with MennoOpenen op YouTube
Overgaan op ander grondtal bij een logaritme (VWO wiskunde B)
Math with Menno; 7:23Openen op YouTube
De eerste video gaat over alle logaritmeregels; de tweede alleen over regel 10 en 11 hieronder, het wisselen van grondtal.
glog(a) = c betekent precies: gc = a. Meer is het niet. Alle regels hieronder volgen daaruit.
Regel 7, 8 en 9 zijn regel 1, 2 en 3 in spiegelbeeld: vermenigvuldigen wordt optellen, delen wordt aftrekken, machtsverheffen wordt vermenigvuldigen. Regel 10 en 11 gebruik je om van grondtal te wisselen, bijvoorbeeld om iets in je rekenmachine te kunnen invoeren.
Extra uitleg over e, ln en log
Wil je weten waarom e het natuurlijke grondtal heet en waar je het tegenkomt? Open het extra uitlegblad →
Math with Menno; De natuurlijke logaritme
Math with MennoOpenen op YouTube
Twee grondtallen komen zo vaak voor dat ze een eigen notatie hebben gekregen. Het zijn gewoon logaritmen, alleen met het grondtal weggelaten omdat iedereen weet welk het is.
De vraag die een logaritme stelt is altijd dezelfde: tot welke macht moet ik het grondtal verheffen om x te krijgen?
log(1000) = 3, want 103 = 1000. Je telt in machten van tien.
ln(e) = 1, want e1 = e. Je telt in machten van e.
Dezelfde x geeft dus verschillende uitkomsten. Dat is geen fout van je rekenmachine:
| x | log(x) | ln(x) |
|---|---|---|
| 2 | 0,3010 | 0,6931 |
| 10 | 1 | 2,3026 |
| 1000 | 3 | 6,9078 |
Kijk naar de verhouding: 0,6931 / 0,3010 = 2,3026, en 6,9078 / 3 = 2,3026. Altijd dezelfde factor, en dat is ln(10). Vandaar regel 11: elke logaritme is een andere gedeeld door een vast getal.
En toch maakt het vaak niet uit
Los je 2x = 7 op met regel 10 of 11, dan staat er een breuk van twee logaritmen. Boven en onder zit hetzelfde grondtal, en dat valt tegen elkaar weg:
log(7) / log(2) = 0,8451 / 0,3010 = 2,8074
ln(7) / ln(2) = 1,9459 / 0,6931 = 2,8074
Hetzelfde antwoord. Controle: 22,8074 = 7,000. Je mag dus zelf kiezen welke knop je op je rekenmachine gebruikt.
Waar het wél misgaat
Boven ln en onder log, of andersom. Dan valt er niets weg en is je antwoord ruim twee keer te groot of te klein:
ln(7) / log(2) = 1,9459 / 0,3010 = 6,465 — fout
De regel in één zin: welk grondtal je kiest mag je zelf weten, als boven en onder maar hetzelfde staat.
Bij wiskunde B kom je ln het vaakst tegen, omdat e het natuurlijke grondtal is bij groei en bij differentiëren. Maar als een opgave met log begint, reken je gewoon met log door.
Herleid (2x³)⁴ / (4x⁵).
Werk de teller uit met regel 4: de macht 4 komt op beide factoren. (2x³)⁴ = 2⁴ · (x³)⁴
Regel 3 op het tweede stuk: de exponenten vermenigvuldigen. 16 · x¹²
Nu delen. De getallen apart, de machten met regel 2. 16 / 4 = 4 en x¹² / x⁵ = x⁷
Samen: 4x⁷
Schrijf √x · x² als één macht.
Schrijf de wortel eerst als macht, met regel 6. √x = x½
Nu staan er twee machten van x naast elkaar: regel 1, dus exponenten optellen. x½ · x² = x½ + 2
Tel op. x5/2
Los op: 3x + 1 = 81.
Kijk of je rechts hetzelfde grondtal kunt maken als links. 81 is een macht van 3. 81 = 3⁴
Nu staan links en rechts dezelfde grondtallen, dus de exponenten moeten gelijk zijn. x + 1 = 4
Oplossen. x = 3
Lukt gelijk grondtal maken niet, dan pak je de logaritme van beide kanten. Bij 3x = 50 wordt het x = ln(50) / ln(3) met regel 11.
Schrijf 2 · ln(x) − ln(3) als één logaritme.
Werk de factor 2 eerst naar binnen met regel 9. 2 · ln(x) = ln(x²)
Nu staat er een verschil van twee logaritmen: regel 8, dus delen. ln(x²) − ln(3) = ln(x² / 3)
Doe de factor altijd eerst. Wie met regel 8 begint, houdt de 2 over en weet niet meer waar hij hem moet laten.
Deze twee bestaan niet:
log(a + b) is niet log(a) + log(b)
(a + b)² is niet a² + b²
Er is een patroon: de regels werken over vermenigvuldigen en delen, nooit over optellen. Dat geldt voor machten, voor wortels en voor logaritmen. Zie je een plusteken binnen de haakjes, dan kun je niets.
Controleren gaat weer met getallen. log(10 + 90) = log(100) = 2, maar log(10) + log(90) is ongeveer 1 + 1,95 = 2,95. Niet gelijk.
Vijf opgaven. Doe er zoveel als je wilt. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Regel 1: exponenten optellen, ook als er een negatieve bij zit.
x5 + (−2) = x³
Regel 4 zet de macht op beide factoren, regel 3 doet de exponenten.
3³ · (x²)³
Let op dat ook de 3 tot de derde gaat, niet alleen de x.
27x⁶
De derdemachtswortel is een macht 13, en die komt met regel 3 op de exponent 2 te staan.
x2/3
32 is een macht van 2: 2, 4, 8, 16, 32 — dat is de vijfde.
2x = 2⁵
x = 5
Regel 8: aftrekken wordt delen.
log(82) = log(4)
Merk op dat dit níet log(6) is. Dat is precies de fout uit het kader hierboven.
Twee opgaven op examenniveau. Hier staat niet bij welke regel je moet gebruiken — dat moet je zelf zien. Lukt het niet, kijk dan de uitwerking en probeer hem morgen opnieuw.
Noteer eerst het domein. Beide logaritmen moeten kunnen: x > 0 én x − 3 > 0, dus x > 3.
Twee logaritmen optellen wordt vermenigvuldigen (regel 7):
log(x(x − 3)) = 1
Zonder grondtal betekent grondtal 10, en 101 = 10:
x² − 3x = 10 → x² − 3x − 10 = 0
(x − 5)(x + 2) = 0, dus x = 5 of x = −2
x = 5. De oplossing −2 valt af, want die ligt buiten het domein. Wie het domein niet noteert, geeft twee antwoorden en verliest een punt.
De sleutel is zien dat 32x hetzelfde is als (3x)². Dan staat er een kwadratische vergelijking in 3x.
Noem u = 3x:
2u² − 7u + 3 = 0
Met de abc-formule of ontbinden: (2u − 1)(u − 3) = 0, dus u = ½ of u = 3.
Nu terug naar x. Uit 3x = 3 volgt x = 1.
Uit 3x = ½ volgt met de logaritme:
x = ln½ln(3) = −ln2ln(3)
x = 1 of x = −ln2ln(3), ongeveer −0,63. Er stond "exact", dus laat de logaritmen staan.
Ging dit goed, maak er dan tien tot vijftien op Math4All. Vooral het omschrijven van wortels naar machten wil je automatisch kunnen, want dat heb je bij elk onderwerp hierna nodig.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.