2.8 Globalisering: een blik in de toekomst
Wereld; Globalisering; subdomein B1; CE + mondeling
Lees eerst het boek
buiteNLand 5 vwo, bladzijde 76 tot en met 79. Het boek is de leerstof. Deze pagina is er náast: hier staat waarom iets zo is, hoe je de opgaven aanpakt en wat er bij het mondeling van je gevraagd wordt.
Wat je na deze paragraaf moet kunnen
- beoordelen waardoor niet alle gebieden voordeel hebben van globalisering
- verklaren hoe economische macht ook politieke macht verschaft
- de kritiek op de effecten van globalisering beoordelen
Dit zijn de leerdoelen van het boek, in hun eigen woorden. Die woorden gebruik je ook in je antwoorden.
De begrippen van deze paragraaf
7 stuks, met de omschrijving uit de begrippenlijst van het boek. Lees ze na het boek door en dek de rechterkant af om jezelf te overhoren, of oefen ze met de knop Quiz rechtsonder.
Waarom niet iedereen profiteert
- backwash-effecten
- negatieve invloed van een gebied (meestal centrum) op de economische ontwikkeling van een ander gebied (meestal de periferie); door afroming van hulpbronnen, arbeidskrachten (braindrain) en kapitaal stagneert de economische groei in de regio (zie ook spread-effecten)
- spread-effecten
- de positieve economische invloed van een welvarender gebied op een ander gebied, zoals externe investeringen en overdracht van kennis, waardoor de welvaart in het andere gebied toeneemt (zie ook backwash-effecten)
- fragmentarische modernisering
- bepaalde regio’s of economische sectoren in een land maken wél gebruik van moderne hulpmiddelen en andere delen niet
- afwenteling in ruimte en tijd
- de negatieve effecten van vooruitgang worden afgeschoven op andere gebieden en/of op toekomstige generaties
Backwash en spread zijn elkaars tegenpool: backwash trekt weg uit de periferie (mensen, geld, grondstoffen), spread stroomt naar de periferie (investeringen, kennis).
Macht
- geopolitiek
- wanneer grootmachten hun economische, politieke en militaire middelen inzetten om hun invloed op bepaalde gebieden te vergroten
- multipolaire wereld
- een ordening van de wereld op economisch en politiek gebied waarbij deze uit meerdere (regionale) machtscentra bestaat
De rij is nu compleet: bipolair (2.3), unipolair (2.6), multipolair (hier).
Kritiek
- andersglobalist
- organisatie of persoon die zich wereldwijd verzet tegen de huidige, sterk door de mno’s vormgegeven, globalisering
Let op het woord: een andersglobalist is niet tegen globalisering, maar tegen deze vorm ervan. Hij wil een andere globalisering.
Waarom dit zo is
Waarom niet alle gebieden voordeel hebben
Globalisering verbindt gebieden, maar die verbinding kan twee kanten op werken. Met spread-effecten profiteert een armer gebied van een rijker: er komen investeringen en kennis binnen. Met backwash-effecten verliest het juist: goed opgeleide mensen vertrekken (braindrain), geld en grondstoffen stromen weg, en de groei stagneert.
Ook binnen een land profiteert niet iedereen gelijk. Vaak profiteren de hoofdstad, een havengebied of een exportsector, terwijl het platteland achterblijft: fragmentarische modernisering. En de kosten van groei, zoals vervuiling of klimaatverandering, komen vaak terecht bij andere gebieden of bij latere generaties: afwenteling in ruimte en tijd.
Hoe economische macht politieke macht wordt
Een land dat veel geld heeft om te investeren of veel koopt en verkoopt, kan dat gebruiken om invloed te krijgen: dat is geopolitiek. China investeert via de Nieuwe Zijderoute (2.1) in havens, spoorlijnen en wegen in veel landen; die landen worden daardoor ook politiek afhankelijker van China. Europa merkte in 2022 hoe afhankelijk het van Russisch gas was geworden, toen Rusland de levering als drukmiddel gebruikte.
Door de global shift (2.4) zijn er meer landen met zo’n economische macht. De wereld wordt multipolair: naast de VS zijn er meer machtscentra, zoals China, de EU en India.
Het boek opent met de vraag of, nu het economische zwaartepunt naar Azië verschuift, er ook meer Aziatische invloeden in onze cultuur komen, zoals we nu Amerikaanse cultuur overnemen. Of liggen de culturen daarvoor te ver uit elkaar? Dat is precies de vraag of economische macht ook culturele invloed oplevert.
De kritiek op globalisering beoordelen
Andersglobalisten vinden dat de huidige globalisering te veel wordt bepaald door mno’s. Hun kritiekpunten: de winst gaat vooral naar bedrijven en rijke landen, arbeiders in lagelonenlanden hebben slechte arbeidsomstandigheden, het milieu betaalt de prijs, en mno’s ontwijken belasting. Ze willen eerlijke handel en strengere regels voor bedrijven.
“Beoordelen” betekent: allebei de kanten, en dan een conclusie.
Tegenover de kritiek staat dat globalisering in veel landen, vooral in Oost-Azië, heeft bijgedragen aan sterke economische groei, en dat het aandeel van de wereldbevolking dat in extreme armoede leeft sinds 1990 sterk is gedaald. Producten zijn voor veel mensen goedkoper geworden.
Een goed oordeel zegt dus niet “globalisering is goed” of “slecht”, maar voor wie het goed of slecht uitpakt, en wat er zou moeten veranderen.
Opgaven
Maak ze op papier en open het antwoord pas daarna.
1. Wat is het verschil tussen backwash-effecten en spread-effecten? Leg uit waarom braindrain een backwash-effect is.
Laat het antwoord zien
Backwash-effecten zijn negatief voor het armere gebied: hulpbronnen, arbeidskrachten en kapitaal worden eruit weggetrokken, waardoor de groei stagneert. Spread-effecten zijn positief: investeringen en kennis stromen naar het armere gebied, waardoor de welvaart toeneemt.
Braindrain is een backwash-effect, omdat juist de goed opgeleide mensen vertrekken naar het rijkere gebied. Het armere gebied verliest daarmee de kennis en vaardigheden die het nodig heeft om zich te ontwikkelen.
2. Geef een voorbeeld van fragmentarische modernisering en leg uit waarom dat laat zien dat niet alle gebieden van globalisering profiteren.
Laat het antwoord zien
Voorbeeld: in veel ontwikkelingslanden hebben de hoofdstad en de havenstad moderne kantoren, snel internet en fabrieken die voor de wereldmarkt produceren, terwijl het platteland nog grotendeels zonder die voorzieningen werkt.
Globalisering bereikt dan alleen bepaalde regio’s of sectoren. De rest van het land doet niet mee, zodat de verschillen binnen het land groter worden.
3. Geef een voorbeeld van afwenteling in de ruimte en een voorbeeld van afwenteling in de tijd.
Laat het antwoord zien
In de ruimte: een kledingmerk laat zijn kleding maken in een land waar de fabrieken rivieren vervuilen; de consument in het rijke land heeft het voordeel, de vervuiling blijft daar.
In de tijd: de uitstoot van broeikasgassen door transport en productie nu leidt tot klimaatverandering waar toekomstige generaties de gevolgen van dragen.
4. Verklaar met een voorbeeld hoe economische macht ook politieke macht verschaft.
Laat het antwoord zien
Een land dat veel investeert in andere landen of veel van hen koopt, maakt die landen van zich afhankelijk. Die afhankelijkheid kan het gebruiken om politiek invloed te krijgen.
Voorbeeld: China investeert via de Nieuwe Zijderoute in havens en spoorlijnen in veel landen; die landen zijn daardoor minder geneigd om tegen China in te gaan. Of: Rusland gebruikte in 2022 de gaslevering aan Europa als drukmiddel.
5. Beoordeel de kritiek van andersglobalisten op de huidige globalisering. Noem een argument van de critici, een tegenargument en je conclusie.
Laat het antwoord zien
Argument van de critici: de huidige globalisering wordt bepaald door mno’s; de winst komt vooral bij hen en bij rijke landen terecht, terwijl arbeiders in lagelonenlanden slechte arbeidsomstandigheden hebben en het milieu schade lijdt.
Tegenargument: globalisering heeft in veel landen sterke groei gebracht, en het aandeel van de wereldbevolking in extreme armoede is sinds 1990 sterk gedaald.
Conclusie, bijvoorbeeld: de kritiek is terecht waar het gaat om arbeidsomstandigheden, milieu en belastingontwijking, maar “tegen globalisering” zijn gaat te ver. Daarom pleiten andersglobalisten ook niet voor minder, maar voor andere globalisering, met strengere regels voor mno’s.
Voor het mondeling
Deze paragraaf is de afsluiting van het hele onderwerp, en bij het mondeling wordt vaak gevraagd om een oordeel: is globalisering goed of slecht voor een bepaald gebied? Gebruik dan de begrippen van deze paragraaf als gereedschap: spread of backwash, fragmentarische modernisering, afwenteling.
Geef altijd twee kanten en eindig met een conclusie waarin je zegt voor wíe en wáár het goed of slecht uitpakt.
Kun je dit hardop uitleggen?
Leg zonder boek uit waarom niet alle gebieden van globalisering profiteren, met spread, backwash en fragmentarische modernisering. Vertel daarna hoe economische macht politieke macht wordt, en geef je oordeel over de kritiek van andersglobalisten.
Wat moet na deze paragraaf vanzelf gaan?
- backwash-effecten en spread-effecten uit elkaar houden, met braindrain als voorbeeld
- fragmentarische modernisering en afwenteling in ruimte en tijd uitleggen met een voorbeeld
- met een voorbeeld verklaren hoe economische macht politieke macht geeft
- bipolair, unipolair en multipolair op volgorde zetten en uitleggen
- zeggen wat een andersglobalist wil, en dat het geen tegenstander van alle globalisering is
- de kritiek op globalisering beoordelen met twee kanten en een conclusie
Oefenen en opzoeken
Opdrachten bij 2.8 Blz. 76 in het boek Begrippenlijst blz. 95
De leerdoelen en de omschrijvingen van de begrippen op deze pagina komen letterlijk uit buiteNLand 5 vwo, paragraaf 2.8, en de begrippenlijst op blz. 95–96. Het openingsvoorbeeld (de vraag over Aziatische invloeden in onze cultuur) komt uit de introductie in de ELO. De uitleg onder “Waarom dit zo is”, de andere voorbeelden en de opgaven zijn algemene aardrijkskunde bij die leerdoelen, niet de tekst van de paragraaf zelf. Waar het boek iets anders zegt, gaat het boek voor. Er staat bij dit onderwerp nog geen video.