2.1 Krimpende wereld
Wereld; Globalisering; subdomein B1; CE + mondeling
Lees eerst het boek
buiteNLand 5 vwo, bladzijde 48 tot en met 51. Het boek is de leerstof. Deze pagina is er náast: hier staat waarom iets zo is, hoe je de opgaven aanpakt en wat er bij het mondeling van je gevraagd wordt.
Wat je na deze paragraaf moet kunnen
- een relatie leggen tussen technologische ontwikkelingen en het proces van globalisering
- uitleggen hoe relatieve ligging en relatieve afstand veranderen
- verklaren waarom tijd-ruimtecompressie tot globalisering leidt
Dit zijn de leerdoelen van het boek, in hun eigen woorden. Die woorden gebruik je ook in je antwoorden.
De begrippen van deze paragraaf
8 stuks, met de omschrijving uit de begrippenlijst van het boek. Lees ze na het boek door en dek de rechterkant af om jezelf te overhoren, of oefen ze met de knop Quiz rechtsonder.
Absoluut tegenover relatief
- absolute afstand
- de afstand hemelsbreed uitgedrukt in kilometers
- relatieve afstand
- de afstand uitgedrukt in tijd, geld en moeite die het kost om deze te overbruggen
- absolute ligging
- de ligging van een plaats uitgedrukt in coördinaten
- relatieve ligging
- de ligging van een plaats of gebied ten opzichte van andere plaatsen en gebieden vooral gelet op bereikbaarheid
Absoluut verandert nooit: Amsterdam en Rome liggen hemelsbreed altijd even ver uit elkaar. Relatief verandert wél, zodra er een snellere, goedkopere of makkelijkere verbinding komt. Bijna elke vraag in dit hoofdstuk gaat over het relatieve.
Het proces
- globalisering
- het proces waarbij de verwevenheid tussen gebieden en samenlevingen op aarde toeneemt; ook wel mondialisering genoemd
- tijd-ruimtecompressie
- het proces waarbij de relatieve afstand tussen plaatsen daalt, vooral als gevolg van de moderne transport- en communicatietechnologie
- afstandsverval
- het verschijnsel dat de interactie tussen gebieden afneemt naarmate de afstand toeneemt
Afstandsverval en tijd-ruimtecompressie horen bij elkaar: afstandsverval is de rem, tijd-ruimtecompressie haalt die rem er voor een deel af.
Een voorbeeld dat je moet kennen
- Nieuwe Zijderoute
- een netwerk van verbindingen tussen China en Europa over spoor, weg en water
Waarom dit zo is
Waarom de wereld krimpt terwijl hij even groot blijft
Het boek opent met twee reizen van twee uur. In twee uur vlieg je van Amsterdam naar Rome. In diezelfde twee uur loopt Aysha in Ethiopië van haar dorp naar de plek waar ze water kan halen. De tijd is gelijk, de absolute afstand verschilt enorm.
Dat is precies het verschil tussen absolute en relatieve afstand. De kilometers liggen vast. Wat verandert, is hoeveel tijd, geld en moeite het kost om ze te overbruggen. Elke nieuwe techniek die reizen of communiceren sneller of goedkoper maakt, laat de wereld relatief kleiner worden: het stoomschip, de spoorweg, het straalvliegtuig, de container, het internet.
Waarom tijd-ruimtecompressie tot globalisering leidt
“Verklaren” betekent hier: een keten van oorzaken laten zien. Die keten heeft vier schakels.
- Nieuwe transport- en communicatietechnologie maakt de relatieve afstand kleiner.
- Daardoor remt afstandsverval minder: verre gebieden zijn opeens goed bereikbaar.
- Er komt dus meer interactie: handel, reizen, migratie, geld en ideeën.
- Meer interactie betekent meer verwevenheid tussen gebieden, en dat is globalisering.
Laat je in een antwoord een schakel weg, dan klopt het verhaal niet meer. “Door het internet is er globalisering” is een bewering; de vier schakels zijn een verklaring.
Waarom relatieve ligging verandert
De absolute ligging van een stad verandert nooit: de coördinaten blijven hetzelfde. De relatieve ligging verandert zodra er een verbinding bij komt of wegvalt. Een stad in Centraal-Azië die aan een nieuwe spoorlijn van de Nieuwe Zijderoute komt te liggen, ligt opeens gunstig tussen China en Europa, zonder dat ze een meter verschoven is.
Het werkt ook andersom. In de introductie van het hoofdstuk staat het voorbeeld van de Ever Given, het containerschip dat in maart 2021 een week lang het Suezkanaal blokkeerde. Ongeveer tien procent van de wereldwijde goederenhandel gaat door dat kanaal. Zolang het dicht zat, lag Europa relatief een stuk verder van Azië: schepen moesten wachten of om Afrika heen varen.
Opgaven
Maak ze op papier en open het antwoord pas daarna.
1. Leg het verschil uit tussen absolute en relatieve afstand. Welke van de twee kan veranderen, en waardoor?
Laat het antwoord zien
Absolute afstand is de afstand hemelsbreed in kilometers. Relatieve afstand is de afstand uitgedrukt in tijd, geld en moeite die het kost om hem te overbruggen.
Alleen de relatieve afstand kan veranderen, vooral door nieuwe transport- en communicatietechnologie: een snellere verbinding of een goedkoper vervoermiddel maakt de relatieve afstand kleiner.
2. Gebruik het voorbeeld van Amsterdam–Rome en van Aysha in Ethiopië om uit te leggen dat tijd-ruimtecompressie niet voor iedereen geldt.
Laat het antwoord zien
Voor iemand in Amsterdam is Rome in twee uur bereikbaar: door het vliegtuig is de relatieve afstand tot een stad op meer dan duizend kilometer heel klein geworden. Aysha heeft die technologie niet; zij doet twee uur over een afstand van een paar kilometer.
De relatieve afstand is dus alleen gedaald waar de technologie beschikbaar en betaalbaar is. Daardoor groeien sommige gebieden naar elkaar toe, terwijl andere er niet bij horen.
3. Leg in een keten van stappen uit waarom tijd-ruimtecompressie tot globalisering leidt.
Laat het antwoord zien
Nieuwe transport- en communicatietechnologie → de relatieve afstand tussen plaatsen daalt → afstandsverval remt minder, verre gebieden worden bereikbaar → er komt meer interactie: handel, reizen, migratie, geld en ideeën → de verwevenheid tussen gebieden neemt toe, en dat is globalisering.
4. Er komt een spoorlijn van de Nieuwe Zijderoute langs een stad in Centraal-Azië. Verandert de absolute ligging van die stad? En de relatieve ligging? Leg uit.
Laat het antwoord zien
De absolute ligging verandert niet: de coördinaten blijven hetzelfde.
De relatieve ligging verandert wel. De stad wordt veel beter bereikbaar vanuit China en vanuit Europa en ligt nu aan een netwerk van verbindingen tussen die twee. Relatieve ligging gaat over de ligging ten opzichte van andere plaatsen, vooral gelet op bereikbaarheid, en die bereikbaarheid is verbeterd.
5. Nederland handelt veel meer met Duitsland dan met Peru. Welk begrip uit deze paragraaf verklaart dat? En waarom wordt het verschil door tijd-ruimtecompressie kleiner?
Laat het antwoord zien
Afstandsverval: de interactie tussen gebieden neemt af naarmate de afstand toeneemt. Duitsland ligt naast Nederland, Peru aan de andere kant van de oceaan.
Door tijd-ruimtecompressie daalt de relatieve afstand tot Peru: containervaart en communicatie maken handel over grote afstand goedkoper en makkelijker. Het afstandsverval verdwijnt niet, maar remt minder.
Voor het mondeling
Bij deze paragraaf krijg je vaak een kaart of figuur met reistijden of verbindingen. De vraag is dan bijna altijd: wat is hier veranderd, en is dat absoluut of relatief? Benoem eerst welk soort afstand of ligging het is, en leg daarna de keten uit naar globalisering.
Vergeet de ongelijkheid niet. Een sterk antwoord zegt ook voor wíe de wereld kleiner wordt en voor wie niet.
Kun je dit hardop uitleggen?
Leg zonder boek uit wat het verschil is tussen absolute en relatieve afstand, en tussen absolute en relatieve ligging. Vertel daarna in vier stappen waarom tijd-ruimtecompressie tot globalisering leidt.
Wat moet na deze paragraaf vanzelf gaan?
- absolute en relatieve afstand uit elkaar houden, en absolute en relatieve ligging
- met een voorbeeld laten zien dat technologie de relatieve afstand verkleint
- de keten van tijd-ruimtecompressie naar globalisering in vier schakels uitleggen
- afstandsverval uitleggen en zeggen waarom het minder remt dan vroeger
- uitleggen dat tijd-ruimtecompressie niet voor iedereen geldt
- zeggen wat de Nieuwe Zijderoute is
Oefenen en opzoeken
Opdrachten bij 2.1 Blz. 48 in het boek Begrippenlijst blz. 95
De leerdoelen en de omschrijvingen van de begrippen op deze pagina komen letterlijk uit buiteNLand 5 vwo, paragraaf 2.1, en de begrippenlijst op blz. 95–96. Het openingsvoorbeeld (het voorbeeld van Amsterdam–Rome en Aysha in Ethiopië, en de Ever Given uit de introductie van het hoofdstuk) komt uit de introductie in de ELO. De uitleg onder “Waarom dit zo is”, de andere voorbeelden en de opgaven zijn algemene aardrijkskunde bij die leerdoelen, niet de tekst van de paragraaf zelf. Waar het boek iets anders zegt, gaat het boek voor. Er staat bij dit onderwerp nog geen video.